Evaluatie Transitievisie Warmte e250006515 (Geanonimiseerd)
Tekst van het document
Evaluatie Transitievisie Warmte Transitievisie Warmte Ermelo 2020-2025
Thomas Kamphuis Beleidsadviseur Duurzaamheid Maandag 3 februari 2025
Inhoudsopgave 1.
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
2.
Samenvatting Transitievisie Warmte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 2. 1 Startpunt en wijkselectie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 2. 2 Aanpak per wijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
3.
Financiële middelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
4.
Uitvoering en resultaten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 4. 1 Wijk van de Toekomst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 4. 2 Veldzicht en Kerkdennen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 4. 3 Gemeentelijk Vastgoed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 4. 4 Overige wijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 4. 5 Stand van zaken in de gehele gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
5.
Nieuwe ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
6.
Interviews . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2
1. Inleiding Nederland staat voor een grote uitdaging: het afscheid nemen van aardgas. Deze fossiele brandstof is namelijk een belangrijke veroorzaker van CO₂-uitstoot en maakt ons afhankelijk van gas uit het buitenland. Landelijk is de doelstelling om in 2030 de CO₂-uitstoot met 55% te reduceren ten opzichte van het jaar 1990 , conform de afspraken uit het Klimaatakkoord. Concreet is het Klimaatakkoord vertaald naar de doelstelling om voor 2030 circa 15, miljoen gebouwen in Nederland van het aardgas af te krijgen , dan wel verduurzaamd , te hebben. Om de klimaatdoelen te halen , gaat de gemeente Ermelo minder CO₂ uitstoten. Dit doet de gemeente Ermelo door uitvoering te geven aan de Visie en Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2024-2028 en te voldoen aan landelijke eisen. De gemeente Ermelo heeft op 7 oktober 2020 een Transitievisie Warmte vastgesteld (e200015252). Middels een gebiedsgerichte aanpak staat in deze visie stap voor stap omschreven hoe de gebouwen in de gemeente aardgasvrij gemaakt worden in de periode van 2020 tot en met 2025. In het raadsbesluit op 7 oktober 2020 is de Transitievisie Warmte Ermelo door de raad vastgesteld (e200009645). De focus in deze visie lag op de proeftuin “Wijk van de Toekomst” , maar daarnaast is er ook gekeken naar andere wijken in de gemeente.
Concreet beschreef de transitievisie dat het isoleren van woningen een eerste stap is richting het aardgasvrij maken van woningen en gebouwen. Daarna is er gekeken welke warmte oplossing per wijk het meest haalbaar zou zijn , hierbij werd onder andere gekeken naar de kosten en baten voor de inwoner. Conform de visie is de afspraak om tegen het einde van de looptijd van de transitievisie een evaluatie uit te voeren.
Conform de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) en het onderliggende Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw) , welke nog in ontwikkeling zijn , moet uiterlijk eind 2026 een nieuw warmte programma vastgesteld worden. Dit is tevens in lijn met ‘Project 4 (a)’ uit de visie en uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2024 - 2028. Voordat er een nieuw warmteprogramma kan worden vastgesteld is het tevens zaak te evalueren hoe de vorige warmtevisie is verlopen en welke lessen meegenomen kunnen worden in de toekomst. In dit verslag is een interne evaluatie van de Transitievisie Warmte van de gemeente Ermelo. Bij het opstellen van dit rapport zijn gesprekken gevoerd met de betrokken ambtenaren , alsmede met de woningcorporatie Uwoon. Het doel was om te kijken wat er bereikt is en welke lessen er zijn geleerd.
3
2. Samenvatting Transitievisie Warmte De gemeente Ermelo heeft de Transitievisie Warmte laten opstellen door adviesbureau Over Morgen. Bij de totstandkoming van deze visie is er samengewerkt met de woningcoöperatie Uwoon , de netbeheerder Liander en de energiecoöperatie Veluwe-Energie. In deze visie zijn eerst gezamenlijke uitgangspunten vastgesteld , waarna er is gekeken naar hoe de warmtetransitie in Ermelo vorm moest
krijgen. In dit hoofdstuk wordt op hoofdlijnen een samenvatting gegeven van de Transitievisie Warmte en de opgeschreven aanpak per wijk. Meer informatie is terug te vinden in het originele document
(e200015252).
2. 1 Startpunt en wijkselectie Een belangrijk startpunt voor de Transitievisie Warmte van Ermelo was dat er niet direct gestopt zou worden met aardgas maar dat eerst het potentieel per wijk zou worden uitgewerkt. Dit is gedaan door per wijk te kijken naar de uitdagingen die daar liggen , bijvoorbeeld de opbouw van wijken en het bouwjaar. De verschillende typen woningen , het bouwjaar of bijvoorbeeld de staat van de gasleiding , maakten een uniforme aanpak echter niet mogelijk. Door niet in te zetten op een directe stop op aardgas maar door te kijken naar de kansen en mogelijkheden per wijk zijn uiteindelijk maatregelen genomen.
In onderstaande Figuur 1 staat deze aanpak als een stappenplan weergegeven. Zo is de eerste stap dat woningen (beter) moeten worden geïsoleerd , de warmtevraag beperken zorgt namelijk al voor minder aardgasverbruik voor het verwarmen van een woning. Sommige woningen kunnen met kleine aanpassingen al direct aardgasvrij worden gemaakt. Voor andere woningen was er een hybride tussenstap. Bij deze tussenstap lag de focus op het besparen van aardgas. Bijvoorbeeld door het verlagen van de verwarmingstemperatuur van een woning , of door gerichter ruimtes te verwarmen. Door bewuster om te gaan met het gebruik van aardgas , wordt een stap gezet richting het aardgasvrij maken van een woning. Middels de hybride tussenstap worden woningen transitie gereed gemaakt en kunnen zij in de toekomst (e. g. wanneer de CV-ketel aan vervanging toe is) aardgasvrij worden
gemaakt.
Figuur 1: Stappenplan aardgasvrij voor Wijk van de Toekomst , inclusief de hybride tussenstap.
4
Wijkselectie In de Transitievisie warmte heeft de gemeente Ermelo een warmtekaart laten opstellen op basis van het Warmtetransitiemodel van adviesbureau Over Morgen. Deze kaart geeft inzicht in de opties en kosten voor een aardgasvrije gebouwde omgeving. Uit de warmtekaart kon geconcludeerd worden dat de verwachting was dat een all-electric oplossing voor de gemeente Ermelo een goedkopere oplossing is vergeleken met een collectief warmtenet. Dat kwam doordat de maatschappelijke kosten voor het aanleggen van een collectief warmtenet hoger zijn dan die voor het overgaan op individuele all-electric oplossingen. Alleen voor het centrum van Ermelo geldt dat het interessant is om nader te onderzoeken of een collectief warmtenet hier haalbaar is. Concreet zijn de volgende wijken geselecteerd: recente woningen in Ermelo , schil rondom het centrum , Ermelo West , Wijk van de Toekomst (Ermelo West) , Bedrijventerreinen Veldzicht plus een regionale aanpak in samenwerking met de Noord-Veluwe. Voor de wijken die in eerste instantie niet waren geselecteerd , zijn de volgende doelen opgesteld met bijbehorende acties. De twee doelen die zijn geformuleerd voor woningen die net in de eerste wijk selectie zaten staan hieronder omschreven: 1.
2.
Bewustwording en inzicht isolatie aanpak Het is belangrijk bewustwording te creëren bij bewoners over welke maatregelen allemaal moeten worden getroffen om een woning aardgasvrij te maken. Voor de gemeente zelf is er de behoefte inzicht te verkrijgen in de minimaal benodigde maatregelen , de voordelen ervan en de financieringsmogelijkheden. Hierbij is het goed om van andere gemeenten te leren. Samenwerken op regionaal niveau Door middel van regionale samenwerking kunnen kosten worden bespaard en het bereik vergroot. Daarnaast zal worden ingezet op samenwerking met lokale ondernemers. Bij de uitvoering van deze acties zal worden samengewerkt met het energieloket Veluwe Duurzaam.
