Onderzoeksrapport e260011132 (geanonimiseerd)
Tekst van het document
28
Vergelijking op basis van bezoekersaantal
Bezoekersaantal 2023 Entreeprijs volwassenen Entreeprijs jongeren (i3j) Aantal uren per week geopend zomer Aantal uren per week geopend winter Aantal fte Aantal vrijwilligers Personeelslasten Huisvestingslasten Totale inkomsten Subsidie Subsidie per bezoeker Eigen inkomsten (totale inkomsten subsidie)
Het Pakhuis 8. 192 e 650 ,
Vergelijkingsgroep*
e 350 ,
e
30
27
6
16
24,
145 ,
41
71
e 145. 000
e
e
88. 000
8. 137 e 722 ,
383 ,
80. 000
e 47. 000
267. 000
e 337. 000
e
e 225. 000
e 130. 000
e
28
e 112. 000
e 17 e 137. 000
* Museum Valkenburg , Stadsmuseum Woerden , Museum Nijkerk , Museum Elburg , Veluws Museum Hagedoornse Plaatse , Streekmuseum Goeree-Overflakkee , Streekmuseum Krimpeneerwaard , Boerderij Museum de Bovenstreek
De bovenstaande vergelijkingstabel laat zien , hoe musea met een vergelijkbaar aantal bezoekers presteren op de andere onderzochte indicatoren. De belangrijkste bevindingen die hieruit naar voren komen: De entreeprijzen van Het Pakhuis zijn lager , dit geldt zowel voor volwassenen als voor jongeren ; De openingsuren van Het Pakhuis zijn ruimer in de zomer , maar in de winter een stuk beperkter ; Het Pakhuis heeft aanzienlijk minder vrijwilligers , 41 ten opzichte van een gemiddelde van 71 bij de andere musea ; overigens zou een vergelijking van het aantal uren dat vrijwilligers maken mogelijk een ander beeld geven ; Het aantal vaste formatieplaatsen (FTE) van Het Pakhuis is bijna een FTE hoger , dit verklaart ook de aanzienlijk hogere personeelslasten ; De huisvestingslasten van Het Pakhuis liggen een stuk hoger ; Het subsidiebedrag per bezoeker is voor Het Pakhuis hoger ; De eigen inkomsten van Het Pakhuis zijn zowel absoluut als procentueel aanzienlijk lager. De tweede selectie voor een vergelijkingsgroep is gemaakt op basis van de hoogte van de subsidie die musea ontvangen. Met subsidie wordt hier het bedrag bedoeld dat een museum jaarlijks - als structurele ondersteuning - vanuit een gemeente ontvangt.
29
Vergelijking
op
basis van subsidiebedrag
Bezoekersaantal Entreeprijs volwassenen Entreeprijs jongeren (i3j) Aantal uren per week geopend zomer Aantal uren per week geopend winter Aantal fte Aantal vrijwilligers Personeelslasten Huisvestingslasten Totale inkomsten Subsidie 2023 Subsidie per bezoeker
Het Pakhuis 8192 C650 , C350 ,
Vergelijkingsgroep**
30
32
6
28
24,
2
41
78 C141. 649 C58. 000 C310. 242 C197. 906 C25
C145. 000 C88. 000 C337. 000 C225. 000 C28
10. 391
C763 , C375 ,
**Museum cultuurforum Aardenburg , Museum Wierdenland , Stadsmuseum Doetinchem , Katwijks Museum , Stadsmuseum Woerden , Museum Dokkum , Museum Elburg , Streekmuseum Krimpenerwaard
Uit deze vergelijking op basis van een vergelijkbaar subsidiebedrag , komt ook een aantal bevindingen naar voren: Het bezoekersaantal van Het Pakhuis ligt ten opzichte van deze vergelijkingsgroep in 2023 laag. Hier moet worden aangetekend dat het in 2024 gerealiseerde bezoekersaantal wel ongeveer overeenkwam met de vergelijkingsgroep ; Opnieuw vallen de beperkte openingstijden van Het Pakhuis in de winter op ; Ook hier is er sprake van een relatief laag aantal vrijwilligers , met dezelfde kanttekening als bij de eerste vergelijkingsgroep ; Het aantal vaste formatieplaatsen (FTE) wijkt nauwelijks af van dat van deze vergelijkingsgroep ; (meer) subsidie vertaalt zich blijkbaar vooral in meer personeel(skosten) ; Ook hier zijn de huisvestingslasten relatief hoog ; De eigen inkomsten zijn vergelijkbaar met die van deze groep ; Ook de subsidie per bezoeker vertoont een minder groot verschil. Gemeentelijk budget voor cultuur In januari 2025 publiceerde het CBS een overzicht van de uitgaven aan cultuur en media per inwoner van alle 342 gemeenten in Nederland (in 2023). In gemeenten Ermelo besteedt tussen de 25. 000 en 30. 000 inwoners ligt dat gemiddelde op C 52-. , C 70-, per inwoner. Dat is minder dan bijvoorbeeld Elburg , Hattem en Harderwijk (C 106-, per inwoner!) , maar meer dan Putten , Nijkerk en Zeewolde.
30
7.
Bevindingen
In de vorige hoofdstukken beschreven we de voorgeschiedenis , de context en de huidige situatie van Het Pakhuis en schetsten we benchmark-gegevens. In dit hoofdstuk zetten we - op basis van die informatie - onze belangrijkste bevindingen op een rij. Discrepantie tussen zelfbeeld en beeld van buiten Er is sprake van discrepantie tussen het - grotendeels positieve - zelfbeeld van Het Pakhuis en het beeld dat ‘de buitenwereld’ van het museum heeft. Hoewel er binnen Het Pakhuis wel degelijk ook sprake is van zelfkritiek en de wens om in ieder geval op administratief niveau verbeteringen aan te brengen , zien met name bestuurders/politici en ook (culturele) organisaties in Ermelo Het Pakhuis als een gesloten organisatie die de zaken niet op orde heeft. Dat negatieve beeld komt op z’n minst voor een deel niet overeen met de werkelijkheid - zo werkt Het Pakhuis wel degelijk samen met partners binnen Ermelo en daarbuiten - , maar het feit dat het bestaat zou voor Het Pakhuis reden moeten zijn om er iets aan te doen. Bezoekcijfers en deelname educatie beter dan men denkt Een voorbeeld van die discrepantie , maar dan ten voordele van Het Pakhuis , zijn de bezoekcijfers en de aantallen leerlingen die meedoen aan educatie. Veel mensen die wij spraken denken dat het er in totaal een paar duizend per jaar zijn ; in werkelijkheid waren de aantallen in 2023 en 2024 respectievelijk ruim 8.
