EEN DUURZAME TOEKOMST VOOR HET PAKHUIS maart 2025

EEN DUURZAME TOEKOMST VOOR HET PAKHUIS

1

Inhoud 1.

Aanleiding ....................................................................................................... 3

2.

Visie en aanpak ............................................................................................... 4

3.

Voorgeschiedenis ............................................................................................. 6 3.1. Oprichting museum/collectie van gemeente .................................................. 6 3.2. Herijking 2018: Oog in oog met Het Pakhuis ................................................ 6 3.3.

4.

Periode 2018-heden .................................................................................. 9

Context .......................................................................................................... 12 4.1. Kenmerken en ambities gemeente Ermelo ................................................... 12 4.2. Cultuuraanpak 2021-2024 en 2025-2028 ................................................... 13 4.3. Toerisme en recreatie ................................................................................. 15

5.

Huidige stand van zaken ............................................................................... 17 5.1. Meerjarenbeleid .......................................................................................... 17 5.2.Collectie ....................................................................................................... 19 5.3. Exposities ................................................................................................... 20 5.4. Educatie ..................................................................................................... 20 5.5. Participatie ................................................................................................. 22 5.6. Communicatie en marketing ....................................................................... 23 5.7. Bereik ......................................................................................................... 23 5.8. Organisatie en (financiële) bedrijfsvoering ................................................. 25 5.9. Samenwerkingspartners ............................................................................ 27

6.

In perspectief ................................................................................................. 28

7.

Bevindingen .................................................................................................. 31

8.

Drie scenario’s ............................................................................................... 35

9.

Conclusies en aanbevelingen .......................................................................... 42

© Blueyard - maart 2025 Henk Scholten, Eerde Hovinga, Auke Damsma

2

1.

Aanleiding

In oktober 2024 kreeg Blueyard van de directie van Het Pakhuis het verzoek om een onderzoek te doen naar en advies uit te brengen over een duurzaam toekomstplan voor het museum. Aanleiding was een in juli 2024 door de gemeenteraad van Ermelo aangenomen motie, waarin het college opdracht kreeg een dergelijk extern onderzoek te laten doen. Motie juli 2024 In de overwegingen stelde de raad dat ‘een toekomstbestendig museum essentieel is voor het behoud van cultureel erfgoed en het aantrekken van bezoekers, wat economische voordelen voor Ermelo met zich meebrengt’ en dat ‘investeringen in het museum directe en indirecte positieve effecten hebben op de lokale samenleving, zoals educatieve programma's, toerisme en gemeenschapsbinding.’ Het onderzoek zou moeten leiden tot een ‘duurzaam toekomstplan’ met aandacht voor educatieve en gemeenschapsgerichte programma’s, museumbeheer, culturele marketing en toerisme. Ook zou de mogelijkheid van een ‘cultureel inspiratiepunt midden in Ermelo’ met een coördinerende rol voor het Pakhuis in onderzocht moeten worden. Ten slotte vroeg de raad de ‘specifieke investeringsbehoeften voor de modernisering en uitbreiding van het museum’ in beeld te brengen.

Bezuiniging Hoewel het in de motie niet als zodanig werd benoemd speelde het in 2023 door de raad op voorstel van het college genomen besluit om met ingang van 2027 een bedrag van € 105.000,- te bezuinigen op de subsidie aan Het Pakhuis, op een totaal van € 227.000, vanzelfsprekend ook een belangrijke rol. Dat bleek opnieuw in november 2024, toen een motie om die bezuiniging te schrappen door het college werd afgeraden en vervolgens door de raad werd verworpen, met als belangrijkste argument dat men de uitkomst van het onderzoek wilde afwachten. Pakhuis opdrachtgever Hoewel het verzoek van de raad gericht was aan het college werd Het Pakhuis opdrachtgever. Argument daarvoor was dat niet de gemeente, maar Het Pakhuis zelf verantwoordelijkheid diende te nemen voor het ontwikkelen en presenteren van een duurzaam toekomstplan. De gemeente bleef wel financier van het onderzoek.

3

2. Visie en aanpak Op 30 oktober 2024 presenteerden we een voorstel met offerte aan de directie van Het Pakhuis met daarin een visie op de uitgangspunten en een plan van aanpak voor het onderzoek. Zoals bij veel adviestrajecten van Blueyard was ook hier de centrale vraag: wat is de betekenis van in dit geval Het Pakhuis voor Ermelo en hoe zou die betekenis verder ontwikkeld en versterkt kunnen worden? Wij gaven aan de mogelijke betekenis(sen) en de daarbij horende activiteiten te zullen vertalen in een drietal scenario’s, rekening houdend met de aangekondigde bezuiniging, maar niet als (enig) vertrekpunt. In de opdracht werd immers ‘toekomstbestendigheid’ als randvoorwaarde benoemd. Op voorhand viel niet vast te stellen of met de genoemde bezuiniging aan die randvoorwaarde zou kunnen worden voldaan. Cultureel inspiratiepunt Over de betekenis en relevantie van het in de motie gevraagde onderzoek naar een cultureel inspiratiepunt bleken de meningen verdeeld. Het was onderdeel van de opdracht, maar zowel de opdrachtgever (Het Pakhuis) als de door ons gesproken bestuurders en raadsleden gaven aan hier geen prioriteit te zien. Er zijn elders in de regio en in de rest van het land inmiddels heel wat ‘toeristische informatiepunten’, maar voorbeelden van een ‘cultureel inspiratiepunt’ kennen we niet. In hoofdstuk 8 (‘Drie scenario’s’) komt het onderwerp terug.

Research We bestudeerden een groot aantal documenten, waaronder gemeentelijke beleidsstukken over cultuur, toerisme en recreatie, het sociale domein en ook het collegeprogramma, om op die manier inzicht te krijgen in de belangrijkste opgaven van Ermelo en de rol die Het Pakhuis daarin speelt of zou kunnen spelen. Vanzelfsprekend werden jaarverslagen, jaarrekeningen en andere informatie van en over Het Pakhuis geanalyseerd, evenals relevante documenten over bijvoorbeeld samenwerking in de regio en/of in nationaal verband. Belangrijkste aandachtspunten daarbij waren het functioneren als museum, de sociaal-maatschappelijke rol, de aantallen bezoekers, de (financiële) bedrijfsvoering en communicatie met stakeholders. Gesprekken We voerden gesprekken met de bestuursvoorzitter en directeur van Het Pakhuis, met de wethouder cultuur en zijn ambtenaar, met een viertal raadsleden, met Ermelose stakeholders/collega-instellingen zoals de VVV/Ermelo Buitenleven, het Cultuur Platform, Vereniging Historisch Ermeloo en StEK en met het samenwerkingsverband Veluwe op 1. Primair doel van die gesprekken was om van anderen te horen hoe zij aankijken tegen de rol en het functioneren van Het Pakhuis en waar zij mogelijkheden zien voor samenwerking en/of om bestaande samenwerking te versterken. Ook gaven de gesprekken een beeld van hoe er vanuit bestuur en politiek naar Het Pakhuis wordt gekeken. 4

Benchmark Om het functioneren van Het Pakhuis in een breder perspectief te plaatsen maakten we een benchmark met musea met een met Het Pakhuis vergelijkbaar profiel. Belangrijke aandachtspunten waren de omvang van de organisatie (betaalde professionals en vrijwilligers), het publieksbereik, de jaarlijkse kosten, de omvang van de gemeentelijke subsidie en van de eigen inkomsten. Op die manier werden kengetallen inzichtelijk zoals de subsidie per inwoner en de subsidie per bezoeker. Scenario’s Op basis van de uit de research, gesprekken en benchmark opgehaalde informatie formuleerden wij eerste bevindingen en op basis daarvan drie scenario’s. Zowel de bevindingen als de scenario’s werden voor reactie voorgelegd aan en besproken met de directie van Het Pakhuis. De uiteindelijke tekst en inhoud van dit rapport komen voor verantwoordelijkheid van Blueyard. Conclusies en aanbevelingen Als slot van het traject zetten we als onafhankelijk onderzoeker de belangrijkste conclusies en aanbevelingen op een rij, bedoeld voor Het Pakhuis en aansluitend voor de gemeente. Conclusies en aanbevelingen mondden uit in een advies betreffende het meest kansrijke toekomstscenario.