Warmtepompen
Individuele all-electric oplossingen bleken de meest kansrijke optie richting Ermelo aardgasvrij 2050. All-electric is in de transitievisie warmte gedefinieerd als dat enkel van elektriciteit gebruik wordt gemaakt voor de verwarming van woningen , een gasaansluiting is dan niet meer nodig. In Ermelo is gekozen voor een warmtepomp om een all-electric woning te kunnen faciliteren. Doordat er nu energie wordt gehaald uit elektriciteit in plaats van aardgas , zal de vraag naar elektriciteit (met name) op koude dagen sterk toenemen in de wijk. Dit zorgt er ook voor dat er meer vraag naar elektriciteit ontstaat in een wijk , zeker met de problematiek rondom netcongestie is dit voor de toekomst een uitdaging voor Nederland en de gemeente Ermelo.12 Nu zijn warmtepompen het uitgangspunt voor 2026 3 , maar nieuwe richtlijnen uit het nieuwe regeerakkoord kunnen dit veranderen.
1 https://www. netbeheernederland. nl/netcapaciteit-en-flexibiliteit/landelijk-actieplan-netcongestie 2 https://www. rvo. nl/onderwerpen/netcongestie/wat-netcongestie 3 https://www. rijksoverheid. nl/actueel/nieuws/2022/05/17/hybride-warmtepomp-de-nieuwe-standaard-vanaf-
2026 5
2. 2 Aanpak per wijk De
wijkprioritering en de bijbehorende warmteoplossingen hebben geresulteerd in een voorkeursrichting die aangaf waar de gemeente Ermelo zich voor wilde inzetten per wijk. Deze paragraaf beschrijft per geselecteerde wijk welke doelen er waren afgesproken in de Transitievisie Warmte.
Ermelo Centrum Dit gebied biedt de kans voor een klein collectief warmtenet. Het bestaat uit meerdere winkels , bedrijven , een kerk , het gemeentehuis en circa 230 woningen. Voorgestelde acties in de transitievisie warmte voor dit gebied zijn: Het in beeld brengen van VvE’s , bewoners collectieven en benodigde betrokkenen en daarmee afstemmen Haalbaarheidsonderzoek , inventarisatie van de warmtevraag en de warmtebronnen en indien nodig een marktonderzoek laten uitvoeren. Koppelkansen collectieve aanpak onderzoeken Bedrijventerreinen Veldzicht en Kerkdennen Voor de ruim 56 hectare aan bedrijventerreinen is een collectieve aanpak aanbevolen. Een deel van de bedrijventerreinen kunnen hier alleen aardgasvrij worden gemaakt door het aanpassen of vervangen van de installatietechniek. Kiezen voor een tijdelijke opslag in een Warmte Koude Bron (WKO) of ander bodemenergiesysteem wordt door een collectieve aanpak mogelijk en kan voor de bedrijven zelfs voordeliger zijn. Voorgestelde acties: Organiseren van een collectieve aanpak.
Onderzoek naar koppelkansen collectieve aanpak Haalbaarheidsonderzoek geschiktheid WKO voor standaard concept bedrijven Benutten provinciaal initiatief revitalisering bedrijventerreinen en Regionaal Programma Werklocaties (RPW) Ermelo West Dit gebied bevat de Wijk van de Toekomst , waarin sinds 2018 wordt samengewerkt met een bewonersgroep , Liander en Uwoon aan een wijkuitvoeringsplan. Het project begon met 324 corporatiewoningen en 160 koopwoningen. In 2021 is het aantal woningen verhoogd naar 438 corporatiewoningen en 170 koopwoningen. De woningen in deze wijk kunnen met relatief kleine aanpassingen transitie gereed gemaakt worden. Om dit te realiseren ontvangt de gemeente subsidie van de provincie Gelderland. De bewoners van Wijk van de Toekomst kunnen aanspraak doen op deze subsidie en door middel van isoleren richting aardgasvrij of transitie gereed werken. Rondom Wijk van de Toekomst liggen circa 240 woningen die worden gezien als koppelkansen.
Voorgestelde acties: Realisatie conform wijkuitvoeringsplan Inventariseren of uitbreiding met beoogde koppelkansen haalbaar is Lessen uit de Wijk van de Toekomst gebruiken om met Uwoon een plan van aanpak voor het buurtje ten oosten van de Wijk van de Toekomst te ontwikkelen Noodzakelijke isolatiemaatregelen voor buurtje ten zuiden van Wijk van de Toekomst inventariseren Naast Wijk van de Toekomst en de daaraan gelinkte koppelkansen waren er verder geen andere straten/gedeelten uit Ermelo West opgenomen in de wijkaanpak. Voor de overige woningen waren (net als andere wijken die in eerste instantie niet waren meegenomen) twee doelen geformuleerd ,
bewustwording en samenwerking. 6
Recente woningen in Ermelo Dit zijn circa 590 woningen verdeeld over Ermelo die gebouwd zijn na 2005. Deze categorie woningen biedt de kans met kleine aanpassingen , en dus lage kosten , geschikt gemaakt te worden voor een lage temperatuur warmtevoorziening. De buurt ‘t Trefpunt in Ermelo Noord wordt gezien als geschikte startbuurt om een gebiedsgerichte all-electric aanpak te verkennen. Voorgestelde acties: Selectie woningen en onderzoeken maatregelenpakketten Onderzoek naar eventueel kleine collectieve warmtesystemen
Regionale aanpak In de regio Noord-Veluwe staan veel woningen met bouwperiodes en bouwtypes die vanwege de hoge investeringskosten moeilijk aardgasvrij te maken zijn. In samenwerking met de omliggende gemeenten wordt een regionale aanpak ontwikkeld gericht op isolatie van dit soort woningen. In Ermelo zal dit om ongeveer 900 woningen gaan in de periode tot 2030. Voorgestelde acties: Aanhaken regionale samenwerking en voldoende capaciteit organiseren Borgen samenhang informatievoorziening van energieloket Evaluatiemethodiek opstellen Wijk van de Toekomst Onderdeel van Ermelo-West is Wijk van de Toekomst. Voor dit gedeelte van de wijk was reeds een wijkuitvoeringsprogramma in 2018. gestart Geselecteerde woningen aan de: Arendlaan , Duifstraat , Kievitstraat , Leeuwerikstraat , Lijsterlaan , Reigerstraat , Roerdompstraat en de Spechtstraat doen mee in deze proeftuin. Totaal omvat het plan 324 huurwoningen en 160 koopwoningen , zie Figuur 2. Dankzij de subsidieregeling proeftuin aardgasvrij wonen Wijk van de 2: Het gebied van Wijk van de Toekomst staat in Toekomst Ermelo 2022 van de provincie Figuur deze kaart in geel weergegeven. Ook zijn in deze kaart werd er een bedrag van 44, miljoen euro de woningen in het bezit van de corporatie Uwoon beschikbaar gesteld. Met dit subsidiebedrag zichtbaar.
hebben bewoners in de geselecteerde straten een flinke start gemaakt met de verduurzaming van hun woning. Er is per particuliere woning een subsidiebudget van €12. 000 beschikbaar voor isolatie en bijvoorbeeld de aanschaf van een (hybride-) warmtepomp. Deze subsidie kan tot en met 31 december 2025 worden aangevraagd. Voorwaarde voor de aanvraag is dat er op basis van een energieadvies wordt aangetoond welke isolatiemaatregelen nodig zijn om energielabel A of B in de woning te bereiken. Wijk van de Toekomst was de wijk waar , op het gebied van richting aardgasvrij , de meeste vooruitgang is bereikt. Een uitgebreidere toelichting op het opgestelde wijkuitvoeringsprogramma en het succes van deze wijk is te lezen in hoofdstuk 4.
7
3. Financiële middelen Dit hoofdstuk beschrijft welke subsidies en leningen beschikbaar waren gesteld om de doelen uit de Transitievisie warmte en die van de proeftuin “Wijk van de Toekomst” te halen. Er waren verschillende regelingen die gedurende de uitvoering van de warmtetransitie beschikbaar waren voor de geselecteerde wijken en wijken die in eerste instantie niet geselecteerd waren.