000 en ruim 11.000 , waarvan ongeveer een kwart leerlingen. Dat is ook in vergelijking met andere musea geen slechte score. De activiteiten van Het Pakhuis binnen het sociale domein (werken met vrijwilligers , stagiaires , mensen met beperking en/of afstand tot de arbeidsmarkt e. a. ) worden herkend , maar ook daar bestaat bij stakeholders onvoldoende beeld van de omvang en impact. Geen ‘echt’ meerjarenplan , geen prestatie-eisen In de herijkingsovereenkomst ‘Oog in oog met het Pakhuis’ staan weliswaar veel algemeen geformuleerde noties , maar ook concrete opdrachten voor Het Pakhuis. Die opdrachten en in het bijzonder de vraag om een Meerjarenplan op te stellen zijn niet of onvoldoende opgevolgd. De gemeente heeft van haar kant ook niet of onvoldoende toegezien op naleving van de overeenkomst. Gevolg is onder meer dat er tussen gemeente en museum geen prestatie-eisen zijn overeengekomen en dat er dus ten aanzien van aantallen bezoekers , scholieren of deelnemers vanuit het sociale domein geen beoordeling kan plaatsvinden in termen van veel , voldoende of weinig.
31
Bezuiniging niet onderbouwd ; onderlinge irritatie Met de aankondiging door de gemeente van de voorgenomen bezuiniging van C 105. 000 met ingang van 2027 zijn de verhoudingen verslechterd. Vanuit het perspectief van Het Pakhuis is dat ten dele begrijpelijk: voor de bezuiniging is door de gemeente geen onderbouwing gegeven en de door bureau JE geleverde ‘benchmark’ is zeker als het gaat om het subsidiëren van musea simpelweg onjuist en in ieder geval boterzacht. Omgekeerd groeide de irritatie binnen de gemeente , omdat Het Pakhuis naar het oordeel van de gemeente niet constructief wilde meewerken aan het vinden van oplossingen. Overigens blijkt uit de benchmark dat de gemeente in vergelijking met gemeenten met eenzelfde inwoneraantal relatief veel uitgeeft aan Het Pakhuis. Een zekere bezuiniging zou verdedigbaar zijn. De omvang hangt samen met de prestaties die de gemeente verwacht. In het hoofdstuk over scenario's gaan we daar nader op in. Financieel-administratieve organisatie onvoldoende op orde ; sinds 2024 beter Het Pakhuis had in ieder geval tot 2024 zijn financieel-administratieve zaken onvoldoende op orde. Jaarverslagen en Jaarrekeningen werden in algemene termen geformuleerd zonder een duidelijke toelichting op prestaties en cijfers.
Bezoekcijfers werden niet uitgesplitst in categorieën , stijging of daling van bezoek ten opzichte van vorige jaren werd niet toegelicht en er waren over de jaarlijkse bezoekcijfers zelfs verschillende rapportages met andere aantallen. Er wordt niet gewerkt volgens een jaarplan en -begroting waarmee uitgaven en werkzaamheden gerelateerd worden aan inkomsten en beleidsrealisatie. Met het aantreden van Natalie Overkamp als directeur zijn in 2024 verbeteringen aangebracht , maar van een solide financieel-administratieve organisatie is nog onvoldoende sprake. Zo sluit de bij de gemeente ingediende begroting voor 2025 met een tekort en ontbreekt een toelichting op de cijfers. Pakhuis maakt onvoldoende keuzes Het Pakhuis maakt onvoldoende keuzes in wat prioriteiten zijn en wat posterioriteiten. Op zichzelf is het bewonderenswaardig hoeveel activiteiten er worden ondernomen met een relatief klein team , maar kwantiteit staat in dit geval kwaliteit en vooral herkenbaarheid in de weg.
De belangrijkste keuze die gemaakt moet worden is: zet Het Pakhuis inderdaad in op het worden van een ‘ArchoScience-Museum’ met een bovenlokale en zelfs nationale uitstraling? Of wil Het Pakhuis primair een plek zijn waar thema’s uit de geschiedenis van Ermelo en omgeving op een toegankelijke en aantrekkelijke manier worden gepresenteerd en beleefbaar gemaakt? Beide profielen zijn in beginsel verdedigbaar , maar de gemeente en ook andere partijen in en buiten Ermelo 32
waaronder Veluwe op 1 - hebben een duidelijke voorkeur voor het profiel ‘de geschiedenis van Ermelo en omgeving’ en dan op een manier die aansluit bij de cultuurvisie , de sociale agenda en de visie op toerisme en recreatie en waarin het verleden wordt verbonden met het heden en de toekomst. Educatie is sterk punt Educatie is een prioriteit van Het Pakhuis en het museum wordt daar ook voor gewaardeerd. In Ermelo zelf blijkt dat uit de aantallen leerlingen die gebruik maken van het educatieve aanbod. En de sterke positie van Het Pakhuis op het gebied van erfgoededucatie vertaalt zich regionaal en provinciaal in het penvoerderschap en de coördinatie van diverse projecten en in het in opdracht van andere musea ontwikkelen van educatieve erfgoedprogramma’s. Ondernemerschap neemt toe De laatste jaren en met name sinds 2024 is het ondernemerschap van Het Pakhuis toegenomen. Dat uitte zich in groei van het aantal - gehonoreerde subsidieaanvragen bij zowel de provincie Gelderland als het Mondriaan Fonds , in een toenemende vraag bij andere musea naar erfgoed-educatieve programma’s en in de positie van Het Pakhuis als penvoerder/coördinator van programma’s als het Archeologisch Belevings Centrum , GEUS en diverse cultuur-toeristische routes. Voor de externe activiteiten heeft het Pakhuis een aparte stichting opgericht , van waaruit gefactureerd wordt.