5

3. Voorgeschiedenis 3.1. Oprichting museum/collectie van gemeente Stichting Het Pakhuis is op initiatief van de gemeente Ermelo tot stand gekomen. Aanleiding was dat de gemeente een archeologische/museale collectie in eigendom had/heeft en een legaat had ontvangen gericht op het behoud en beheer van die collectie. Bij de ontwikkeling van Het Pakhuis zijn vier partijen betrokken geweest: de Oudheidkamer (OHK), Stichting Molen de Koe, de Oudheidkundige Vereniging Ermeloo (OVE, nu Vereniging Historisch Ermeloo) en het Natuur- en MilieuPlatform (NMP). De Stichting Het Pakhuis wordt in 2008 opgericht. De vier partijen leveren ieder een bestuurslid. In het door de gemeente Ermelo in 2008 opgestelde ‘organisatieplan’ wordt consequent gesproken over Het Pakhuis, Centrum voor Erfgoed, Natuur en Milieu. De jaarlijkse subsidie wordt vastgesteld op bijna € 160.000 en ‘op basis van gegevens van vergelijkbare musea’ wordt een jaarlijks bezoekersaantal verwacht van 25.000. Op 26 augustus 2010 wordt museum Het Pakhuis geopend.

In de oprichtingsstatuten staat het doel van Het Pakhuis als volgt geformuleerd: ‘…het erfgoed van de gemeente Ermelo en vondsten van de Veluwe te verzamelen, museaal te beheren, te behouden, te onderzoeken, selectief uit te breiden, te ontsluiten en aan een zo breed mogelijk publiek te presenteren en ondersteuning te bieden aan het beleid op het gebied van de natuur- en milieueducatie.” Na een aantal jaren wordt de samenwerking tussen de oorspronkelijke partners beëindigd en gaat Stichting Het Pakhuis zelfstandig door als museum(organisatie). In dit rapport hebben we verder geen aandacht besteed aan de periode voor 2018. De herijking uit dat jaar is een logisch vertrekpunt voor het onderzoek, al was het maar omdat de daarin vastgelegde afspraken nadien niet expliciet zijn gewijzigd en daarmee ook nu nog relevant zijn.

3.2. Herijking 2018: Oog in oog met Het Pakhuis . Naar aanleiding van vragen uit de gemeenteraad willen gemeente en museum in 2017 komen tot een nieuwe wijze van subsidieverlening. Zij maken daarbij gebruik van het SROI-model (Social Return on Investment) waarin de nadruk ligt op de maatschappelijke waarde van de activiteiten en de bijbehorende kostprijs. Er wordt een uitvoeringskader geformuleerd, gebaseerd op een vijftal pijlers die de taken van het museum zichtbaar maken: collectie, expositie, educatie, participatie en communicatie.’ 6

Dit herijkingstraject resulteert in 2018 in het document ‘Oog in oog met Het Pakhuis’, waarin de gemeente de met Het Pakhuis gemaakte afspraken vastlegt. De hoofdtaak van het museum blijft ‘het verzamelen, beheren en exposeren van de natuur- en cultuurhistorische, geologische en archeologische collectie ( …) in opdracht van en namens de gemeente, die de eigenaar van de collectie is’. Maar de kernvraag van de gemeente aan Het Pakhuis wordt om de ‘bijdrage aan de Ermelose samenleving in beeld te brengen en het maatschappelijk effect van zijn werk aan te tonen.’ Dat betekent: ‘Het inrichten van een expositie en het aantal bezoekers dat met die expositie wordt bereikt, is niet langer doel op zich in het werk van het museum. De maatschappelijke waarde ontstaat in de betekenis die de activiteiten hebben voor de bezoekers, en het maatschappelijk effect dat daarmee bereikt wordt.’ Nieuwe missie De nieuw geformuleerde kernvraag leidt tot een eveneens nieuw geformuleerde missie van Het Pakhuis: ‘De maatschappelijke waarde van Het Pakhuis ontstaat in de betekenis die de activiteiten van het museum hebben voor de inwoners en bezoekers van Ermelo.

Zodoende wil Het Pakhuis identiteitsvorming van de inwoners van de gemeente Ermelo en omgeving bevorderen, educatieve ontplooiing en ontwikkeling stimuleren, verbindend werken met ruimte voor participatie en bijdragen aan een levendig en attractief beeld van Ermelo. De missie van Het Pakhuis is als volgt in één zin te vatten: Het Pakhuis wil inwoners van en bezoekers aan Ermelo het verhaal van Ermelo en omgeving laten ontdekken, hen met dit verhaal verrijken, door spelend leren inspireren en hen verbinden aan elkaar en aan hun omgeving.’ Samenwerken en ondernemen Naast de inhoudelijke opdracht geeft de gemeente in het herijkingsdocument ook opdrachten mee ten aanzien van samenwerking, ondernemerschap en deelname in wat toen het Huis voor Bestuur en Cultuur werd genoemd (nu Huis van Ermelo). Vastgesteld wordt dat Het Pakhuis zowel lokaal als regionaal en nationaal met diverse partijen samenwerkt, maar ‘voor de buitenwereld is de zichtbaarheid van deze netwerken niet altijd even groot. Het museum zou meer aan zijn zichtbaarheid moeten werken.’ In de passage over ondernemerschap c.q. het vergroten van de eigen inkomsten worden verhuur van ruimte en een museumwinkel/museumcafé als mogelijkheden genoemd, maar tegelijkertijd wordt vastgesteld dat het pand voor beide niet geschikt is.

Ten slotte verwacht de gemeente dat Het Pakhuis meewerkt aan de totstandkoming van het Huis voor Bestuur en Cultuur en aan de programmering daarvan.

7

Waarde voor Ermelo In de herijkingsnota vat de gemeente de betekenis van Het Pakhuis voor Ermelo als volgt samen: ▪ beheerder van de gemeentelijke erfgoedcollectie ▪ organisator van exposities over het Ermelose erfgoed ▪ leer- en werkplek voor jeugd en volwassenen ▪ plek voor ontmoeting en verbinding ▪ organisator en coördinator van evenementen en activiteiten ▪ toeristische trekpleister. De opdracht De herijkingsnota mondt uit in de volgende opdracht van de gemeente aan Het Pakhuis: ▪ Formuleer de maatschappelijke bijdrage die je levert en de resultaten die je behaalt als het gaat om: - het beheren, bewaren en bewaken van het Ermelose erfgoed - het bevorderen van de participatie van inwoners - de bijdrage aan hun individuele ontplooiing en ontwikkeling - de bijdrage aan de leefkwaliteit en gemeenschapszin in Ermelo - het vergroten van de attractiviteit en bekendheid van Ermelo. ▪ Geef invulling aan de functies die je als museum in de Ermelose samenleving hebt en de bijdrage die je levert aan de gemeentelijke beleidsdoelstellingen op het terrein van cultuur en natuur, educatie en participatie. Benoem de activiteiten en prestaties die je op deze terreinen levert. ▪ Werk vraaggericht. Voer regelmatig publieksonderzoek en klanttevredenheidsonderzoek uit en baseer je beleid en activiteiten op de uitkomsten van dit onderzoek.