Subsidies Proeftuinen Aardgasvrije Wijken: gemeenten kunnen een proeftuinwijk aanmelden die met een bijdrage vanuit het rijk over zal gaan op aardgasvrij. Wijk van de Toekomst: subsidieregeling van de provincie Gelderland om binnen het Gelders Energieakkoord proeftuinen aardgasvrij op te starten. Voor de wijk Ermelo West is vanuit deze regeling in 2018 44, miljoen euro ontvangen. Europese subsidies kunnen ondersteunen in de vorm van procesgeld of subsidie voor aanleg van nieuwe infrastructuur. Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE): particulieren en zakelijke gebruikers kunnen subsidie aanvragen voor zonneboilers , warmtepompen , biomassaketels en pelletkachels. Subsidie voor VvE´s voor energieadvies en procesbegeleiding. Kan in combinatie met een Meerjaren Onderhoudsplan. Woningeigenaren met een slecht geïsoleerde woning (energielabel D of slechter) en met een WOZ-waarde tot €431. 000 (peildatum 01-01-2022) kunnen aanspraak maken op een subsidie voor woningisolatie. Bewoners uit de gemeente Ermelo die hiervoor in aanmerking komen zijn per brief geïnformeerd en kunnen zich via een persoonlijke isolatiepagina aanmelden voor deze subsidie. Leningen Duurzaamheidslening vanuit de gemeente Ermelo tegen lage rente. Hiervan is Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse Gemeenten (SVN) de fondsmanager.
Nationaal Energiebespaarfonds (NEF): energiebespaarleningen tegen lage rente voor particulieren en VvE´s. SVN is fondsmanager van het NEF. Hypothecaire leningen voor verduurzaming: rendabel vanaf €15.000-, vanwege de bijbehorende administratie- en advieskosten. financiering: relatief Gebouwgebonden de lange terugverdientijd van duurzaamheidsmaatregelen weerhoudt woningeigenaren vaak van het verduurzamen van hun woning. Gebouwgebonden financiering zou de aflossingsplicht koppelen aan de woning en bij verkoop zal deze overgenomen worden door de nieuwe eigenaar. Gebouwgebonden financiering is nog niet mogelijk , maar de mogelijkheden worden op nationaal niveau onderzocht. 4 Aanvullende middelen Collectieve inkoopacties (o. a. via het duurzaamheidsloket) verlagen de kosten per maatregelen , zoals isolatie en zonnepanelen. Middelen vanuit het rijk voor gemeenten om onder andere plannen voor isolatie nader vorm te geven. Zoals de Specifieke Uitkering (SPUK) Lokale Aanpak Isolatie. Vanuit deze gelden zijn isolementprogramma's gestart voor inwoners met een slecht geïsoleerde koopwoning.
4 https://www. volkshuisvestingnederland. nl/actueel/nieuws/2022/12/07/gebouwgebonden-financiering-helpt-
woningeigenaren-verduurzamen 8
4. Uitvoering en resultaten Om te kunnen beoordelen wat de behaalde resultaten van de doelen uit de Transitievisie Warmte zijn , is het belangrijk om eerst te kijken naar de rol van de gemeente Ermelo in deze visie. Conform de visie en uitvoeringsprogramma duurzaamheid ziet de gemeente Ermelo zich als “regisseur van de transitie naar een duurzame samenleving”. De rolneming van de gemeente Ermelo bij de Transitievisie Warmte was regulerend en presterend. Concreet betekent dit dat de gemeente beleidsdoelstellingen maakt en stuurt op prestaties. Voor het verduurzamen van woningen en gebouwen ligt uiteindelijk de actie en verantwoordelijkheid om te isoleren of het aardgasvrij maken van een woning bij de eigenaren.
Kijkend naar de resultaten kan vooraf geconcludeerd worden dat er voor veel wijken geen wijk uitvoeringsprogramma's zijn uitgewerkt en uitgevoerd. Dit heeft verschillende redenen. Enerzijds zijn de gevraagde ambtelijke-uren , 4 FTE , uit het toenmalige visiedocument niet beschikbaar gekomen. Daarnaast heeft de gemeenteraad in 2020 het structurele Duurzaamheidsbudget gekort naar 25% van het oorspronkelijk begrote bedrag zonder bijstelling van de ambitie & doelstellingen. Aangezien de begeleiding vanuit de gemeente voor Wijk van de Toekomst zeer intensief was , heeft dit ervoor gezorgd dat de aandacht voornamelijk naar deze wijk is gegaan. Dit is gedaan om te voorkomen dat meerdere trajecten zouden worden opgestart waar niet afdoende ambtelijke capaciteit voor zou zijn. Door de beschikbare capaciteit vanuit duurzaamheid te focussen op de Wijk van de Toekomst en de bedrijventerreinen Kerkdennen en Veldzicht , zijn in deze wijken wel successen en vooruitgang geboekt richting een aardgasvrij Ermelo. In dit hoofdstuk worden de doelen en resultaten van de wijken waarin de meeste successen zijn geboekt beschreven , dit zijn: Wijk van de Toekomst en de bedrijventerreinen Veldzicht en Kerkdennen. Daarnaast kijkt deze paragraaf kort naar de voortgang richting aardgasvrij bij de overige wijken , afsluitend wordt stand van zaken in de gehele gemeente besproken.
4. 1 Wijk van de Toekomst In 2018 is een wijkuitvoeringsprogramma gestart voor Wijk van de Toekomst. Dit programma was onderdeel van Gelderse proeftuinen waarin wijken aardgasvrij werden gemaakt of zich voorbereiden op een toekomst zonder aardgas. Tijdens het vaststellen van de Transitievisie Warmte voor Ermelo is dit gedeelte van Wijk-west meegenomen in de wijkprioritering , met als doel dit de eerste aardgasvrije wijk van Ermelo te maken , met als streefjaar 2026. Dit in samenwerking met woningcorporatie Uwoon die het merendeel (324 van de 484) van de woningen in de wijk in bezit heeft. Daarnaast zijn ook eigenaren/bewoners van koopwoningen meegenomen alsmede een breed spectrum aan partners
zoals Alliander en de wijkvereniging. Naast
Uwoon
heeft de gemeente samengewerkt met verschillende partners op verschillende gebieden. Omwille van bewonersparticipatie is een bewonerswerkgroep opgesteld en houdt de gemeente contact met de wijkvereniging. Op het gebied van energie en duurzaamheid wordt samengewerkt met organisaties als de plaatselijke Natuur- en Milieuorganisatie (NMP) , Energiecoöperatie Veluwe Energie en het duurzaamheidsloket Veluwe Duurzaam. Er is ook een projectgroep opgesteld bestaande uit de gemeente , Uwoon , Alliander , de bewonerswerkgroep , de wijkmanager en de welzijnsorganisatie. Daarnaast werkt de gemeente met adviesbureaus Dantuma Wegkamp en Evert Vrins Energieadvies en is er een pool van aannemers en installateurs opgesteld. Binnen de gemeente zal jaarlijks contact en afstemming zijn met de raad en college. 9
Doelen Wijk van de Toekomst De volgende drie doelen zijn opgesteld in het wijkuitvoeringsprogramma van Wijk van de Toekomst: 1. 2.
De Wijk van de Toekomst in Ermelo in 7 jaar aardgasvrij maken (uiterlijk voorjaar 2027). Een werkwijze gebruiken die het mogelijk maakt voor alle eigenaar/bewoners om mee te doen aan de transitie. Dit door middel van grote vrijheid in tempo en fasering , inzet van budget en goede
3.
begeleiding. Al doende leren over keuzes van bewoners , welke discussies er zullen spelen , hoe bewoners de leen- en leaseconstructies waarderen , hoe de zichtbare communicatie (e. g. poster voor het raam) werkt en deze informatie delen met andere gemeenten en partners om volgende wijk aanpakken te verbeteren.
Vanuit de provincie is via de subsidie proeftuin aardgasvrij wonen 44, miljoen euro beschikbaar gesteld om de Wijk van de Toekomst te realiseren. Zoals eerder besproken in hoofdstuk 2. 2 is per particuliere woning een subsidiebudget van €12. 000 beschikbaar voor isolatie en bijvoorbeeld de aanschaf van een (hybride-) warmtepomp. Voorwaarde voor de aanvraag is dat er op basis van een energieadvies wordt aangetoond welke isolatiemaatregelen nodig zijn om energielabel A of B in de woning te bereiken.