De (mogelijke) revenuen van die stichting komen ten goede van Het Pakhuis. Keerzijde van dit alles is dat de belasting van met name de directeur van Het Pakhuis verder is toegenomen. Tegelijkertijd is nog niet duidelijk wat de financiële winst voor Het Pakhuis is. Toekomst pand onduidelijk In 2022 werden in een Masterplan concrete plannen uitgewerkt voor vergroting en herinrichting van Het Pakhuis , maar die lijken inmiddels van tafel. Toch hoorden wij in diverse gesprekken nog steeds over mogelijke uitbreiding aan de achterkant van het huidige pand en mogelijk ook aan de entreezijde. Wij hebben geen onderbouwing gezien hoe en waarom die uitbreiding en herinrichting bijdraagt aan welke doelstellingen. In het gesprek over het gebouw tussen de gemeente en Het Pakhuis lijkt het vooral te gaan over het eigenaarschap. De gemeente heeft aangegeven daarvoor op een voorstel van Het Pakhuis te wachten , Het Pakhuis lijkt zelf uit te gaan van eigendomsoverdracht voor nul euro. Feit is dat eventuele planontwikkeling voor het pand op dit moment volledig stilligt. Ook in het kader van keuzes maken geven we aan de directie van Het Pakhuis het advies om niet in te zetten op eigendom van het pand , omdat er daarmee weer een extra belasting (beheer , onderhoud etc. ) bij zou komen. Overdracht van het eigendom naar Het Pakhuis zou niet of nauwelijks leiden tot voordelen in de exploitatie.
33
Meer samenwerking ‘Beleefbaar maken’ van cultuur en erfgoed , cultuur inzetten voor het sociale domein en vanuit die perspectieven de samenwerking binnen de culturele sector en die van cultuur met andere domeinen versterken ; dat is de inzet van de gemeente Ermelo. Cultuurkust speelt in de uitvoering van dat beleid een belangrijke rol , onder meer met de activiteiten van de community programmeur en in de programmering van De Dialoog in het Huis van Ermelo. Ook Het Pakhuis draagt bij aan samenwerkingsprojecten , maar kijkt daarbij vooral naar de regio en provincie. Onze gesprekspartners uit Ermelo spraken zonder uitzondering de wens uit dat Het Pakhuis een grotere bereidheid en gedrevenheid zou tonen als samenwerkingspartner in Ermelo zelf. Het Pakhuis zelf zet in op samenwerking zowel binnen Ermelo als in regionaal en provinciaal verband. Het is de vraag of dat met de huidige bezetting een haalbare kaart is. Daarnaast zal Het Pakhuis veel beter dan nu aan de gemeente duidelijk moeten maken dat ook (de inwoners van) Ermelo aangesproken worden door de regionale en provinciale projecten van Het Pakhuis.
34
8.
Drie scenario's
Op basis van de inhoud van de vorige hoofdstukken en in het bijzonder van onze bevindingen schetsen we in het vervolg drie scenario's. Een scenario waarin eenmalig een stevige investering in het verbouwing en herinrichting van het museum wordt gedaan en het pand daarna overgedragen aan het museum , laten we in dit onderzoek buiten beschouwing , aangezien dat niet aansluit bij de vraag naar een duurzame toekomst van het museum. We schetsen de drie scenario’s op hoofdlijnen , maar wel zodanig dat Het Pakhuis en/of de gemeente er voldoende aanknopingspunten in vinden om een voorkeur uit te spreken voor een van de scenario's. Het voorkeursscenario moet dan vervolgens nader worden uitgewerkt en mondt uit in een - bij voorkeur met Het Pakhuis samen gemaakte - keuze van de gemeente over wat zij van Het Pakhuis verwacht en hoeveel subsidie zij daarvoor beschikbaar wil stellen. Maar vooropgesteld: op de huidige manier gaat het niet langer. De werkdruk is torenhoog , er is veel kritiek van gemeente en partners , het museum lijkt op een eiland te zitten. Bovendien ligt er al een bezuinigingsbesluit , dus het roer zal om moeten.
Voordat we de toekomstscenario’s beschrijven , gaan we in op een aantal keuzes of besluiten , die randvoorwaardelijk zijn voor elk van de scenario’s. Neem de wens en opdracht vanuit de gemeente , namelijk dat het museum een o lokale functie heeft en een bijdrage moet leveren aan het maatschappelijke leven in Ermelo , als vertrekpunt van de museumvisie en activiteitenplannen , Deze opdracht is duidelijk , wordt met regelmaat gecommuniceerd. Feit blijft dat de gemeente - mede namens haar inwoners - de belangrijkste stakeholder en financier van het museum is. Laat de primaire focus op archeologie en de Romeinen los en behandel deze als o elementen om verhalen over het verleden , het heden en de toekomst van Ermelo en omgeving te vertellen. De focus op ArcheoScience sluit niet aan bij de wensen vanuit de gemeente. De keuze wordt bovendien niet gerechtvaardigd door de waarde en het belang van de collectie zelf. Verleg de focus nog meer dan nu van presenteren naar programmeren. Het o programmeren van activiteiten en evenementen leidt tot participatie , samenwerking en -binding en gedeeld erfgoed geeft betekenis aan het leven van mensen en samenlevingen. Het FARO-verdrag is daarvoor een prima leidraad. De waarde van de collectie rechtvaardigt ook niet het inrichten van kostbare en statische museale presentaties , die bovendien minder herhaalbezoek trekken dan voor activiteiten geldt.
Ook vanuit economisch en toeristisch oogpunt heeft een programmerende aanpak de voorkeur.
35
o
o
Geef nog meer prioriteit aan samenwerking met andere culturele organisaties in Ermelo. Dat leidt tot efficiency omdat werkzaamheden en activiteiten deels met en door anderen worden uitgevoerd (en vice versa) en het leidt tot verbinding en draagvlak. Maak concrete werk- en prestatieafspraken met de gemeente , met partners en ook in de eigen bedrijfsvoering. Laat als professionele zakelijke organisatie zien dat de werkzaamheden en uitgaven doelgericht bijdragen aan beleidsrealisatie. En communiceer daarover: be good en tell about it.