▪ Geef invulling aan de ontwikkeling die je doormaakt als maatschappelijk en cultureel ondernemer, de accommodatie en de organisatie die je daarbij nodig hebt en de allianties die je daartoe aangaat met andere partijen. ▪ Werk aan je zichtbaarheid in Ermelo en daarbuiten, en kies daarbij voor een duidelijk en herkenbaar cultureel profiel. ▪ Werk volgens de Museumnorm en de Ethische Code voor musea. De Code Cultural Governance voor goed bestuur is in deze norm opgenomen. ▪ Maak een meerjarenbeleidsplan, een uitvoeringsprogramma en een (producten)begroting waarin deze onderwerpen zijn uitgewerkt en op basis waarvan het gemeentebestuur in staat is om de maatschappelijke waarde van Het Pakhuis te bepalen en financieel te vertalen.

8

Minder subsidie, geen prestatieafspraken Onderdeel van de herijking is ook de aanname dat Het Pakhuis de eigen inkomsten zal verhogen, met als consequentie een verlaging van de subsidie. De gemeentelijke bijdrage daalt van € 274.000 in 2017 naar € 221.000 in 2018. Weliswaar gaat tegelijkertijd de huur omlaag met € 20.000, maar per saldo ontvangt Het Pakhuis toch ruim € 30.000 minder. Opmerkelijk is daarnaast dat de herijking wel een uitvoeringskader biedt en op zichzelf duidelijke opdrachten aan Het Pakhuis, maar dat er nergens (kwantitatieve) prestatieafspraken worden gemaakt. In het vervolg zal blijken dat zich dat wreekt tot op de dag van vandaag.

3.3. Periode 2018-heden Dat de herijkingsafspraken invloed hebben op het beleid en de praktijk van Het Pakhuis wordt duidelijk uit de opzet van de jaarverslagen. Daarin worden de doelstellingen en activiteiten voor elk van de vijf pijlers (collectie, expositie, educatie, participatie en communicatie) consequent besproken, met inbegrip van aandacht voor de sociaal-maatschappelijke functie (betrekken vrijwilligers, mensen met afstand tot de arbeidsmarkt e.a.) en de organisatie van evenementen met onder meer een toeristische betekenis (Theaterwandeling, Pakjeshuis e.a.). De doelstellingen per pijler worden echter nergens SMART geformuleerd, waardoor feitelijk niet vastgesteld kan worden in hoeverre de doelstellingen gerealiseerd zijn. Ook daar wreekt zich het ontbreken van (kwantitatieve) prestatieafspraken. 2018-medio 2022 In de periode 2018-medio 2022 is Germa Greving directeur. In 2018 en 2019 is er sprake van regulier functioneren. Jaarlijks vinden er zes tot zeven grotere en kleine tentoonstellingen plaats, waaronder een reizende over het Romeinse marskamp en een etalagetentoonstelling over de geschiedenis van Ermelo. Ook is er ruimte voor educatie en voor activiteiten in zorginstellingen. De professionele staf telt 2,2 formatieplaatsen, daarnaast zijn er 40 vrijwilligers.

Het aantal bezoekers bedraagt in 2018 ruim 12.000 (in 2017 ruim 14.000) en in 2019 volgens opgave jaarverslag ruim 9.000. (zie hoofdstuk 5 voor een overzicht van bezoekcijfers van 2017-2023) Het financiële resultaat is in beide jaren licht positief, de opbrengsten uit kaartverkoop liggen rond de €20.000,-. Dankzij het bij de oprichting ontvangen legaat is er een eigen vermogen van ongeveer € 150.000. In 2018 wordt ook het collectieplan herschreven met inbegrip van een collectierisicoplan en er is een collectieteam opgezet dat wekelijks aandacht besteedt aan registratie. Verder zijn er aanpassingen gedaan aan het depot die het beheer en behoud van de collectie bevorderen.

9

Coronajaren De jaren 2020, 2021 en een groot deel van 2022 staan in het teken van de coronacrisis. Het activiteitenniveau en de bezoekersaantallen vallen ver terug. Waar mogelijk worden er kleine exposities/ activiteiten georganiseerd en er is extra aandacht voor digitale presentaties. Zo wordt in 2020 een documentaire gemaakt om het verhaal van Verborgen Brieven toch te kunnen delen met de samenleving. Ook zijn er educatieve vlogs gemaakt om kinderen te inspireren gedurende de coronatijd. Het Pakhuis organiseerde samen met andere culturele organisaties regelmatig ‘Cultuur en Frituur’ om gezinnen op een laagdrempelige manier deel te laten nemen aan culturele activiteiten in de openlucht. In 2022 vinden ook de Theaterwandeling en het Pakjeshuis weer plaats en er is een tentoonstelling over Staverden. Mede dankzij coronasteun ontstaan er geen financiële problemen. Masterplan 2022 Medio 2022 vertrekt na acht jaar directeur Gemma Greving. Kort daarvoor, in februari 2022, publiceert Het Pakhuis het Masterplan 2022. Het stuk bevat met name plannen voor een herinrichting van het museum, maar daaraan voorafgaat een (her)formulering van de doelstellingen van Het Pakhuis. Overigens wordt in het Masterplan nergens gerefereerd aan de herijkingsafspraken uit 2018.

In het Masterplan 2022 staat als hoofddoel dat Het Pakhuis ‘zowel inwoners van Ermelo en van de Veluwe als (toeristische) bezoekers van buiten het archeologische verhaal van de Veluwe wil laten ontdekken.’ Anders dan bij de herijking, waarin het gaat om het erfgoed van Ermelo in brede zin, wordt hier voor het eerst ‘het archeologische verhaal’ centraal gesteld. De geformuleerde hoofddoelstellingen liggen nog wel in lijn met de herijkingsafspraken: ▪ identiteitsvorming en omgevings-bewustzijn bevorderen ▪ onderzoekend leren en educatieve ontwikkeling stimuleren ▪ verbindend werken met ruimte voor participatie ▪ bijdragen aan een levendig en attractief beeld van de Veluwe ‘Een belangrijk doel dat met de herinrichting wordt beoogd’, zo staat in het Masterplan, ‘is een toename van het aantal bezoekers aan het museum, waarbij nadrukkelijk ook nieuwe doelgroepen worden aangesproken. Door de combinatie van een uitdagende vaste opstelling met daarnaast regelmatig nieuwe wisselopstellingen wordt het aantrekkelijk om het museum vaker te bezoeken.’ Daarbij richt het museum zich op een breed en divers publiek en onderscheidt de volgende doelgroepen: ▪ inwoners van Ermelo en omgeving ▪ scholieren in primair en voortgezet onderwijs ▪ families/gezinnen ▪ bezoekers aan de Veluwe/toeristen ▪ archeologisch geïnteresseerden/vakmensen 10

Bij het Masterplan 2022 is een bijlage gevoegd, waarin de kosten van de herinrichting worden geraamd op ruim € 430.000 (prijspeil december 2021). Als gevolg van het vertrek van directeur Greving, wisselingen in het bestuur van Het Pakhuis en de aankondiging in 2023 van de gemeentelijke bezuiniging heeft het Masterplan 2022 na de publicatie ervan geen concreet gevolg gekregen en niet of nauwelijks een rol gespeeld in de gesprekken van Het Pakhuis met de gemeente. Desgevraagd liet de huidige bestuursvoorzitter weten het plan nog wel als richtinggevend te beschouwen voor het beleid van Het Pakhuis, maar niet meer voor de inrichting van het museumgebouw. Aankondiging bezuiniging 2023 Eind 2022 treedt Patrick Reeuwijk aan als nieuwe directeur en in dezelfde periode wordt oud-wethouder Hans de Haan de nieuwe bestuursvoorzitter. Er worden in 2023 geen nieuwe tentoonstellingen gemaakt, wel bestaande gepresenteerd. Daarnaast wordt de vaste archeologische opstelling aangepast en wordt een nieuwe tentoonstelling voor 2024 voorbereid. Het bezoekersaantal groeit na de coronajaren weer en ook de educatieactiviteiten en andere projecten worden opgepakt. De omvang van de professionele staf en het aantal vrijwilligers zijn in 2023 vergelijkbaar met de situatie in 2018 en 2019. In 2023 stelde het museum een Toekomstvisie 2024-2027 op, waar we in het volgende hoofdstuk nader op ingaan.