Uitgebreide achtergrondinformatie over de wijk en de originele subsidieaanvraag bij de provincie is terug te vinden in het document “Van voorlopers tot laatbloeiers: Samen en in eigen tempo naar een aardgas vrije wijk” (e190043569). Proces en planning Tijdens de uitvoering lopen twee processen (deels parallel) aan elkaar: het proces van de particulieren met een koopwoning en dat van de woningcorporatie Uwoon. Voor dit eerste proces zal 7 jaar na 2019 (5 jaar voor 80% van de particulieren en 2 jaar voor de laatste 20%) worden uitgetrokken en Uwoon zou haar woningen binnen 3 jaar aardgasvrij maken. Voor een compleet overzicht van de werkwijze zie pagina's 17 & 18 in het document “Van voorlopers tot laatbloeiers: Samen en in eigen tempo naar een aardgasvrije wijk” (e190043569). De originele planning voor koopwoningen van particulieren is te zien in figuur 3. Het project is na de subsidieverlening in 2019 begonnen met voorbereidende werkzaamheden. In 2020 kregen bewoners een brief met uitleg en vanaf dat moment konden zij zich inschrijven. Na een huisbezoek met advies , werd er met de in aanmerking komende bewoners een overeenkomst opgesteld waarin de te nemen maatregelen en het bijbehorende subsidiebudget werden vastgelegd. Hierna kon de isolatiefase beginnen. Als de woning al voldoende geïsoleerd was , kon de bewoner meteen door naar de installatiefase.
Een woning is klaar voor de installatiefase wanneer energielabel B of hoger is bereikt. In de oorspronkelijke planning werd rekening gehouden met dat de installatiefase de laatste jaren het meest intensief zou zijn. Dit omdat verwacht werd dat ook bewoners met een goed geïsoleerde woning zouden afwachten wat nieuwe ontwikkelingen te bieden zouden hebben.
10
Figuur 3: Links de originele planning voor koopwoningen van particuliere eigenaren en rechts de planning voor de woningen van Uwoon. De planning en het proces van Uwoon zagen er anders uit dan de planning voor particuliere woningeigenaren. Dit aangezien Uwoon al begonnen was met het isoleren van woningen. Het doel voor Uwoon was al haar woningen in de Wijk van de Toekomst in 2022 volledig aardgasvrij te maken.
Gedurende het hele proces heeft monitoring plaatsgevonden. De gemeente heeft zelf een database bijgehouden voor het hele project met daarin per woning: - het isolatiepakket nodig om label B te halen - de isolatiemaatregelen die zijn genomen , met het bestede budget - de installatietechniek die gekozen is , met het bestede budget De resultaten hiervan worden besproken in de volgende paragraaf. Behaalde Resultaten In deze wijk zijn zowel huurwoningen van de corporatie als koopwoningen van particuliere eigenaren onderdeel van de proeftuin. De woningen in corporatiebezit hebben een eigen traject doorlopen , waarvan een deel van de werkzaamheden nog in uitvoer zijn , hier is wel het doel om de woningen energiezuiniger en daarmee aardgasvrij (ready) te maken. Veelal zullen de woningen na dit traject label A krijgen , waarbij label B het minimum is. Het vastgoed in corporatiebezit (Uwoon) met totaal 438 woningen in Wijk van de Toekomst wordt collectief verduurzaamd , deze woningen zijn inmiddels reeds geïsoleerd. De start van de installatie van hybride warmtepompen bij de woningen in corporatiebezit wordt verwacht vanaf het derde kwartaal 2025. Kijkend naar de originele planning , zoals die in de vorige paragraaf staat beschreven , is de verwachte installatiefase voor woning op een later moment gestart dan initieel gepland.
Deze vertraging is te verklaren door netcongestie en de beschikbare interne capaciteit. Eigenaren van particuliere koopwoningen hebben in totaal 185 aanvragen gedaan voor de “Subsidie
proeftuin aardgasvrij wonen Wijk van de Toekomst Ermelo 2022” (per adres waren meerdere aanvragen mogelijk). De gemeente Ermelo heeft €613.02874 , aan subsidies uitgegeven en er was op 1 januari 2025 nog €1.426.97126 , beschikbaar. De beschikbaarheid van deze subsidie geldt nog tot eind 2025. Uiteindelijk hebben van de 170 adressen 64 geen aanvraag gedaan voor een subsidie tot 1 januari 2025. Een gedetailleerde uitwerking van de uitgegeven subsidies is terug te vinden in de Rapportage Wijk van de Toekomst 2024 , die begin 2025 gereed zal zijn. Grafiek 1 en 2 op de volgende pagina tonen de maatregelen die met behulp van de uitgegeven “Subsidie proeftuin aardgasvrij wonen Wijk van de Toekomst Ermelo 2022” zijn genomen. Totaal hebben 106 particuliere koopwoningen een aanvraag voor subsidie gedaan voor Wijk van de Toekomst. 11
Grafiek 1: Uitgevoerde isolatiemaatregelen in particuliere koopwoningen in Wijk van de Toekomst.
Grafiek 2: Aantal geïnstalleerde (hybride-)warmtepompen in particuliere koopwoningen in Wijk van de Toekomst.
Aangezien de voorwaarde voor de subsidie was dat het advies van een energieadviseur leidend is voor de uit te voeren werkzaamheden , kan geconcludeerd worden dat 105 woningen van particuliere eigenaren aardgasvrij of aardgasvrij-ready zijn in Wijk van de Toekomst. Grafieken 1 en 2 bevestigen ook dat er isolatiemaatregelen zijn genomen en er elk jaar meer (hybride-)warmtepompen worden geplaatst. Hieruit kan duidelijk worden opgemerkt dat er zichtbaar stappen worden gezet in de transitie naar aardgasvrij in de Wijk van de Toekomst. 12
Resultaten Participatie en communicatie Gedurende het proces is voortdurend de feedback van bewoners meegenomen en op basis van deze bevindingen heeft er vanaf 2020 jaarlijks een evaluatie plaatsgevonden. Naast de bijeenkomsten van de opgestelde bewonersgroep , bestaande uit 10 bewoners van de Wijk van de Toekomst , zijn bewoners op verschillende manieren in het proces meegenomen. Communicatie vond plaats via huisaan-huis brieven en uitnodigingen. Daarnaast is een webpagina opgesteld die actueel wordt gehouden en voorzien is van antwoorden op veelgestelde vragen.5 Jaarlijks vonden meerdere bewonersavonden en informatiebijeenkomsten plaats. Hier werden onder andere tussentijdse resultaten , informatie over de subsidieregeling en technische informatie over de (hybride-) warmtepomp gedeeld. In 2022 zijn twee projectborden in de wijk geplaatst die hebben geholpen om de zichtbaarheid van het project te verbeteren. De laatste evaluatie dateert van 2023 , hieruit bleek dat waar voorheen informatieverstrekking voornamelijk plaatsvond via adviseurs en specialisten er vanaf 2023 steeds meer is ingezet op kennisdeling tussen inwoners onderling. Dit omdat ondertussen steeds meer bewoners het
verduurzamingstraject hebben doorlopen. Informatieuitwisseling tussen bewoners werd gestimuleerd door het organiseren van drie energie-marktplaatsen in 2023. Bewoners konden zich hier ook aanmelden voor een gratis energieadvies en voor de gratis minicursus ‘Hoe koop ik de juiste warmtepomp?’. Aan deze cursus hebben destijds in totaal 14 huishoudens deelgenomen. In het eerste kwartaal van 2025 volgt de evaluatie van de participatie en communicatie het jaar 2024.