Vanuit deze koers zijn er volgende scenario’s: Scenario A: de minimumvariant Voor scenario A hanteren we de volgende uitgangspunten: " Vertrekpunt is de huidige gemeentelijke subsidie van C225. 000 inclusief C40. 000 voort beheer collectie en C10. 000 voor de combinatiefunctionaris ; B De aangekondigde gemeentelijke bezuiniging gaat volledig (č 105. 000) of voor een substantieel deel (č 55. 000) door ; B De gemeente houdt de vergoedingen voor de opslag en het beheer van de gemeentelijke collectie in stand ; die voor de combinatiefunctionaris (Č10. 000) komt te vervallen en wordt overgeheveld naar Cultuurkust ; daarmee komt het totaal van de jaarlijkse gemeentelijke subsidie met ingang van 2027 bij volledige bezuiniging op č 110. 000 en bij substantiële bezuiniging op č 170.000 ; B Het pand blijft eigendom van de gemeente en de huur blijft ongewijzigd (č 80. 000). Als eigenaar treft de gemeente de nodige maatregelen om het pand duurzamer te maken , zodat de energiekosten kunnen dalen ; " De overeengekomen prestaties van Het Pakhuis bestaan uit het beheer van de collectie , het in stand houden van een vaste opstelling , het jaarlijks organiseren van één tijdelijke expositie en het voortzetten van de educatieve activiteiten voor scholieren ; " Met die eigen prestaties bereikt Het Pakhuis jaarlijks minimaal 3. 000 betalende bezoekers (gebruikers Museumkaart inbegrepen) en 2.
000 scholieren ; B Daarnaast geeft Het Pakhuis (budgettair neutraal!) ruimte aan jaarlijks één tijdelijke expositie van een andere Ermelose organisatie , bijvoorbeeld de Vereniging Historisch Ermeloo ; B Het staat Het Pakhuis vrij overige activiteiten te ondernemen (denk aan regionale en provinciale erfgoed- en educatieprojecten en/of de verdere ontwikkeling van het concept ArchoScience) , maar deze activiteiten vallen buiten de gemeentelijke subsidie , zijn geen onderdeel van de prestatieafspraken en worden vanuit de projectenstichting uitgevoerd. Alle kosten van deze projecten (dus ook inzet personeel!) dienen uit externe middelen te worden betaald.
36
Dit zou leiden tot de volgende begroting
op
BATEN Subsidie gemeente Ermelo Betalende bezoekers Bijdrage leerlingen TOTAAL BATEN
C 110. 000 | C 170. 000 C 20. 000 Ç 10. 000 c 140. 000 z C200. 000
LASTEN Huur Energie Overige kosten Kosten activiteiten Personeel TOTAAL LASTEN
hoofdlijnen:
C 80. 000 C 15. 000 C 20. 000 C 10. 000 C 15. 000 | C 75. 000 c 140. 000
z c 200. 000
Commentaar Blueyard: Bij handhaving van de volledige bezuiniging van C 105. 000 is dit scenario niet o haalbaar. Reductie van de personeelskosten tot C 15. 000 maakt uitvoering van het (minimale) programma op een professioneel niveau niet mogelijk , ook niet wanneer Het Pakhuis erin zou slagen het aantal vrijwilligers te vergroten. Wanneer de gemeente desondanks wil vasthouden aan de volledige bezuiniging , dan is het beter om Stichting Het Pakhuis op te heffen en te zoeken naar een andere invulling van het pand. Ook bij een bezuiniging van maximaal C 55. 000 is het scenario nauwelijks o haalbaar. Het Pakhuis zou ongeveer op de cijfers komen van de eerste vergelijkingsgroep (op bezoekersaantal) uit de benchmark , maar de hoge huisvestingslasten (huur plus energie) wegen extra zwaar. o Een grotere bezuiniging in combinatie met verlaging van de - relatief hoge huur is een variant die op hetzelfde neerkomt. De zeer beperkte omvang van het activiteitenniveau maakt de kansen op het o verwerven van externe middelen en fondsen klein. Die zijn in de begroting dan ook niet meegenomen. o De omvang van de personele formatie wordt aanzienlijk kleiner. Binnen de resterende formatie zal in ieder geval ruimte gevonden moeten worden voor de taakgebieden beheer collectie en educatie en daarnaast voor directie/coördinatie , financieel-administratief beheer en marketing/communicatie.
Het huidige personeel zal deels moeten afvloeien of een kleinere en|of aangepaste functie krijgen. Er zullen dus eenmalige frictiekosten moeten worden betaald. o In hoeverre dit scenario daadwerkelijk toekomstbestendig is betwijfelen wij. Het betekent in ieder geval kiezen voor een uitsluitend lokaal werkend museum , dat meer nog dan tot nu toe afhankelijk wordt van de inzet van vrijwilligers en dat maar in heel beperkte mate zal kunnen bijdragen aan gemeentelijke doelen op
37
het gebied van maatschappelijk domein en toerisme. Ambities op het gebied van ArchoScience en ook de regionale en provinciale rol moeten worden stopgezet. Scenario B: een volwaardig museum Voor scenario B hanteren we de volgende uitgangspunten: B De gemeentelijke exploitatiesubsidie blijft (grotendeels) op het huidige niveau gehandhaafd (č 225. 000). Samen met de bijdragen voor de combinatiefunctionaris (č 10. 000) en de vergoedingen voor de huur van het depot en het beheer van de collectie (samen č 37. 000) bedraagt de jaarlijkse gemeentesubsidie č 272.000 ; B Het pand blijft eigendom van de gemeente en de huur blijft č 80. 000. De gemeente investeert als eigenaar in vergroting van de duurzaamheid van het gebouw.
Gemeente en Het Pakhuis onderzoeken op korte termijn of uitbreiding van het huidige pand haalbaar en zinvol is ; B Het Pakhuis profileert zich als een (museale) plek en organisatie die de geschiedenis van Ermelo en omgeving levend houdt en beleefbaar maakt voor en met bewoners en bezoekers ; " De overeengekomen prestaties van Het Pakhuis bestaan in ieder geval uit het beheer van de collectie , het in stand houden van een kleine vaste opstelling (met de topstukken die de Ermelose identiteit dragen en bijbehorende verhalen die ook voor toeristen de moeite waard zijn) , het jaarlijks organiseren van twee erfgoed-evenementen (exposities met randprogramma of events) in het eigen gebouw en het op minimaal het niveau van 2024 voortzetten van de educatieve activiteiten voor scholieren. B Daarnaast worden prestatieafspraken gemaakt over de personele en materiële bijdrage van Het Pakhuis aan culturele , sociale en/of toeristische projecten in Ermelo ; B Met de eigen prestaties bereikt Het Pakhuis jaarlijks minimaal 7. 000 betalende bezoekers (gebruikers Museumkaart inbegrepen) en 3. 000 scholieren. B Met de projecten in Ermelo waaraan Het Pakhuis bijdraagt worden jaarlijks minimaal 2.