In hetzelfde jaar kwam ook de aankondiging dat de gemeente voornemens is om met ingang van 2027 een bedrag van €105.000,te bezuinigen op de subsidie aan Het Pakhuis. In het in de jaarrekening 2023 opgenomen bestuursverslag noemt het bestuur van Het Pakhuis de bezuiniging ‘totaal onaangekondigd’ en kondigt het aan dat als het zo blijft de activiteiten in 2026 zullen worden afgebouwd en het museum in 2027 wordt gesloten. Natalie Overkamp directeur Patrick Reeuwijk vertrekt na ruim een jaar alweer als directeur. Hij wordt medio 2024 opgevolgd door Natalie Overkamp, die tot dan toe staflid was van het museum voor in het bijzonder educatie en communicatie. In juli 2024 neemt de gemeenteraad de motie aan die de aanleiding werd voor dit rapport. De resultaten van het jaar 2024 worden verder besproken in hoofdstuk 5, dat gaat over het huidige functioneren van Het Pakhuis.

11

4. Context Het Pakhuis staat niet op een eiland. Er zijn omgevingsfactoren die invloed hebben op het functioneren van het museum en omgekeerd. De context is medebepalend voor de betekenis die Het Pakhuis heeft of zou kunnen hebben.

4.1. Kenmerken en ambities gemeente Ermelo Ermelo is een gemeente op de Veluwe met aan de ene kant heide en bos en aan de andere kant de Veluwe randmeren. Eind 2024 telde Ermelo bijna 27.000 inwoners. Ruim de helft daarvan is ouder dan 45; de leeftijdsgroep 15 tot 25 jaar is relatief klein. Zowel het opleidingsniveau (43% midden, 29% hoog) als het gemiddelde inkomen per inwoner (€32.300,-) zijn wat hoger dan in nabijgelegen gemeenten als Harderwijk, Putten, Nunspeet en Nijkerk. Naast de eigen inwoners verblijven er veel toeristen in Ermelo: dagtoeristen, meerdaagse bezoekers en eigenaren/gebruikers van tweede huisjes. Het aantal toeristische overnachtingen ligt jaarlijks rond de 330.000. Het aantal overnachtingen in tweede huisjes ligt vermoedelijk nog hoger. Hoeveel dagtoeristen er komen is niet bekend, maar hoofdattracties als Staverden en Strand Horst trekken beide jaarlijks ruim 300.000 bezoekers. (bron: Gemeente Ermelo - Visie Toerisme en Recreatie 2025-2030). Collegeprogramma 2022-2026 In het Collegeprogramma 2022-2026 komen cultuurbeleid, cultuur en erfgoed niet aan de orde. Van de vier hoofdstukken Samen werken, Samen wonen, Samen leven en Samen ondernemen zijn voor Het Pakhuis de laatste twee het meest relevant.

In Samen leven gaat het onder meer om het bestrijden van eenzaamheid, het betrekken van mensen met een beperking en het stimuleren van vrijwilligerswerk; in Samen ondernemen neemt toerisme een belangrijke plaats in. Kijkend naar de mogelijke betekenissen van Het Pakhuis om bij te dragen aan gemeentelijke opgaven en ambities bieden het Sociale Domein, Educatie en Toerisme de meeste aanknopingspunten.

12

4.2. Cultuuraanpak 2021-2024 en 2025-2028 Waar in het collegeprogramma cultuur en erfgoed onbesproken blijven komt in de Cultuuraanpak 2021-2024 en 2025-2028 de (maatschappelijke) betekenis van kunst, cultuur en erfgoed ruimschoots aan bod. Cultuuraanpak 2021-2024 Als belangrijkste uitgangspunten worden genoemd: ▪ Vraaggericht aanbod stimuleren ▪ Synergie: gemeente en culturele instellingen werken samen ▪ Cultuur voor de toekomst (initiatieven moeten toekomstbestendig zijn) ▪ Focus op muziek, erfgoed & archeologie en de romeinen: versterken van culturele identiteit van Ermelo De belangrijkste ambities zijn: ▪ Educatie en ontwikkeling (cultuur in het onderwijs en een leven lang deelnemen aan cultuur) ▪ Participatie en sociale cohesie (prioriteit vrijwilligers en jeugd) ▪ Economie en vrije tijd (cultuur en erfgoed hebben ook economische waarde, cultureel erfgoed toegankelijker maken, uitbouwen onderscheidende identiteit Ermelo) In de uitvoeringsagenda wordt onder meer een onderzoek naar de economische waarde van cultuur voor Ermelo aangekondigd. Voor zover bekend heeft dat (nog) niet plaatsgevonden. Cultuuraanpak 2025-2028 De volgende uitgangspunten werden gehanteerd: ▪ Vertrekpunt is een onderzoek onder de bewoners en culturele partners.

▪ Inwoners hebben voorkeur voor muziek, evenementen, theater en film; daarna beeldende kunst en cultureel erfgoed; daarna cultuureducatie en geschiedenis. ▪ Cultuurpartners pleiten voor samenwerking met andere domeinen, betere communicatie, meer aandacht voor diversiteit en inclusie en voor cultuureducatie, ook op het terrein van erfgoed. ▪ Ook de gemeente zelf wil meer aandacht voor samenwerking met aanpalende domeinen, in het bijzonder het sociaal domein en economie/toerisme ▪ De gemeente is trots op regionale en landelijke samenwerkingen en wil in Ermelo meer aandacht voor samenwerking binnen het culturele veld. De belangrijkste ambities zijn: ▪ Verbeteren van de toegankelijkheid, diversiteit, inclusiviteit ▪ Versterken van het Huis van Ermelo als ontmoetings- en culturele plek ▪ Cultuuraanbod en participatie stimuleren onder in het bijzonder jeugd en jongeren 13

▪

Cultuur beleefbaar maken door heel Ermelo, voor de eigen bevolking en voor bezoekers/toeristen

De Cultuuraanpak zal worden vertaald in een Uitvoeringsprogramma, op te stellen door de ‘Community Programmeur’ in samenwerking met het Cultuur Platform. De rol van de gemeente is ondersteunen en verbinden. Van de culturele sector wordt meer ondernemerschap verwacht. Het huidig functioneren van Het Pakhuis is nog gebaseerd op de Cultuuraanpak 2021-2024. Een voor Het Pakhuis relevant verschil tussen de uitgangspunten voor 2021-2024 en die voor 2025-2028 is dat in de nieuwe Cultuuraanpak, anders dan in de vorige, de focus op archeologie, erfgoed en de Romeinen niet expliciet terugkomt. Dat werd in een gesprek met de wethouder en cultuurambtenaar ook bevestigd. Mogelijk krijgt het thema wel een plek in het uitvoeringsprogramma, maar Het Pakhuis zal zich vooral moeten (gaan) verhouden tot de huidige uitgangspunten en ambities, waarbij het verbinden van cultuur(beleid) met het sociale domein vertrekpunt is. De culturele omgeving Het Pakhuis maakt deel uit van de kerngroep van het Cultuur Platform, een samenwerkingsverband van zo’n vijftig culturele organisaties in Ermelo. Doel van het Cultuur Platform is concrete samenwerkingsprojecten tussen partners te laten ontstaan. Dat gebeurt in de praktijk ook, waarbij Het Pakhuis regelmatig deelnemer is. Een actueel voorbeeld is de viering van 80 jaar bevrijding in mei 2025.