4. 2 Veldzicht en Kerkdennen De bedrijventerreinen Veldzicht en Kerkdennen zijn de afgelopen jaren bezig geweest om te verduurzamen. Naast dat verduurzamen nodig is om ervoor te zorgen dat Ermelo een goede vestigingslocatie is voor bedrijven is tevens verduurzaming nodig om de bedrijventerreinen aardgasvrij te krijgen. In zowel Veldzicht en Kerkdennen zijn de afgelopen jaren verschillende initiatieven geweest die een positieve bijdrage hebben geleverd om deze gebieden richting aardgasvrij te bewegen. Green Deal Veldzicht Op Veldzicht hebben verschillende bedrijven gezamenlijke wensen om te verduurzamen op het gebied van energieneutraliteit , circulariteit en toekomstbestendigheid. Daarnaast bleek er een noodzaak te zijn om te kijken naar de effecten van netcongestie die spelen op dit bedrijventerrein. Een samenwerking tussen de Bedrijvenkring Ermelo , Liander , de Rabobank en de gemeente Ermelo hebben geleid tot een overeenkomst om gezamenlijk het bedrijventerrein te gaan verduurzamen. Dit is vastgelegd in de Green Deal Veldzicht (2022) Hierbij ligt de focus op energieneutraliteit en op het
werken aan energiebesparing , gedrags-/gebruiksverandering , isolatie en de lokale opwekking van duurzame energie. Voor het thema circulariteit wordt gekeken naar een afname van de hoeveelheid afvalstromen van bedrijven en inzetten op zoveel mogelijk hergebruik van materialen. Ten derde voor het thema toekomstbestendigheid is afgesproken te committeren aan de realisatie van een aantrekkelijk , natuurinclusief bedrijventerrein die bestand is tegen klimaatverandering. In 2027 zal deze Green Deal integraal door de partijen worden geëvalueerd en zullen afspraken worden gemaakt over een eventueel vervolg. Smart Energy Hub Veldzicht Netcongestie , de overbelasting van het elektriciteitsnet , is niet alleen een probleem voor het algemene elektriciteitsnet , maar met name ook voor bedrijven in Ermelo en het bedrijventerrein Veldzicht. Al in 5 https://www. ermelo. nl/ermelo-duurzamer/wijk-van-de-toekomst
13
het najaar 2022 werd voor bedrijven netcongestie afgekondigd; nieuwe grootverbruik aansluitingen of verzwaring van bestaande aansluitingen waren en zijn hier niet meer mogelijk. Deze netcongestie , zorgt ervoor dat bedrijven moeilijkheden ondervinden bij het doorvoeren van bepaalde veranderingen , zoals verduurzaming , uitbreiding of elektrificatie van het wagenpark. Om deze problemen op korte termijn te overkomen is het bedrijventerrein Veldzicht in Ermelo in 2024 aangewezen als één van de twee pilots in de provincie Gelderland voor de komst van Smart Energy Hubs met een groepsaansluiting. Deze hub betreft de samenwerking tussen bedrijven , de gemeente , de provincie en de netbeheerder op het gebied van energie. Deze samenwerking is op 2 december 2024 bekrachtigd in een “letter of intent” , met als doel een efficiënte benutting van het beschikbare collectieve vermogen op het elektriciteitsnet van Liander door middel van een groepstransportovereenkomt. Op deze manier kunnen bedrijven toekomstambities waarmaken zonder dat de netbeheerder hiervoor het net op korte termijn hoeft te verzwaren. Het voordeel voor de bedrijven is dat zij eerder kunnen verduurzamen of uitbreiden en hierbij minder rekening hoeven te houden met de netverzwaringsoperatie van Liander.
Kerkdennen Op het bedrijventerrein Kerkdennen is een inventarisatie gedaan conform de voorgestelde acties uit de Wijkuitvoeringsplannen. Deze aanpak is later aangepast en later toegepast in Veldzicht. Deze aanpak en inventarisatie zijn later vertaald naar de Green Deal Veldzicht. In het coalitieakkoord 20222026 van de gemeente Ermelo is aangegeven dat het college kiest voor een plan voor een woonwijk op de locatie Kerkdennen. De keuze voor de transitie van bedrijventerrein naar een woonwijk zorgt ervoor dat bepaalde verduurzamingsmaatregelen niet meer noodzakelijk of rendabel zijn voor bedrijven op Kerkdennen. Bij een nieuw warmteprogramma kan wel gekeken worden naar maatregelen die op de korte termijn kunnen bijdragen aan de verduurzaming van Kerkdennen.
4. 3 Gemeentelijk Vastgoed Het verduurzamen van het gemeentelijk vastgoed was geen onderdeel van de Transitievisie Warmte van Ermelo. Echter zijn hier wel grote stappen gezet in verduurzaming door middel van isolatie en het gasloos maken van gebouwen. De projecten die echter de afgelopen jaren hebben gespeeld waren: de verduurzaming van het gemeentehuis en het nieuwe zwembad. Over het meerjaren onderhoudsplan van het Huis van Ermelo is de gemeente in maart 2024 geïnformeerd (e240011202). Het nieuwe zwembad is goed geïsoleerd en volledig aardgasvrij. Recentelijk zijn ook in het woonwagencentrum de Patrijzenhof twee nieuwe gasloze woonwagens neergezet die tevens volgens de laatste eisen zijn
geïsoleerd. Volgend jaar zullen het museum , het Pakhuis en de brandweerkazerne worden verduurzaamd. Bij de brandweerkazerne wordt de gasaansluiting verwijderd en de verwarming wordt verzorgd middels een warmtepomp en nieuwe heaters in combinatie met een ventilatiesysteem met warmteterugwinning. Tevens komt er een nieuwe warmwater voorziening en er worden zonnepanelen geplaatst inclusief extra dakisolatie (e240044842). Het pakhuis zal verduurzamen door onder meer het aanpassen van de verwarmings- en ventilatiesystemen en het plaatsen van zonnepanelen (e240048107).
14
4. 4 Overige wijken Voor de wijken die in eerste instantie niet waren geselecteerd , hadden ze twee eigen vastgestelde doelen. Op deze manier kan heel Ermelo meekomen in de transitie naar aardgasvrij en de verduurzaming van woningen. Onderstaand een toelichting op doelen en wat hierin in bereikt.
Bewustwording en inzicht isolatie aanpak Het is belangrijk bewustwording te creëren bij bewoners over welke maatregelen allemaal moeten worden genomen om een woning aardgasvrij te maken. Via het Duurzaamheidsloket van de gemeente Ermelo kunnen inwoners informatie opvragen over het verduurzamen van een woning en inzicht krijgen in beschikbare leningen en subsidies.6 Door het voorzien van informatie via de website en middels de themapagina’s in de lokale krant zijn inwoners op de hoogte gebracht van ontwikkelingen in de energietransitie en welke mogelijkheden er zijn voor verduurzaming van woningen. Zo is bijvoorbeeld zichtbaar geweest dat als in de themapagina’s aandacht was voor een specifiek onderwerp (bijvoorbeeld warmtescans van woningen) er meer aanvragen kwamen bij de energiecoaches. De belangrijkste regeling om te meten in welke mate woningen verbeterd zijn op het gebied van isolatie of (deels) aardgasvrij zijn gemaakt is de Toekomst bestendig wonen lening. Totaal zijn er 34 aanvragen geweest in 2025 , waarvan er 26 uiteindelijk zijn omgezet in een lening. Kijkende naar de genomen maatregelen zijn er 11 woningen met een betere isolatiewaarde van het glas (HR++/HR+++) , 10 woningen met geïsoleerde kozijnen , 7 woningen met een warmtepomp(boiler) en een variëteit aan genomen maatregelen op het gebied van isolatie.
Een gedetailleerde uitwerking van de uitgegeven leningen is terug te vinden in de Rapportage Wijk van de Toekomst 2024 , die begin 2025 gereed zal zijn.
Samenwerken op regionaal niveau Het samenwerkingsverband Noord-Veluwe heeft middels het Regionaal Energieloket verscheidene initiatieven ondernomen op het gebied van de energietransitie en het verduurzamen van woningen. Zo zijn energie- en tuincoaches begeleid en opgeleid vanuit één centraal punt en zijn onderlinge acties op bewustwording afgestemd met de gemeenten uit de Noord-Veluwe. Aandachtspunt is dat per 1 maart 2025 de samenwerking op het gebied van het duurzaamheidsloket stopt. De gemeente Ermelo gaat per 1 maart zelfstandig verder met het duurzaamheidsloket en zoekt hiervoor de samenwerking op in de EHPZ-regio. Daarnaast wordt ook de brede Duurzaamheids samenwerking op de Noord Veluwe geëvalueerd in Q1 van 2025.