000 bezoekers bereikt ; Nader te bepalen prestatieafspraken hebben betrekking op de inzet van B vrijwilligers en stagiaires , het betrekken van mensen met een beperking en/of afstand tot de arbeidsmarkt en mogelijk andere activiteiten in het sociale domein ; B Het Pakhuis speelt een actieve en waar nodig coördinerende rol binnen de culturele en erfgoedwereld in Ermelo. Dat komt onder meer tot uitdrukking in het faciliteren van jaarlijks minimaal één tijdelijk erfgoed-evenement of expositie in samenwerking met een andere Ermelose organisatie ; B De gemeente juicht toe dat Het Pakhuis activiteiten (blijft) ondernemen in regionaal en/of provinciaal verband en/of verder wil werken aan een profiel als Archo Science Museum , zolang dat consequent gebeurt vanuit de door Het Pakhuis opgerichte tweede (projecten)stichting. Die stichting sluit een leveringsovereenkomst met Het Pakhuis , gericht op de inzet van mensen en 38
B
middelen. De gemeente staat toe dat Het Pakhuis voor een bedrag van ten hoogte Ç 25. 000 bijdraagt aan de activiteiten van de stichting , onder voorwaarde dat bij een eventueel batig saldo van de stichting die bijdrage wordt terugbetaald. Het zou leiden tot de volgende begroting op hoofdlijnen:
BATEN Exploitatiesubsidie Ermelo Combinatiefunctionaris Vergoeding huur depot Vergoeding beheer collectie Betalende bezoekers Bijdrage leerlingen Overige opbrengsten Opbrengst stichting projecten TOTAAL BATEN LASTEN Personeelskosten incl soc lasten Huur Energie Overige beheerskosten Kosten collectie Kosten tentoonstellingen Marketing en communicatie TOTAAL LASTEN
Ç 175. 000 Ç 10. 000 Ç 20. 000 Ç 20. 000 Ç 45. 000 Ç 15. 000 Ç 25. 000 pm
č 310. 000
Ç 125. 000 Ç 80. 000 Ç 15. 000 Ç 35. 000 Ç 20. 000 Ç 25. 000 Ç 10. 000 č 310. 000
Commentaar Blueyard: o Bij handhaving van het huidige gemeentelijke subsidieniveau kan Het Pakhuis zich verder ontwikkelen tot een organisatie die een belangrijke bijdrage levert aan het door Ermelo gewenste beleid op het gebied van erfgoed , cultuur , educatie , sociaal domein en toerisme. o Cruciaal daarbij is dat Het Pakhuis prioriteit geeft aan (de bewoners en bezoekers van) Ermelo en op een aantrekkelijke manier thema’s uit de geschiedenis van Ermelo presenteert en beleefbaar maakt ; met activiteiten in het eigen pand en als partner bij projecten elders in de gemeente. Tweede voorwaarde is dat Het Pakhuis zich meer dan tot nu toe openstelt voor o samenwerking met andere (erfgoed)organisaties in Ermelo en hen ruimte en faciliteiten biedt om jaarlijks minimaal één expositie samen met Het Pakhuis te organiseren. o Bestuur en organisatie van Het Pakhuis zullen expliciet voor dit profiel moeten kiezen en vervolgens de organisatie in lijn brengen met het profiel. Daarbij zal de organisatie versterkt moeten worden op met name de onderdelen zakelijke directievoering en financieel-administratief beheer.
39
o
o o
Voor aanpassing en/of versterking van de organisatie is geen extra budget beschikbaar. Wij zien dat de huidige organisatie en zeker de voorzitter en directeur relatief veel tijd besteden aan regionale en provinciale programma's en aan de ontwikkeling op het gebied van ArchoScience. Die inzet moet buiten de formatie van Het Pakhuis gehouden worden of via een leveringsovereenkomst met de projectenstichting worden vergoed. Met dit scenario blijft Het Pakhuis in lijn met de musea uit vergelijkingsgroep 2 (hoogte subsidie). Mocht de gemeente toch willen vasthouden aan een bezuiniging tot een maximum van Ç 25.000 , dan zal dat grotendeels ten koste gaan van het budget voor personele kosten. In dat geval doet Het Pakhuis er verstandig aan de inzet voor regionale en provinciale programma's en de ontwikkeling ArchoScience volledig stop te zetten en over te laten aan de projectenstichting die dan zelfstandig moet besluiten over al dan niet voortzetten van deze activiteiten. NB Mocht de gemeente toch mee willen gaan in de huidige ambitie van Het Pakhuis om zich te ontwikkelen tot ArchoScience Museum met behalve een lokale ook een regionale en landelijke betekenis , dan verandert dat ten principale niet veel aan (de begroting van) scenario B. Het Pakhuis geeft zelf aan ook binnen dat profiel aandacht te blijven geven aan educatie en het sociale domein en verwacht ook dan 12.
000 bezoekers te trekken. We twijfelen eraan of zelfs met handhaving van het huidige subsidiebudget de organisatie van Het Pakhuis een dergelijke ambitieuze opdracht aankan , mede omdat zakelijkfinanciële versterking in alle gevallen noodzakelijk is , de organisatie op dit moment al te veel hooi op de vork heeft en (nog) niet is toegerust voor ook een wetenschappelijke invalshoek. In ieder geval zullen de regionale/provinciale activiteiten met inbegrip van de eventuele ArchoScience ambitie volledig via de projectenstichting moeten lopen.