Cultuurkust en Het Pakhuis werken nauw samen als het gaat om de erfgoededucatieve activiteiten en – via de community programmeur – ook bij andere projecten. Cultuurkust en Het Pakhuis behoren tot de weinige culturele organisaties in Ermelo met een professionele/betaalde staf. Dat maakt dat zij ook door de gemeente regelmatig worden ingezet bij projecten die op zich niet tot de kerntaak van een van beide organisaties horen, zoals ‘80 jaar vrijheid’ of de culturele seizoensopening Spot on Ermelo. Verwante organisaties op het gebied van erfgoed zijn de Vereniging Historisch Ermeloo en het Streekarchivariaat Noord-West Veluwe met een vestiging in het Huis van Ermelo. Zeker als het gaat om de Vereniging Historisch Ermeloo, met 1100 leden/vrijwilligers en een deels vergelijkbare doelstelling, zou een intensieve samenwerking met Het Pakhuis voor de hand liggen. Daarvan is nu nauwelijks sprake, terwijl de bereidheid er bij beiden wel is.

14

Ook uit gesprekken met andere vertegenwoordigers van culturele partnerorganisaties komt het beeld naar voren dat Het Pakhuis in de afgelopen jaren minder open staat voor of in staat is tot samenwerking dan in de periode voor corona. Het Pakhuis herkent zich overigens niet in dat beeld en rapporteert daarover in een overzicht van projecten waarin met verschillende lokale en regionale organisaties is samengewerkt. In regionaal verband zijn vooral de Noord-Veluwse partners binnen de samenwerkingsverbanden Veluwe op 1, Archeologisch Belevings Centrum en GEUS van belang voor Het Pakhuis. Landelijk zet Het Pakhuis in op samenwerking met andere musea en wetenschappelijke instellingen op het gebied van archeologie, als onderdeel van de ambitie om een ‘ArcheoScience-Museum’ te worden.

4.3. Toerisme en recreatie In de cultuurvisies wordt de aantrekkingskracht van cultuur voor toerisme en recreatie wel genoemd, maar slechts in algemene termen en als bijdrage die het levert aan de lokale economie. De ambities en doelstellingen van het cultuurbeleid zijn voornamelijk gericht op de eigen inwoners en op zichtbaarheid van evenementen. In de nieuwe Visie op Toerisme en Recreatie 2025-2030 van de gemeente Ermelo, met als onderlegger het Bouwstenenrapport, wordt ook ingegaan op cultuur, met verschillende passages die voor Het Pakhuis relevant zijn. Zo wordt in de SWOT-analyse als sterk punt genoemd: ‘De gemeente Ermelo heeft een rijke cultuurhistorie. Dat zie je terug in de hoeveelheid landgoederen in het buitengebied, de grafheuvels en restanten van het Romeinse Marskamp. Ook de agrarische ontstaansgeschiedenis levert interessante verhalen op. Overigens zijn deze plekken en verhalen nu nog beperkt beleefbaar.’ Onder kansen worden de ‘belevingsgebieden’ genoemd: ‘De belevingsgebieden zijn een methode om tot versterking en een goede ontwikkeling te komen van nieuwe producten en diensten. Ermelo valt onder de belevingsgebieden Veluws Verleden en Veluwse Kust. Vanuit Veluwe op 1 is budget en capaciteit beschikbaar om hiermee aan de slag te gaan.

Het is kansrijk om de cultuurhistorie en verhalen in Ermelo beter beleefbaar te maken bijvoorbeeld door middel van productontwikkeling en storytelling.’ Ook het evenementenaanbod in Ermelo wordt als sterk punt gezien: ‘Er worden in de gemeente Ermelo veel kleine evenementen en grote evenementen georganiseerd waar ook bezoekers van buiten de eigen gemeente op af komen. De kern Ermelo profileert zich als evenementendorp.’

15

In de visie wordt verder gepleit voor versterking van het culturele aanbod: ‘Wil je meer economisch profijt dan is het daarnaast interessant om ook in te zetten op andere vormen van dagbesteding. Diversiteit van het aanbod is hierbij van belang bijvoorbeeld door het culturele aanbod te versterken.’

16

5. Huidige stand van zaken Het huidige functioneren van Het Pakhuis beschrijven wij primair vanuit de vijf pijlers zoals die benoemd zijn in het herijkingsdocument en sindsdien in de jaarverslagen van Het Pakhuis ook als zodanig worden gehanteerd: collectie, expositie, educatie, participatie, communicatie. Separaat besteden wij aandacht aan het publieksbereik, de organisatie en de (financiële) bedrijfsvoering. ‘Huidig’ begint wat ons betreft in 2024 met het aantreden van Natalie Overkamp als directeur. Erkend museum In 2004 kreeg de voorganger van Het Pakhuis, de gemeentelijke Oudheidkamer, de status van een geregistreerd museum. Deze ging in 2010 over op museum Het Pakhuis. Deze registratie is voorwaardelijk voor het kunnen voeren van de Museumkaart en een pluspunt voor subsidies en bijdragen van cultuurfondsen. In 2018 voerde het museum een audit uit ten behoeve van het Museumregister, die positief werd afgerond.

5.1. Meerjarenbeleid Hoewel het in 2018 in het herijkingsdocument ‘Oog in oog met Het Pakhuis’ expliciet als opdracht staat geformuleerd heeft Het Pakhuis in de jaren daarna geen Meerjarenplan opgesteld. Weliswaar werden in het Masterplan uit 2022 de nodige uitgangspunten, doelstellingen en plannen geformuleerd, maar het stuk was toch vooral bedoeld als onderbouwing voor de gewenste uitbreiding en herinrichting van het pand. Het is sindsdien niet gebruikt als plan of referentie voor werkzaamheden en activiteiten. In 2023 schreef Het Pakhuis een ‘Verkorte toekomstvisie’ met als titel ‘AMBITIEUS, CREATIEF & ONDERNEMEND - onze visie richting 2027’, al is ook de status van dit stuk niet duidelijk. Op onze vraag of er naast deze verkorte versie ook een volledig stuk beschikbaar was konden Het Pakhuis noch de gemeente antwoord geven. De toekomstvisie is door de gemeente nooit ‘officieel’ ontvangen en dus ook niet geaccordeerd. Wel wordt het stuk door het huidige bestuur en de directie inhoudelijk als richtinggevend beschouwd. Om die reden is het goed de belangrijkste onderdelen te benoemen: Verkorte toekomstvisie – richting 2027 De doelstelling voor de periode tot 2027 wordt als volgt omschreven: ‘Ons doel is om een attractiever museum te worden dat meer bezoekers trekt en veel activiteiten voor het publiek organiseert.

Wij willen groeien van 8.000 bezoekers in 2023 naar 12.000 bezoekers in 2026. De jaren erna streven we ernaar de groei door te zetten. Daarbij richten wij ons met name op het toegankelijk en zichtbaar maken van het bijzondere cultureel erfgoed en het versterken van de culturele identiteit van de gemeente Ermelo.’’ 17

ArcheoScience Daarbij wordt gekozen voor een volgens het museum ‘helder profiel’: ‘Het Pakhuis wil hét museum worden waar archeologie in al zijn facetten ruim aan bod komt. Het Pakhuis wordt een opvallend museum dat Ermelo duidelijk op de kaart zal zetten als bijzondere archeologische gemeente; twee(!) Romeinse marskampen, de meeste grafheuvels van Nederland, urnenvelden, raatakkers en een vroeg-middeleeuws grafveld (op de Groevenbeekse heide). Het Pakhuis als hét archeologische belevingscentrum van de Veluwe, hét museum in Nederland over archeologie. Doen, beleven, kijken en luisteren! Het Pakhuis wordt een “science”-museum waarbij de wetenschap archeologie centraal staat. ArcheoScience wordt de kerndrager van ons museum.’ Naast die scherpe inhoudelijke keuze handhaaft Het Pakhuis veel van de voornemens die ook eerder onderdeel van het beleid waren en waarvan de meeste al in het herijkingsdocument werden genoemd: veel aandacht voor educatie, bijdragen aan de promotie van Ermelo en ook in sociaal-maatschappelijk opzicht van betekenis zijn. Specifieke aandacht krijgen het versterken van met name de financiële expertise binnen de eigen organisatie en het versterken van ondernemerschap.