6 https://regionaalenergieloket. nl/ermelo/
15
4. 5 Stand van zaken in de gehele gemeente In deze paragraaf wordt kort de algemene stand van zaken in de gehele gemeente Ermelo besproken met betrekking tot het aantal hoofdverwarmingsinstallaties van particulieren en het bekende
aardgasverbruik. Stand van zaken Hoofdverwarmingsinstallaties 2023 Ermelo Het Centraal Bureau voor de Statistiek publiceerde op 4 september 2024 het aandeel en type hoofdverwarmingsinstallaties bij particuliere woningen voor het jaar 2023. Tabel 1 , toont deze cijfers voor de gemeente Ermelo. Hieruit is op te merken dat de meeste woningen in Ermelo verwarmd worden middels een individuele CV-installatie. Aangezien onderstaande cijfers enkel betrekking hebben op particuliere woningen en omdat Wijk van de Toekomst nog in uitvoer is dienen deze cijfers slechts ter indicatie te worden gebruikt.
Wijk
Nederland Ermelo - Noord Ermelo - Oost Ermelo - Zuid Ermelo - West Ermelo - Centrum Tonsel Veldzicht Verspreide huizen
Blokver warming
Indivi duele CV
Elektrisch icm. hoog gasverbruik
Elektrisch
Elektrisch icm. laag gasverbruik
zonder
gasverbruik
Installatie onbekend (+stadsver warming)
Totaal zonder gasverbruik (excl. onbekend)
79
6
2
1
4
2 +7
10
80 92
6 2
4 3
0 1
5 1
5 2
5 1
92 94
0 2
2 2
1 1
5 1
0 0
5 1
88 67
0 0
5 3
1 1
3 9
3 20
3 9
68 71
0 0
3 2
1 0
13 2
14 25
13 2
88
0
2
1
4
5
4
25 83
0 0
1 1
0 0
1 6
72 10
1 6
58
0
2
2
4
35
4
81
0
2
1
8
7
8
Horst
Verspreide huizen Zuiderzeeland s Heerenloo Verspreide huizen Telgt Verspreide huizen bosgebied Verspreide huizen Speuld
Tabel 1: Overzicht in percentages van de hoofdverwarmingsinstallaties bij particuliere woningen.7
7 https://www. cbs. nl/nl-nl/maatwerk/2024/36/hoofdverwarmingsinstallaties-woningen-2022-2023
16
Dalend aardgasgebruik In 2023 is het gemiddeld aardgasgebruik van een woning in Ermelo 980m³. Ten opzichte van de voorgaande jaren is daarin een daling zichtbaar , zie Tabel 2. Echter zien we dat landelijk en in de provincie Gelderland gemiddeld lagere waarden op gemiddeld aardgasgebruik worden behaald (respectievelijk 830m³ en 890m³).8 Dit verschil is mede te verklaren door de verschillende type opbouw van de relatief grote woningen in de gemeente Ermelo. Kijkend naar de percentuele daling is het verbruik in Ermelo van tussen 2020 en 2023 met 263% , gedaald , ter vergelijking in de provincie in dezelfde periode. Gelderland was deze daling 270% , Jaart
al
Aardgasverbruik woningen in Ermelo [miljoen m3]
CO₂-uitstoot Woningen in Ermelo (aardgas) [kton]
Gemiddeld aardgasverbruik alle woningen in Ermelo[m3]
2020 139, 249, 1. 330 2021 158, 282, 1. 480 2022 125, 224, 1. 170 2023 108, 192, 980 Tabel 2: Berekend totaalverbruik en gemiddeld aardgasverbruik woningen in Ermelo over de jaren 2020-2024.9
per
Gemiddeld aardgasverbruik woningen Gelderland [m3]
alle in
1. 220 1. 370 1. 070 890 door woning en totale CO-uitstoot 2
Concreet betekent dit dat de dalende trend voor Ermelo in lijn is met andere gemeenten in de provincie. De uitdaging ligt om het aardgasgebruik de komende jaren verder te reduceren. Daarnaast is het verduurzamen van woningen een belangrijke maatregel om energiearmoede te verminderen. Hierbij is het essentieel om te zorgen voor betaalbare oplossingen.
8 https://opendata. cbs. nl/#/CBS/nl/dataset/81528NED/table 9 https://klimaatmonitor. databank. nl/jive
17
5. Nieuwe ontwikkelingen In dit hoofdstuk wordt kort omschreven welke ontwikkelingen de komende jaren invloed hebben op de warmtetransitie in de gemeente Ermelo.
Netcongestie: Netcongestie is de situatie waarin het elektriciteitsnet in Nederland de grote hoeveelheid elektriciteit die getransporteerd moet worden niet meer aankan. Grofweg is deze situatie ontstaan door een toegenomen vraag naar elektriciteit en een toename van het aanbod van duurzame energie. Dit gaat in sommige gevallen ook gecombineerd met een verouderd stroomnet. Ondanks investeringen in het verzwaren en uitbreiden van het elektriciteitsnet is dit niet voldoende om op korte termijn aan de toenemende vraag te voldoen 101112 . Concreet verwacht Liander dat de problemen op het elektriciteitsnet in Ermelo pas tussen 2029 en 2032 zijn opgelost 13 . Voor Ermelo is het daarom belangrijk om de komende jaren en bij een nieuwe warmtevisie rekening te houden met netcongestie. Een toename van warmtepompen zorgt bijvoorbeeld voor een grotere vraag naar elektriciteit. Een grotere vraag naar elektriciteit binnen een wijk maakt een uitbreiding van
het aantal transformatorstations binnen die wijk noodzakelijk. 14 Goede afstemming over de planning en uitbreiding van het stroomnet met de netbeheerder Liander is daarom nodig. Innovaties zoals buurtbatterijen of buurtwarmtepompen kunnen zorgen voor een verbetering van de efficiëntie en veerkracht van het energiesysteem. 15 Het is daarom belangrijk om bij een toekomstige warmtevisie te kijken welke innovaties kunnen zorgen voor een verbetering van de huidige situatie op het stroomnet , zodat een transitie naar aardgasvrij in de gemeente Ermelo kan worden voortgezet. Energiearmoede In Nederland is er een toename van huishoudens die te maken hebben met energiearmoede. De gevolgen van energiearmoede op de gezondheid en welzijn van mensen worden echter steeds 16 Investeringen om een woning aardgasvrij te maken zijn vrij fors en kunnen niet door alle duidelijker. inwoners van Ermelo worden gedragen. Om te voorkomen dat er in de toekomst grote ongelijkheden ontstaan is het belangrijk dat er een rechtvaardig plan komt. Door te investeren in energiebesparing en duurzame energie voor huishoudens met lage inkomens , wordt er gewerkt aan zowel het terugdringen van de CO₂-uitstoot in de gemeente Ermelo als aan het bevorderen van klimaatrechtvaardigheid.17
10 https://www. netbeheernederland. nl/netcapaciteit-en-flexibiliteit/landelijk-actieplan-netcongestie 11 https://www. rvo. nl/onderwerpen/netcongestie/wat-netcongestie 12 https://www. liander. nl/-/media/files/vooraankondigingen-transportschaarstepublicaties/publicaties-24-10-
2024/noord-veluwe/20241017-vooraankondigingsdocument-congestiegebied-ermelo-v10. pdf 13 https://www. liander. nl/grootzakelijk/capaciteit-op-het-net/capaciteit-op-uw-locatie?postcode=3851NT 14 https://www. netbeheernederland. nl/sites/default/files/2024-03/20221011_-_nbnl_t1_-_wgo__netimpact_van_warmtealternatieven. pdf 15 https://ce. nl/publicaties/thuis-en-buurtbatterijen/ 16 https://www. volkshuisvestingnederland. nl/onderwerpen/aanpakenergiearmoede#:~:text=Door%20de%20fors%20gestegen%20energieprijzenmet%20energiearmoede%20nog %20verder%20gestegen. 17 https://www. wrr. nl/adviesprojecten/klimaatbeleid/documenten/rapporten/2023/02/16/rechtvaardigheidin-klimaatbeleid 18 ,
Isoleren Zoals omschreven is isoleren een belangrijke eerste stap richting een aardgasvrij gebouwde omgeving. Aardgasvrije verwarming middels een (hybride-) warmtepomp gaat vaak met lagere temperaturen waardoor het isoleren van woningen belangrijk is om warmte goed vast te kunnen houden en te verdelen in een woning. 18 Kijkend naar de doelstelling om Ermelo in 2050 aardgasvrij te krijgen is het noodzakelijk dat bij een toekomstige visie ook een nadruk komt te liggen op het (beter) isoleren van woningen , zodat deze geschikt zijn voor duurzamere vormen van verwarming. Dit is in lijn met de methodiek uit de Transitievisie Warmte voor Ermelo. Soortenmanagementplan Met de invoering van de Wet Natuurbescherming in 2017 , nu opgenomen in de Omgevingswet , is de algemene zorgplicht voor in het wild levende dieren en planten in de directe leefomgeving geïntroduceerd. Vanwege deze wetgeving moeten gebouweigenaren ecologisch onderzoek doen en bepaalde voorzorgsmaatregelen nemen alvorens isolatie- en verduurzamingsmaatregelen kunnen worden uitgevoerd. Dit betekent dat het isoleren van gebouwen meer tijd in beslag gaat nemen als er voorafgaand aan de te nemen maatregelen eerst een ecologisch onderzoek moet plaatsvinden. De gemeente Ermelo gaat in 2025 beginnen met het opstellen van een soortenmanagementplan.