Scenario C: een ‘cultureel inspiratiepunť Het derde scenario is fundamenteel anders dan de eerste twee en is gebaseerd op de volgende overwegingen: Voor scenario C hanteren we de volgende uitgangspunten: B Het Pakhuis gaat deel uitmaken van één centrale organisatie voor cultuur(educatie) en erfgoed in Ermelo , die zorgdraagt voor de vertaling van gemeentelijk beleid in de uitvoering ervan. " Hoofdtaken voor die organisatie zijn: Cultuureducatie met inbegrip van erfgoededucatie voor het onderwijs ; B " Presenteren en beleefbaar maken van de geschiedenis van Ermelo , mede op basis van de collectie van Het Pakhuis ; " Beheren en programmeren van De Dialoog ; " Stimuleren van actieve cultuurbeleving/amateurkunst ; B Versterken van de impact van cultuur op het sociale domein ;
40
" B
B
"
Stimuleren en waar nodig zelf uitvoeren van projecten en evenementen , mede met het oog op versterking toerisme. Daarbij draagt de centrale organisatie zorg voor directievoering inclusief contact met de gemeente , zakelijk-financieel beheer , communicatie , marketing en fondsenwerving. De juridische inbedding moet nader worden uitgewerkt. De meest vergaande optie is oprichting van een nieuwe stichting , waarin de huidige stichting Het Pakhuis opgaat. De nieuwe stichting zou voor specifieke activiteiten (cultuureducatie) een leveringsovereenkomst kunnen sluiten met Cultuurkust. Een tweede optie is geen nieuwe stichting op te richten , en óf Cultuurkust óf Het Pakhuis de verantwoordelijkheid te geven , waarbij met de andere van de twee steeds een leveringsovereenkomst wordt gesloten. Voor de financiering van dit scenario zouden in ieder geval de bedragen die de gemeente nu beschikbaar stelt aan Cultuurkust en Het Pakhuis en/of uitgeeft voor De Dialoog beschikbaar moeten komen , al dan niet uitgebreid met stimuleringsgeld voor sociale en/of cultuur-toeristische projecten. Een begroting maken is in dit stadium nog niet mogelijk.
Commentaar Blueyard: o Dit scenario biedt een mogelijke invulling van het in de motie uit juli 2024 geformuleerde idee ‘cultureel inspiratiepunt’ ; o Het sluit aan bij de in de Cultuuraanpak 2025-2028 geformuleerde inzet op samenwerking en verbinding , op meer ondernemerschap en op betekenis van cultuur voor andere domeinen ; Het stelt Het Pakhuis in staat zich primair te richten op de inhoud van het werk , o binnen een kader waarin (strategische en zakelijk-financiële) directievoering zijn verzekerd ; Het sluit aan bij de in de Cultuuraanpak opgenomen ambitie om Huis van o Ermelo te versterken als plek voor cultuur en ontmoeting , met inbegrip van de actuele wens om tot een duurzame exploitatie en programmering van De Dialoog te komen ; o Anders dan voor de eerste twee scenario’s , die na besluitvorming relatief snel kunnen worden gerealiseerd , vraagt dit scenario om nadere uitwerking in samenspraak met de beoogde partners. NB In geen van de scenario's is aanpassing/uitbreiding van het pand meegenomen. Bij scenario A ligt dat niet voor de hand , bij scenario B en C zou de invalshoek moeten zijn dat het museum aantrekkelijker wordt voor bezoekers en dat er meer ruimte komt voor andersoortige activiteiten.
41
9.
Conclusies
en
aanbevelingen
Wanneer wij teruggaan naar de inhoud van de motie van juli 2024 en de daarop gebaseerde onderzoeksopdracht van Het Pakhuis , dan zijn de belangrijkste conclusies: ^ De raad stelde dat ‘een toekomstbestendig museum essentieel is voor het behoud van cultureel erfgoed en het aantrekken van bezoekers , wat economische voordelen voor Ermelo met zich meebrengt’ en dat ‘investeringen in het museum directe en indirecte positieve effecten hebben op de lokale samenleving , zoals educatieve programma's , toerisme en gemeenschapsbinding. ’ Wij concluderen dat toekomstbestendigheid het meest gebaat is bij een keuze voor scenario 2 of 3. Beide scenario's gaan uit van voortzetting van de subsidie op het niveau van 2025 of - als er toch een korting nodig is - met een bezuiniging van ten hoogste Č25. 000per jaar. Tegelijkertijd vereist toekomstbestendigheid substantiële veranderingen en verbeteringen in het beleid , de praktijk en de organisatie van Het Pakhuis. Die veranderingen en verbeteringen zijn in dit onderzoek en ook in de scenario's op hoofdlijnen beschreven. Bestuur en directie van Het Pakhuis zullen zich daaraan moeten committeren en als volgende stap de hoofdlijnen concreet moeten uitwerken. ^
Daarnaast stelde de raad dat 'het onderzoek zou moeten leiden tot een ‘duurzaam toekomstplan’ met aandacht voor educatieve en gemeenschapsgerichte programma ’s , museumbeheer , culturele marketing en toerisme. Ook zou de mogelijkheid van een ‘cultureel inspiratiepunt midden in Ermelo’ met een coördinerende rol voor het Pakhuis in onderzocht moeten worden. Wij concluderen dat scenario B en C beide voldoende ingrediënten bevatten voor een duurzaam toekomstplan met daarin de in de motie genoemde aandachtsgebieden. Voorwaarde is wel dat Het Pakhuis ondubbelzinnig kiest voor focus op Ermelo , een breed historisch profiel en een voor bewoners en bezoekers aantrekkelijke manier van presenteren/programmeren en beleefbaar maken en zich meer dan nu openstelt voor samenwerking met andere Ermelose organisaties op het gebied van erfgoed en cultuur. In scenario C wordt een mogelijke inrichting van een ‘cultureel inspiratiepunť (en vooral ook: coördinatiepunt) geschetst , al dan niet met coördinerende rol voor Het Pakhuis.
Aanbevelingen ^ Onder verwijzing naar de in hoofdstuk 8 genoemde museale aanbevelingen aan het museum: ^ Is onze aanbeveling aan zowel Het Pakhuis als de gemeente om een keuze te maken voor scenario B of C. Ons advies is daarbij de volgende aanpak te kiezen: Werk scenario C nader uit , in samenspraak met de betrokken partijen ;
42
-
-
-
-
Als die uitwerking leidt tot een inhoudelijk sterk en ook verder toekomstbestendig plan , kies dan voor scenario C ; Leidt de uitwerking niet tot een overtuigend plan en/of niet tot draagvlak bij gemeente en partners , kies dan voor scenario B. Mocht de gemeente toch vasthouden aan een bezuiniging groter dan C25. 000 per jaar , dan betekent dat een automatische keuze voor scenario A. Op zich blijven dan de hierna aanbevolen stappen van kracht , al merken we daarbij op dat het zeer de vraag is of dat resultaat duurzaam en toekomstbestendig is. De hiernavolgende aanbevelingen hebben betrekking op een keuze voor scenario B , waarbij Het Pakhuis een zelfstandige organisatie blijft. Mocht de keuze vallen op scenario C , dan kan een vergelijkbare aanpak worden gekozen met de dan verantwoordelijke organisatie.