Meer projecten Het ontbreken van een ‘echt’ meerjarenplan met daarin SMART geformuleerde doelstellingen en concrete, door de gemeente geaccordeerde prestatiegegevens, maakt het niet alleen moeilijk om die voornemens te beoordelen; het zorgt er ook voor dat bestuurlijk Ermelo en andere partners geen helder beeld krijgen van wat Het Pakhuis doet en waarom. De expliciete keuze voor archeologie bijvoorbeeld is buiten Het Pakhuis zelf weinig bekend. Dat geldt ook voor de diverse projecten binnen en buiten de regio waarbij Het Pakhuis – vaak als penvoerder – betrokken is. Bij Het Pakhuis is enige verbazing over die vermeende onbekendheid omdat de gemeente steeds geïnformeerd is over de diverse projecten. Feit is in ieder geval dat de Gemeente Ermelo partner is in onder meer de samenwerkingsverbanden Veluwe op 1, Archeologisch Belevings Centrum en GEUS en vanuit die positie zou moeten of in ieder geval kunnen weten wat de (actieve) rol van Het Pakhuis in regionaal en provinciaal verband is. Mogelijk dat het ambtelijke onderscheid tussen cultuur, erfgoed en toerisme hierin een belemmerende rol speelt. Het museum is in 2024 aantoonbaar actiever en ondernemender geworden. Voor diverse projecten is subsidie aangevraagd en toegekend. Het Pakhuis wordt regelmatig door andere musea gevraagd om erfgoed-educatieprogramma’s te ontwikkelen, omdat het op dat terrein als specialist wordt gezien.

Maar de communicatie daarover ontbreekt of – als die wel plaatsvindt – beklijft niet. En daardoor blijft het ook onduidelijk of er bij de gemeente en breder in Ermelo steun en draagvlak is voor de door Het Pakhuis gewenste ontwikkeling richting ‘hét museum in Nederland over archeologie’. 18

5.2.Collectie De basis van de museumcollectie bestaat uit de verzameling van Abraham van Sprang (1914-2002). Hij was amateur archeoloog en deed opgravingen in Ermelo en omgeving en andere locaties in binnen- en buitenland. In 1978 werd het grootste deel van de collectie aangekocht door de gemeente Ermelo en werd op initiatief van Van Sprang hiervoor een Oudheidkamer ingericht in het gemeentehuis. Archeologische vondsten uit de tijd vóór Van Sprang, zoals uit het Frankisch rijengrafveld in de jaren ’30, waren destijds al ondergebracht in andere musea, maar werden in 2015 deels weer geretourneerd. In het Depot en Collectiebeheerplan uit 2024 word vermeld dat een deel hiervan in slechte en soms zeer slechte staat is, sommige voorwerpen gebroken zijn en niet meer bij elkaar zijn opgeborgen en dat hier absoluut aandacht aan moet worden geschonken. Op dit moment bestaat de collectie uit ruim 3.600 archeologische objecten en 750 geologische en paleontologische objecten. Daarnaast een kleine maar diverse collectie van ca. 150 historische voorwerpen zoals potloodtekeningen, schilderijen, een opgezette wolf, een replica van een harnas, een bijbel met zilverbeslag van zendeling Wijnveld, uit 1887. Samen met langdurige bruiklenen uit andere musea is de collectie een representatie van de geschiedenis van het dorp en de regio.

Er is geen actief verzamelbeleid, al vermelden sommige jaarverslagen welke objecten aan het museum werden geschonken, en vermeldt het Depot- en Collectieplan dat het verzamelbeleid van Het Pakhuis erop gericht is om objecten, die de profilering van het museum ondersteunen, ook in langdurige bruikleen te nemen. Het museum heeft een bruikleen- en beheersovereenkomst met de gemeente over de collectie. De collectie is opgeslagen in het depot in het souterrain/kelder van Het Pakhuis. Object- en vindplaatsregistratie gebeurt in collectiebeheerssysteem Memorix Maior, al is er nog een achterstand in de registratie van de aanwezige objecten. Voor het beheer van de collectie ontvangt Het Pakhuis een bedrag van de gemeente van € 17.700 als vergoeding voor gebruik depot (dus een korting op de huur) plus € 28.900 voor het beheer van de collectie. Dit betreft een geoormerkt deel van de subsidie aan Het Pakhuis. Vraag is wel of dit inderdaad als subsidie gezien moet worden of als een vergoeding voor een gemeentelijke opdracht. Wij komen daar bij de aanbevelingen op terug.

19

5.3. Exposities De afgelopen jaren heeft het museum verschillende tentoonstellingen georganiseerd. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van de in de periode 2018 t/m 2024 georganiseerde exposities. De keuze voor tentoonstellingen sluit aan bij de kerncollectie, namelijk archeologische vondsten. Daarnaast is er een focus op de Romeinen, maar ook andere periodes uit de geschiedenis van Ermelo komen aan bod. Een motivering van de keuze voor de expositiethema’s is niet gebaseerd op een duidelijk beleid voor de keuze van onderwerpen en thema's. Ook niet op basis van overwegingen over doelgroepen of waardering door bezoekers. Het is dus moeilijk om een beeld te krijgen van succes, aantrekkingskracht en publieksbeleving van de exposities. In de tentoonstellingen wordt steeds meer aandacht gegeven aan beleving en interactiviteit. Om dat structureel mogelijk te maken heeft Het Pakhuis in 2024 een aanvraag ingediend bij de provincie Gelderland voor een ‘museoscoop’, een middel om voortaan bij alle tentoonstellingen belevingselementen mogelijk te maken. Ook werden aanvragen gedaan en gehonoreerd bij het Mondriaanfonds, Cultuurfonds en het Fonds voor Cultuurparticipatie waarmee verschillende belevingselementen mogelijk zijn gemaakt.

5.4. Educatie Het Pakhuis beschouwt educatie als misschien wel zijn belangrijkste taak en dat sluit aan bij de wens van de gemeente. De educatieve activiteiten kunnen worden onderverdeeld in twee categorieën: - De ‘eigen’ educatieve activiteiten, voor leerlingen van het onderwijs en in de vorm van inleidingen en rondleidingen voor volwassenen; - De ontwikkeling van educatieve activiteiten in regionaal en/of provinciaal verband, waarbij Het Pakhuis vaak aanjager en/of penvoerder is. ‘Eigen’ educatieve activiteiten De gemeente noemt educatie als hoofdtaak van het museum, met name gericht op basisscholen, maar ook buitenschools en voor volwassenen. Van Het Pakhuis wordt verwacht dat het samenwerkt met het onderwijs en met de bibliotheek. Cultuurkust is als bemiddelaar tussen aanbod en onderwijs een vanzelfsprekende partner voor de educatieve activiteiten. In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de educatieve activiteiten van Het Pakhuis in de periode 2018 tot heden. Met die activiteiten worden jaarlijks zo’n 1.500 tot 2.500 leerlingen bereikt (coronaperiode niet meegerekend). Met hoeveel scholen wordt samengewerkt wordt in de rapportages niet vermeld. Beoordeling, waardering 20