Middels dit plan kan de gemeente een gebiedsgerichte ontheffingsaanvraag doen bij de provincie Gelderland. Op deze manier hoeven gebouweigenaren binnen het gebied van het soortenmanagementplan geen ecologisch onderzoek uit te voeren voorafgaand aan te nemen isolatie- of duurzaamheidsmaatregelen. Aangezien het soortenmanagementplan invloed heeft in de mate waarin de gemeente Ermelo kan isoleren is het noodzakelijk deze ontwikkelingen mee te nemen in een toekomstig op te stellen warmtevisie.
18 https://www. milieucentraal. nl/energie-besparen/duurzaam-verwarmen-en-koelen/hybride-warmtepomp/
19
6. Interviews Marcella van Wagensveld (Projectleider Wonen en Duurzaamheid) De Wijk van de Toekomst was al in 2019 bepaald , dit was voor de totstandkoming van het uiteindelijke visiedocument (Transitievisie Warmte). Omwille van deze reden was deze wijk opgenomen als een van de wijken waar een begin zou worden gemaakt aan de transitie. Het opstellen van het visiedocument is met name tot stand gekomen door het adviesbureau Overmorgen. Dit adviesbureau voerde deze taak in opdracht van de gemeente uit. Tevens was de coöperatie Veluwe-Energie onderdeel van het projectteam. Daarnaast zijn er twee bewonersavonden gehouden. Dit leverde een breed beeld aan bewonersperspectieven.
Andere wijken in de transitievisie zijn er uiteindelijk omwille van capaciteit niet gekomen. Dit heeft er enerzijds mee te maken dat de gevraagde uren in het visiedocument niet beschikbaar kwamen (4 FTE , niet gekregen) en later heeft de raad ook gekort op het duurzaamheidsbudget (- €500.000--). Gezien , de begeleiding vanuit de gemeente op Wijk van de Toekomst zeer intensief was , heeft dit ervoor gezorgd dat de aandacht enkel naar deze wijk ging. Dit om te voorkomen dat meerdere trajecten zouden worden opgestart waar niet afdoende capaciteit voor zou zijn. Omwille van deze reden is het volgens Marcella van Wagenveld verstandig om bij een volgende visie op een andere manier te gaan kijken naar de wijkuitvoeringsplannen. Het kopiëren van de strategie van de Wijk van de Toekomst is namelijk zeer intensief om ook bij andere wijken uit te gaan voeren. Bij een nieuwe visie moet daarom meer gekeken worden naar alle wijken en deze te categoriseren op bijvoorbeeld leeftijd van de bebouwing en doelgroepen. Marcella van Wagenveld identificeerde de volgende obstakels bij de uitvoering van de transitievisie warmte: het team duurzaamheid bij de gemeente Ermelo was nieuw en er was geen uitvoeringsprogramma duurzaamheid waaraan kon worden gerefereerd. De interne samenwerking met andere afdelingen binnen de gemeente was verder positief.
Voor de Wijk van de Toekomst was een belangrijk punt dat bij de provincie geregeld is dat een hybride optie ook mogelijk is. Dit heeft ervoor gezorgd dat een belangrijke last was weggehaald , namelijk de verplichting van een warmtepomp. Door het toevoegen van de hybride tussenstap was de financiële prikkel voor mensen ook meer duidelijk. Isoleren leverde direct wat op , zeker met de beschikbare subsidie die hiervoor in de wijk beschikbaar was gesteld. Niet deelnemen was daardoor eigenlijk
“zonde” van het geld. Samenvattend is all-electric is met de huidige kennis en ervaring nog steeds de enige oplossing voor Ermelo. Belangrijk daarin is wel dat klein collectieve systemen opnieuw moeten worden bekeken op basis van tegenwoordige inzichten.
20
Stefan Ramaker (Beleidsadviseur Duurzaamheid) Stefan is als beleidsadviseur Duurzaamheid betrokken geweest bij de uitvoering van de warmtevisie. Binnen de gemeente is een werkgroep Wijk van de Toekomst opgesteld met jaarlijkse voortgangsrapportage naar het college. Belangrijk was de met de provincie besproken afwijking van de subsidieregeling in 2021. Hiermee werd het mogelijk een hybride warmtepomp als tussentijdse oplossing te nemen. Op deze manier krijgen inwoners de kans om op eigen tempo de overstap te maken en wordt uiteindelijk een groter bereik verwacht. In 2021 is ook onderzoek gedaan naar de verschillende warmtetechnieken. Dit was aan de start van het project niet gedaan. Voor de volgende fase is het belangrijk om vroegtijdig duidelijk te zijn naar inwoners over de beschikbare ruimte op technisch gebied en wat daar bij komt kijken. De gemeente heeft samengewerkt met Uwoon , Liander en een bewonersgroep. Met Liander is een buurt realisatieplan voor een uitbreiding van het stroomnet in Ermelo-West opgesteld. Dit plan wordt vanaf het eerste kwartaal van 2025 uitgevoerd. Uwoon heeft recent een aanbesteding gedaan voor de installatie van hybride warmtepompen en gaat in de loop van 2025 uitvoeren. In de volgende fase wordt van Uwoon een grotere rol in het delen van kennis met particulieren en eigen bewoners verwacht.
De bewonerswerkgroep vindt ten minste twee keer per jaar plaats en wordt als waardevol ervaren. Daarnaast worden bewoners in aanmerking komen voor de subsidieregeling ook twee keer per jaar betrokken bij een energiemarkt om hun kennis te delen. Communicatie naar de burgers is met name gegaan via wijkkrantjes , brieven en via de wijkvereniging. Het grootste obstakel vanuit de gemeente is de capaciteit aan mensen. Daarnaast was er jaren geen visie-uitvoeringsprogramma. Voor bewoners is een obstakel de capaciteit aan isolatiebedrijven en een gebrek aan kennis. Bewoners worden ondersteund door advies aan huis , cursussen via de wijkvereniging en er is een shortlist met geschikte bedrijven opgesteld. Ewout Middelburg (Juridisch beleidsadviseur vastgoed en grondzaken) Ewout houdt zich onder andere bezig met verduurzamen van gemeentelijk vastgoed. Hij is niet direct betrokken geweest bij de warmtevisie. Projecten waar hij de afgelopen jaren aan gewerkt heeft zijn
de verduurzaming van het gemeentehuis , de herontwikkeling van panden op het raadhuisplein en het nieuwe zwembad. Recentelijk zijn ook in het woonwagencentrum twee nieuwe gasloze woonwagens neergezet. Volgend jaar zullen museum het Pakhuis en de brandweerkazerne worden verduurzaamd. (e240001294) Samenwerking vindt vooral plaats met de werkgroep provincie , gemeenten Harderwijk en Zeewolde , Meerinzicht en de gebruikers zelf. Zowel intern als extern is Ewout geen obstakels in de samenwerking tegengekomen. Op dit moment is de grootste uitdaging het elektriciteitsgebruik van het gemeentehuis. De afgelopen jaren is het gemeentehuis ruim teruggegaan in gasverbruik en verduurzaamd naar energielabel A. Op koude dagen zit het gemeentehuis nu wel op maximaal elektriciteitsverbruik. Er zal eerst met Liander gekeken moeten worden naar gepaste oplossingen voor de netcongestie. Volgend jaar zal museum het Pakhuis worden verduurzaamd. Bij Interactie Ermelo ligt het initiatief om met verduurzaming van de sporthallen te starten. Financiering wordt per object bekeken en komt grotendeels vanuit de Investeringssubsidie Duurzaam Maatschappelijke Vastgoed (DUMAVA). Vier jaar geleden zijn maatwerk rapporten opgesteld vanuit de provinciale subsidies die ondertussen grotendeels zijn uitgevoerd. De verduurzaming van het gemeentehuis is door de gemeente Ermelo zelf betaald.