De aanbevelingen zijn gericht aan Het Pakhuis , de gemeente en/of aan beide. Pakhuis: formuleer je reactie op dit rapport en maak die kenbaar aan de ^ gemeente.
^
^
^
^
^ ^
^
Gemeente: neem op basis van dit rapport en rekening houdend met de reactie van Het Pakhuis een besluit over het te volgen scenario. Verbind aan dat besluit een richtinggevende uitspraak over het vanaf 2027 beschikbare subsidiebedrag. Pakhuis: stel op basis van het door de gemeente gekozen scenario en het daaraan gekoppelde subsidiebudget een Meerjarenplan met meerjarenbegroting op inclusief voorstellen voor prestatieafspraken. Pakhuis: zorg daarbij voor verbetering van de bedrijfsvoering , in het bijzonder de zakelijk/financiële kant van de directievoering , financieel beheer , financiële verslaglegging en verslaglegging en specificatie van bezoekcijfers. Maak keuzes in wat je als organisatie wel en niet doet en richt je organisatie op die keuzes in. Pakhuis: besteed meer aandacht aan communicatie en aan het onderhouden en versterken van samenwerking met partnerorganisaties in Ermelo. Werk daarnaast aan vergroting van het aantal vrijwilligers. Wanneer dat gelukt is , overweeg de openingstijden (met name in de winterperiode en zo mogelijk ook op zondag) te verruimen. Gemeente: geef vervolgens Het Pakhuis een duidelijke opdracht op basis van het ingediende Meerjarenplan en de daarin opgenomen prestatieafspraken.
Gemeente en Pakhuis: maak afspraken over regelmatige monitoring en over hoe en wanneer Het Pakhuis gaat rapporteren over gemaakte prestatieafspraken en hoe en wanneer de gemeente die toetst. Gemeente: verander de financiële tegemoetkoming in het beheer van de collectie van subsidie in een vergoeding van C40. 000 exclusief 21^ BTW. Bij het beheer van de gemeentelijke collectie is immers sprake van een opdrachtsituatie. De feitelijke subsidie bedraagt in scenario B (en in beginsel ook in C) dan zonder korting C185. 000 (inclusief C10. 000 voor combinatiefunctionaris).
43
Bijlage 1 — Overzicht exposities 2018-2024 2018 Oog in oog met de Romeinen - Tijdelijke tentoonstelling over de romeinen die wegens succes werd verlengd tot aan februari 2018. Graven naar Goodies - Nieuw element van de vaste opstelling , het onderwerp is de prehistorische bewoning van Ermelo. Molen de Koe - Een kleine pop-up expositie van drie weken ter viering van het 10-jarig jubileum van een molen. Grensverleggend Ermelo/Pakhuis on tour - Mobiele expositie over het Markskamp in Ermelo , ingebed in de bredere geschiedenis van de Romeinen in Gelderland. WOLF - Tentoonstelling over de komst van de wolf naar de Veluwe ‘Oo kom er eens kijken’ - Tentoonstelling rond Sinterklaas en zijn tradities. 2019 -
-
WOLF - Tentoonstelling over de komst van de wolf naar de Veluwe. Zij/Hij in Ermelo/Vrouwen van Veldwijk - Tentoonstelling rond genderrollen en historische vrouwen. Blik op Ermelo - Historische middenstand van Ermelo in het straatbeeld. Pakhuis on Tour - Thema: schooltijd en educatie. De Romeinse bruiloft - Rondreizende tentoonstelling over Romeinse huwelijken. ‘Oo kom er eens kijken’ - Tentoonstelling rond Sinterklaas en zijn tradities. Verborgen brieven - N. a. v. 75 jaar bevrijding , met als kern de correspondentie van twee ondergedoken joodse kinderen met hun ouders.
2021 -
-
Verborgen Brieven - N. a. v. 75 jaar bevrijding , met als kern de correspondentie van twee ondergedoken joodse kinderen met hun ouders. Blik op Ermelo - Het tonen van bevrijdingsfoto’s in de vitrines van de Stationsstraat. Vrijheid Blijheid - Na corona , gaat over de verschillende gezichten van vrijheid. Tweede Romeinse marskamp - Aanvulling op de vaste expositieruimte met het verhaal over de tweede Romeinse Marskamp (lange termijn expositie)
2022 -
-
-
Pracht & Praal: de stand van Staverden - Tentoonstelling over de adel van kasteel Staverden , Aansluitend bij de aandacht voor het koninklijke thema op de Veluwe Tweede Romeinse marskamp - Expositie over romeinse archeologie en geschiedenis in Ermelo (lange termijn expositie). Blik op Ermelo - Exposities in de buurtkamer van het Kroondomein over 50 jaar Ermelo zelfstandig en het thema Pracht & Praal.
2023 -
-
-
Pracht & Praal: de stand van Staverden - Voortzetting met nieuwe inzichten. Tweede Romeinse marskamp - Expositie over romeinse archeologie en geschiedenis in Ermelo (lange termijn expositie) Mini-expositie Frankisch grafveld Groevenbeekse Heide - Archeologische vondsten uit de regio , getoond in een kleine vitrine. Prehistorie en de grafheuvels in Ermelo - Aanpassing van de tentoonstelling over de prehistorische geschiedenis.
44
2024 -
‘Brieven voor morgen’ - voortzetting in nieuwe vorm , van de expositie Verborgen Brieven. ‘Romeinen ; Ontmoetingen met Smaak’ - nieuwe tentoonstelling over de romeinen.