en evaluatie vinden plaats op basis van mondelinge feedback. Daarnaast ontvangt Het Pakhuis structureel feedback van de basisscholen via Cultuurkust. Met een gemiddelde van 8,5 tot 9 is de tevredenheidsscore heel hoog. In het kader van dit onderzoek hebben wij zelf niet gesproken met scholen. Het aantal deelnemers aan buitenschoolse activiteiten, inleidingen, rondleidingen e.d. wordt vanaf 2024 apart bijgehouden en maakt deel uit van het totaal aan museumbezoekers. Niet als educatie, maar wel gericht op kinderen is het evenement "Het Pakjeshuis" dat in de Sinterklaasperiode georganiseerd wordt. Het museum wordt dan omgetoverd tot een plek voor kinderen en hun ouders rondom het thema Sinterklaas. Educatieve activiteiten voor en met anderen Regelmatig wordt bij (thema’s van) tentoonstellingen samengewerkt met andere musea en organisaties zoals het Streekarchivariaat en de Historische Vereniging Ermeloo. Het Pakhuis heeft in 2024 het initiatief genomen tot het inrichten van een ‘Canon-kast’. Hierin zijn verschillende vensters en objecten te zien. De Canonwerkgroep bestaat uit Cultuurkust, het Natuur- en Milieuplatform, Historische Vereniging Ermeloo en Het Pakhuis. Vanuit de Canon-werkgroep zijn de lokale vensters ingevuld.

Het Pakhuis besteedt veel aandacht aan de ontwikkeling van het Archeologisch Belevings Centrum (ABC), een samenwerkingsverband van vijf Noord-Veluwse gemeenten met Apeldoorn als coördinator en Het Pakhuis als penvoerder. Een van de producten is de mobiele ArcheoHotspot , een rijdend educatief museum. Bij de focus op Romeinen zijn de bij de Nedergermaanse Limes aangesloten musea partners. Ook is Het Pakhuis op verzoek van en gefinancierd door Veluwe op 1 projectleider van het GEUS-project rond het nog beperkt ontdekte gebied van ‘de agrarische enclave’, gelegen in de dorpjes Garderen (gemeente Barneveld), Elspeet (gemeente Nunspeet), Uddel (gemeente Apeldoorn) en Speuld (gemeente Ermelo). De geschiedenis van het huidige agrarische landschap kan via fietsroutes ontdekt en beleefd worden. Het Pakhuis werkt in samenwerking met vier andere musea met een archeologische collectie en twee coördinatiepunten cultuureducatie (alle gevestigd op de Veluwe) aan een educatieprogramma bij het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Dit programma is gericht op de bovenbouw van het basisonderwijs. Het educatieprogramma wordt opgenomen in Reizen in de Tijd, het erfgoededucatieplatform van Erfgoed Gelderland.

Het Pakhuis heeft als projectleider een aanjagende functie: vergaderingen worden geïnitieerd, educatieontwikkelaars en samenwerkende partners worden aangestuurd en de blauwdruk voor de museumles 21

is vanuit Het Pakhuis ontwikkeld. Aan dit project worden aanvullende initiatieven verbonden, zoals de Mobiele ArcheoHotspot van de Veluwe, die in de hele regio wordt ingezet. Het Pakhuis coördineert dit samen met een van de archeologen van de gemeente Apeldoorn.

5.5. Participatie Een belangrijk element voor de gemeente is de inzet in het sociaal domein, zoals het verbeteren van de leefkwaliteit van het dorp met ruimte voor ontmoeting en door het stimuleren van de vrijwillige inzet van inwoners. Het museum heeft allerlei activiteiten georganiseerd op dit vlak. Aantallen activiteiten worden gerapporteerd. De beschikbare cijfers suggereren dat ze daadwerkelijk bijdroegen aan de maatschappelijke doelen, al ontbreken evaluaties of cijfers over bereik. Een overzicht van de activiteiten is opgenomen in bijlage 3. De combinatiefunctionaris organiseert projecten met educatief dan wel zorggerelateerd karakter. Uitgangspunt in de werkzaamheden is de koppeling met externe partners en de verbinding van de museale wereld met andere disciplines. Dit betreft bijvoorbeeld projecten zoals Duurzaam Ermelo: verbinding faciliteren tussen de scholen en samenwerkingspartners en ondernemers. Of de opzet en coördinatie van de Theaterwandeling. De combinatie-functionaris slaat daarmee een brug tussen straattheater, audiovisuele bedrijven en lokale ondernemers. Leer- en werkplek voor jeugd en volwassenen Stageplekken: - Jaarlijks enkele tientallen maatschappelijke stagiaires van Christelijk College Groevenbeek voor taken zoals evenementenondersteuning en collectiebeheer.

- In 2023 hebben studenten van de HAN, Saxion, Universiteit Utrecht, Universiteit Leiden en Radboud Universiteit stage gelopen of afstudeeronderzoeken uitgevoerd. - In 2022 heeft het museum meerdere stages aangeboden aan studenten van mbo- en hbo-instellingen, inclusief begeleiding. Vrijwilligerswerk: Sinds 2018 zijn er rond de 45 vrijwilligers actief in rollen zoals gastheer/gastvrouw, rondleider, collectiemedewerker en technisch ondersteuningsteam. Plek voor ontmoeting en verbinding Inclusieve initiatieven: bezoeken met het mobiele museum Pakhuis on Tour georganiseerd voor 171 ouderen in verzorgingshuizen. speciale rondleidingen voor blinden en slechtzienden georganiseerd, inclusief brailleteksten en tactiele objecten. Sociale programma's: een speciale Sinterklaasmiddag plaats voor kinderen met het syndroom van Down. met Welzijn Ermelo sociale activiteiten georganiseerd voor kwetsbare groepen.

22

5.6. Communicatie en marketing Het Pakhuis heeft geen (meerjarig) marketing- en communicatieplan. Naar eigen zeggen werkt het museum aan de zichtbaarheid via met name sociale media en digitale kanalen. Het aantal Facebook-volgers is gegroeid van 800 in 2018 naar 1.200 in 2022. De nieuwsbrief telt 245 abonnees. Ook deelname aan evenementen en zoeken van media-aandacht beschouwt het museum als marketinginstrumenten. Maar nergens wordt de relatie beschreven tussen een beoogde doelgroep en de keuze voor een marketingmiddel en evenmin is het verband zichtbaar tussen marketinginzet en (jaarlijkse) bezoekersaantallen. Dit is een aandachtspunt. De VVV wees op het belang van offline middelen, bijvoorbeeld een tijdig jaaroverzicht ten behoeve van de toeristische informatie. Van Het Pakhuis wordt daarin meer eigen initiatief verwacht. Communicatie met stakeholders vindt plaats door hen uit te nodigen voor openingen van tentoonstellingen, door in te spreken in de gemeenteraad en – vooral – via persoonlijke contacten. Maar ook hier ontbreken een communicatieplan en een analyse van het belang van de diverse categorieën stakeholders en hoe daarop in te spelen. Sponsorcontacten zijn met name gericht op het ontvangen van bijdragen in natura (met name voor het Pakjeshuis en de Theaterwandeling).

Investeren in een businessclub of iets dergelijks zal volgens Het Pakhuis in Ermelo weinig resultaat opleveren.