De onderhoudskosten vanuit het 21
meerjarenonderhoudsplanning duurzaamheidsmaatregelen.
(MJOP)
kunnen
ook
deels
aangewend
worden
de
voor
te
nemen
(geanonimiseerd) < (geanonimiseerd) EN (Proiectteider Vastgoed Woningcorporatie
Uwoon
heeft
& Assetmanager Vastgoed Uwoon) de visie duurzaamheid vastgesteld. De doelstelling is (nog)
recentelijk
de focus te
leggen op de betaalbaarheid van de verduurzaming en CO2-uitstoot van het bezit. Dit bezit in 2050. Uwoon is nog zoekende naar om uiteindelijk te kunnen voldoen aan een CO» neutraal de juiste oplossingen voor warmteopwekking binnen de bestaande woningvoorraad. De verwachting meer
is dat dit een
mix van
gaat
na
nemen
welke
de
oplossingen
impact
de
en
ander ook
afhankelijk van
welke rol de gemeente
gemeentelijke instrumenten warmtetransitie. Daarnaast warmtevoorziening gaat hebben. Met de huurders kan het een grote draagvlak onder de huurders te creëren.
invoering
de Wet
van
de Wet collectieve
uitdaging zijn voldoende Voor
zal worden. Een
Wijk van
de Toekomst is de
gestart
met
de “warme”
in de
projectgroep
aanbesteding
net
opnames
met
en
het
afgerond en plaatsen van
wordt
in het eerste kwartaal
er
de
van
is hybride warmtepompen. een project van een behoorlijke omvang wat voor diverse uitdagingen heeft gezorgd. Installatiebedrijven zijn nog niet allemaal ingericht op de “nieuwe” rol waarbij veel meer bewonersparticipatie komt kijken als ook de coördinatie naar een bouwkundig aannemer voor de dakwerkzaamheden. Dit in combinatie met de doorlooptijd van de uitvoering. In 1,5 jaar 438 woningen voorzien van een hybride warmtepomp. Maakte dat niet alle aangeschreven partijen deel wouden 2025
Het
nemen.
Voorafgaand in
het
verwarmingsprincipe
onderzoek Dit
heeft
voor voor
wanneer
ook
wenselijk
is om
isoleren
Het in
basis
met
van
de gemeente all-electric
Ermelo heeft
hybride
naar
heroverweging plaatsgevonden
er een
warmtepompen.
heeft
Daarnaast
het
het opnieuw vormgeven van de subsidie met de provincie Gelderland langer geduurd. in het proces gezorgd. Al met al vraagt dit om een goede evaluatie een vertraging
het project als
is
Dan
kunnen
we
oordelen
of
een
project
deze
van
omvang
integraal project uit te voeren.
de woningen
van
uitgevoerd.
staat los van
het project.
De
Wat
het
van
Uwoon
kennen
in deze
wijk
beperkte warmtevraag. plaatsen hybride warmtepomp in zijn geheel isoleren en direct een all electric warmtepomp plaatsen is niet altijd uitgevoerd kan worden door de netcongestie een kosten intensief project dat momenteel die speelt in de Regio Noord Veluwe. Daarnaast is het effect op CO» reductie door plaatsing van de hybride warmtepomp groot, en de stap naar all-electric relatief beperkt. een
voldoende
woningen
mogelijk
maakt.
Voor
daadwerkelijke uitvoering
van
de
Een
de huurder
een
woning
te
op
van
halen.
Dit
van
is nog
het project kan starten dient Uwoon eerst 70% een onzekere factor in het project. Echter zal
goedkeuring er
voor
een
worden dat het risico op het niet behalen van de 70% zo laag mogelijk is. Bok de de installateurs is hier veel aandacht naar uit gegaan en is gevraagd om een goede
werkwijze gekozen aanbesteding voor aanpak, op basis waarvan de opdracht is gegund. Daarnaast is in het ontwerp van het geheel rekening gehouden met de positie van de buitenunits met extra voorzieningen, om mogelijke overlast van warmte, geluid en aanzicht tot een minimum te beperken. In
het
kader
van
elektranet in de hiervoor
een
de
netcongestie
heeft
Liander
stevig werk gemaakt
wijk zodat de hybride warmtepompen ook aangesloten grond verkocht en recht van opstal verleend.
van
het
verzwaren
kunnen worden.
van
Uwoon
het heeft
stuk
22 rn
CW
a ,
gemeente
‘ermelo
Het project Wijk van de Toekomst worden deels gefinancierd door subsidies. Te weten de ISDE-
subsidie en Provinciale subsidies. Los van het project Wijk van de Toekomst is Uwoon druk met de verduurzaming van haar bezit. Niet alleen op technisch vlak is dit een uitdaging ook op het gebied van bewoners gebruik en gedrag is dit een uitdaging. Uwoon hanteert al heel wat jaren de Trias Energetica als uitgangspunt. Dit blijft Uwoon ook de komende jaren doen. Eerst isoleren en ventileren waarna de installatie aardgasvrij gemaakt kan worden. Omdat de bewoners qua gebruik van de woning eigenlijk in een “nieuwe” woning terecht komen ligt de focus in de verduurzaming ook steeds meer op het juist informeren van de huurders om de installaties in de woning goed te gebruiken. Het merendeel van de gerenoveerde woningen dit Uwoon op dit moment oplevert zijn aardgasvrij ready. Om te onderzoeken of de verduurzaming van de woningen ook effect heeft op het terugdringen van het energiegebruik en daarmee de betaalbaarheid van de woningen is Uwoon voornemens de werkelijke verbruiken van haar bezit op te vragen bij de netbeheerder. Uwoon is blij met de samenwerking met de gemeente in het project Wijk van de toekomst. Uwoon zou de samenwerking met de gemeente graag voortzetten voor de gehele energietransitie voor het bezit van Uwoon in Ermelo.
Conclusie interviews Na het opstellen van de visie is omwille van capaciteit alleen gestart in de Wijk van de Toekomst. De begeleiding vanuit de gemeente is zeer intensief geweest en voor toekomstige wijken zou het slim zijn om op een andere manier te kijken naar wijkuitvoeringsplannen. Dit zou kunnen door het categoriseren van woningen over alle wijken , waardoor doelgericht gewerkt kan worden met bijvoorbeeld informatiepakketten. De grootste obstakels tijdens de uitvoering waren factoren als de netcongestie , het ontbreken van een visie-uitvoeringsprogramma , capaciteit en draagvlak bij bewoners. Een belangrijk omslagpunt was het bespreken van de mogelijkheid voor de hybride tussenstap met de provincie. Hierdoor zullen initieel minder all-electric transities plaatsvinden , maar konden er wel meer woningen worden meegenomen. Met de huidige kennis en ervaring lijkt allelectric uiteindelijk de enige oplossing in Ermelo. Het is wel goed de mogelijkheden voor kleincollectieve systemen opnieuw te bekijken met de huidige inzichten. Factoren als netverzwaring , isoleren en het SMP zullen een randvoorwaardelijke rol spelen voor de toekomstige visie.