45
Bijlage 2 — Overzicht educatieve activiteiten voor onderwijs 2018-2023 2018 Graven naar Goodies - gericht op het vergroten van het omgevingsbewustzijn , leerlingen maken in groepjes opdrachten in het museum , escape experience. Pakhuis on Tour - Mobiele educatieve lessen op scholen en in zorginstellingen. Bezoekles rond Romeins Markskamp - lespakket over de Romeinse geschiedenis van Ermelo , de les vindt plaats in het museum. Jaarlijks terugkerende evenementen - Boomfeestdag en Open Monumenten-klassendag. Bezoek op aanvraag - op maat gegeven lessen voor basisschool klassen. 2019 -
-
-
-
Educatieaanbod over de wolf , waarin de verschillende facetten van het kijken naar en de omgang met de wolf zijn behandeld. Hij/Zij in Ermelo - Klassen maken kunstwerken waarin zij bekende portretten een draai geven om genderrollen te bevragen. Pakhuis on Tour - Mobiele educatieve lessen op scholen en zorginstellingen. Bezoekles rond Romeins Markskamp - lespakket over de Romeinse geschiedenis van Ermelo , de les vindt plaats in het museum. De Romeinse Bruiloft - Diverse publieksactiviteiten aansluitend op deze expositie. Jaarlijks terugkerende evenementen - Boomfeestdag en Open Monumentenklassendag. Bezoek op aanvraag - op maat gegeven lessen voor basisschool klassen. WOLF
-
2020 -
-
-
Digitale educatieve middelen - Ingezet vanwege corona ; online lessen en virtuele rondleidingen. Educatieve pakketten voor thuisonderwijs - Speciaal ontwikkeld om leerachterstanden te voorkomen. Interactieve quizzen en opdrachten - Beschikbaar gesteld via de website en sociale media.
2021 -
-
-
Theaterwandeling Spoor van Verzet - Thematische wandeling vanaf het station naar Het Pakhuis , met toneelspel , video licht en geluid wordt een oorlogsverhaal verteld. Schatkamers van Gelderland - VR game omlijst met opdrachten rondom archeologie , de AHN en de museale collectie. Bezoek op aanvraag - op maat gegeven lessen voor basisschool klassen.
2022 -
Bezoek op aanvraag - op maat gegeven lessen voor basisschool klassen. Educatieprogramma Romeinen - als onderdeel van aanbod cultuurkust. WO2 escape room Break-in-Box - speels educatief programma. Lesaanbod op school of locatie - voor Christelijk College Groevenbeek
2023 -
-
-
Mini-expositie Frankisch grafveld Groevenbeekse Heide - Educatieve rondleidingen voor scholen. Samenwerkingen met Welzijn Ermelo - Projecten voor statushouders en scholen. Theaterwandeling prehistorie en grafheuvels - Geschiedenis in samenwerking met jongerenwerk (LOEV). Samenwerking met jongerenwerk (LOEV) - Educatie gericht op jongerengroepen.
46
Bijlage 3 — Overzicht educatieve activiteiten voor volwassenen 2018 2023
2018 Lezingen StEK - vier lezingen in samenwerking met dit Ermelose kunstcollectief. Pakhuis on Tour - Mobiele educatieve lessen op scholen en in zorginstellingen. Rondleidingen , workshops. 2019 -
-
-
Publieksprogramma Wolf - in samenwerking met StEK is er een programma georganiseerd waarin is gekeken naar hoe het karakter van de Wolf in de kunst wordt verbeeldt. Combinatieprogramma’s met Stichting Schapedrift - combinatiebezoek van het museum en een begeleide wandeling rond de schaapskooi. Lezingen StEK - vier lezingen in samenwerking met dit Ermelose kunstcollectief. Pakhuis on Tour - Mobiele educatieve lessen op scholen en in zorginstellingen. Rondleidingen , workshops.
2021 -
Rondleidingen , workshops. Kleinschalige bijeenkomsten in het museum
-
Met strikte coronaregels.
2022 -
-
Rondleidingen , workshops. Theaterwandeling. Samenwerking met erfgoedorganisaties - Voor kennisdeling en publiekseducatie. Lezingen en workshops bij Scherven van Geluk , rondom de middeleeuwse pottenbakkersindustrie Achttien Ermelose WO2 locaties gemarkeerd met een informatiebordje.
2023 -
-
-
Rondleidingen , workshops , erfgoedwandelingen. Theaterwandeling prehistorie en grafheuvels - In samenwerking met jongerenwerk en erfgoedorganisaties. Samenwerking met welzijnsorganisaties - Educatieve activiteiten voor kwetsbare doelgroepen. Lezingen en workshops bij Scherven van Geluk , rondom de middeleeuwse pottenbakkersindustrie.
47
Bijlage 4 — overzicht onderzochte perspectief’
musea voor
het hoofdstuk ‘In
Naam museum
Categorie
Bezoekers
Subsidie
Historisch museum Elspeet
Regio Ermelo
1. 200
C 8. 150
De tien malen
Regio Ermelo
2. 150
c 5. 750
Museum Peel ŭ Maas
Streekmusea
2. 589
C 62. 745
Stadsmuseum Doetinchem
Lokaal historisch
2. 745
C 94. 000
Museum cultuurforum Aardenburg
Erfgoed archeo.
2. 750
c 99. 500
Streekmuseum Stevensweert
Streekmusea
3-038
C 27. 500
Vechtstreekmuseum
Streekmusea
4. 052
C 25. 000
Stadsmuseum Grave
Lokaal historisch
4. 380
C 31. 680
Museum Nijkerk
Regio Ermelo
4. 625
C 62. 172
Veluws museum Hagedoornse Plaatse
Streekmusea
5. 139
C 63. 604
Museum Nairac
Lokaal historisch
5. 249
C 357. 050
Lokaal historisch
5. 371
niet bekend
MariaHoeve
Regio Ermelo
6. 000
niet bekend
Streekmuseum Goeree-Overflakkee
Streekmusea
6. 357
Stadsmuseum Woerden
Lokaal historisch
7. 575
C 59. 334 C 223. 297
Museum Het Pakhuis
X
8. 192
C 226. 240
Streekmuseum Krimpenerwaard
Streekmusea
8. 684
C 276. 919
Museum Elburg
Regio Ermelo
9. 287
C 285. 000
Museum W
Lokaal historisch
10. 969
niet bekend
Museum Valkenburg
Erfgoed archeo.
13. 205
C 48. 478
Museum Dokkum
Lokaal historisch
14. 674
c 347. 986
Museum Wierdenland
Erfgoed archeo.
15. 829
C 115. 000
Valkhof museum (2022)
Erfgoed archeo.
15. 918
c 4. 974. 319
Archeologisch museum Haarlem
Erfgoed archeo.
19. 263
niet bekend
Katwijks Museum
Lokaal historisch
21. 581
c 141. 547
Noord-Veluws museum
Regio Ermelo
23. 453
niet bekend
Het Hunebedcentrum
Erfgoed archeo.
82. 679
C 274. 295
Stadsmuseum Harderwijk + Van Dokkum
Regio Ermelo
153. 000
C 328. 790
Het Warenhuis
- Museum
land van Axel
48