5.7. Bereik Bezoekersaantallen Het Pakhuis verstrekte ons in het kader van dit onderzoek een overzicht van de bezoekersaantallen over de jaren 2017 t/m 2024. Uit die rapportage blijkt dat Het Pakhuis jaarlijks tussen de 8.000 en 11.000 bezoekers ontvangt - de coronaperiode niet meegerekend. Betalende bezoekers (kassa en factuur) maken 38% van het totaal uit. Bezoekers met een Museumkaart werden t/m 2023 meegeteld in de categorie gratis (42%), terwijl Het Pakhuis er net als ieder ander museum een vergoeding voor ontvangt. Vanaf 2024 is dat aangepast. Scholieren zijn goed voor ongeveer 20%. In de rapportage zien we dat de bezoekersaantallen na de coronaperiode weer ongeveer op het niveau van vóór de pandemie zijn. Dit duidt op een herstel na de sterke daling tijdens de coronajaren. Dit is goed vergelijkbaar met de landelijke trend. Positief is de stijging van het bezoekersaantal in 2024 ten opzichte van 2023. 23

Het in het Verkorte Toekomstplan opgenomen streefcijfer van 12.000 bezoekers in 2026 lijkt zeker niet onhaalbaar. Het Pakhuis zelf verwacht in 2025 al een groei naar 14.000 bezoekers. Ook voor scholierenbezoeken zijn de gemiddelde aantallen van vóór de coronaperiode vergelijkbaar met die in de jaren daarna.

Verschillen tussen jaarverslagen en de aparte rapportage Opmerkelijk en voor ons niet verklaarbaar zijn de aanzienlijke verschillen tussen de bezoekcijfers zoals opgenomen in de jaarverslagen en de cijfers uit de directierapportage. Voor de pre-coronajaren (2018-2019) rapporteerden de jaarverslagen ruim 15% meer bezoekers dan de interne directierapportage. In de post-coronajaren (2023-2024) is het patroon omgekeerd: de interne rapportage laat juist aanzienlijk hogere aantallen zien, met een verschil van 85%, wat betekent dat in de jaarverslagen te lage aantallen vermeld worden. De verschillen onderstrepen de noodzaak van een transparante meetmethode, zodat een betrouwbaarder beeld van de bezoekersaantallen kan worden gegeven. Overigens is daarop inmiddels actie ondernomen. Publieksonderzoek Eén van de opdrachten uit de herijkingsovereenkomst was dat Het Pakhuis regelmatig publieksonderzoek en klanttevredenheidsonderzoek zou (laten) uitvoeren. Dat is tot en met 2023 niet gebeurd, behoudens reacties van bezoekers in het gastenboek en mondelinge feedback. In 2024 is de draad alsnog opgepakt, maar voor dit onderzoek hebben we daarvan nog geen resultaten gezien.

24

5.8. Organisatie en (financiële) bedrijfsvoering Het Pakhuis hanteert een bestuur-directie model. Het bestuur bestaat uit vier leden, van wie met name de voorzitter meewerkend is. Het museum geeft aan de codes Cultural Governance, Diversiteit & Inclusie en Fair Practice toe te passen, maar in de verslaglegging blijft het bij algemene uitspraken daarover. Er zijn geen meetbare indicatoren vastgelegd. De uitvoeringsorganisatie bestaat uit een directeur en ca 1,5 fte aan betaalde medewerkers voor onder meer collectiebeheer, tentoonstellingen, educatie en marketing. Daarnaast is een 40-tal vrijwilligers actief. In de afgelopen periode heeft een relatief groot aantal directiewisselingen plaatsgehad. Er is geen staflid voor (financiële) bedrijfsvoering, waardoor ook die opdracht bij de directeur terecht komt. Natalie Overkamp is als gezegd nog maar kort directeur. Zij heeft in 2024 verbeteringen aangebracht, onder meer in de rapportages over bezoekersaantallen. administratieve organisatie verloop niet soepel. Er is geen ordentelijk archief, zodat documenten soms uit de mailbox van de vorige directie boven water gehaald moeten worden.

Met haar aanstelling van 0,8 fte en gelet op haar inzet vanuit Het Pakhuis voor samenwerkingsprojecten en externe opdrachten, is het de vraag hoeveel tijd Natalie precies beschikbaar is voor de daadwerkelijke leiding over Het Pakhuis en of dat voldoende is. In het verlengde daarvan stellen wij vast dat de werkdruk binnen de organisatie (te) groot is. Er zullen meer keuzes moeten worden gemaakt. Voor de externe projecten en opdrachten heeft Het Pakhuis een aparte stichting opgericht. Deze ‘Stichting voor Erfgoedprojecten en Projectontwikkeling’ heeft hetzelfde bestuur als dat van Stichting Het Pakhuis en de begrotingen en jaarrekeningen worden in het kader van transparantie geconsolideerd. Vastgelegd is dat eventuele batige saldi van de projectenstichting ten goede komen aan Het Pakhuis, maar de werkwijze moet nog nader worden uitgewerkt, zoals: wat wel en wat niet onder de aparte stichting valt, hoe de inzet van personeel van Het Pakhuis aan de stichting doorberekend wordt, en hoe dat zichtbaar gemaakt wordt in de jaarrekening(en). (Financiële) bedrijfsvoering en ondernemerschap Uit de gesprekken bleek ons dat in ieder geval tot 2023 de penningmeester van het bestuur zo ongeveer als enige controle hield over de financiële situatie; de directie had weinig zicht op hoe het er financieel voorstond.

Die situatie is inmiddels verbeterd, maar er is als gezegd binnen de organisatie geen medewerker belast met de(financiële) bedrijfsvoering. Ook is er geen uitgeschreven AOIC-document (administratieve organisatie en interne control). Als gezegd is er in 2024 begonnen met een verbetertraject, maar om de financiële bedrijfsvoering werkelijk op niveau te krijgen moeten nog flink wat stappen worden gezet. 25

Uit de jaarrekeningen en de begroting 2025 wordt duidelijk dat de afhankelijkheid van subsidie hoog blijft. De publieksinkomsten bedragen in de niet-corona jaren gemiddeld €20.000, wat bij bezoekersaantallen tussen de 8.000 en 11.000 laag is. Ook de bijdragen vanuit publieke en private fondsen zijn beperkt, al worden sinds 2024 meer aanvragen gedaan en toegekend. Voor het museum zelf zijn dat bijvoorbeeld toegekende aanvragen bij het Mondriaan Fonds (€11.000) ten behoeve van digitalisering van de collectie en de al genoemde aanvraag voor de museoscoop. Ook voor de eerder genoemde regionale samenwerkingsprojecten wordt subsidie aangevraagd en ontvangen. Het museum zelf verwacht in 2025 voor meer dan €150.000 aanvullende fondsen en subsidies binnen te kunnen halen voor (extra) activiteiten en tentoonstellingen. Hoewel dergelijke subsidies niet bedoeld zijn en ook niet gebruikt mogen worden voor de dekking van structurele exploitatiekosten zoals huur en personeel, kan een deel van de aanvullende fondsen wel worden ingezet om de inzet van het personeel van Het Pakhuis en in het bijzonder de directeur te betalen. Daarmee zou ruimte kunnen ontstaan voor het (incidenteel) aantrekken van extra personeel bij Het Pakhuis om zo de werkdruk te verminderen en/of om de financieel-administratieve kant van de organisatie te versterken.

Van ondernemerschap getuigt zeker ook de ‘verkoop’ van erfgoededucatieconcepten aan andere musea. De opbrengsten worden ondergebracht in de aparte stichting. Sponsoring ontvangt Het Pakhuis alleen in natura, met name voor Het pakjeshuis en de Theaterwandeling. Het bedrijfsleven draagt niet in geld bij, er is geen businessclub of iets dergelijks. Het pand van Het Pakhuis is eigendom van de gemeente, het museum betaalt – een relatief hoog bedrag aan – huur. Er is in het recente verleden wel gesproken over overdracht van het eigendom naar de stichting, echter zonder dat de voor- en nadelen voor de exploitatie in kaart zijn gebracht. Onze indruk is dat ook als de gemeente het pand ‘om niet’ zou overdragen, het wegvallen van de huur plus mogelijke inkomsten uit sponsoring in natura, niet opwegen tegen de financiële en organisatorische belasting die het eigendom en beheer van een pand zoals het Pakhuis vergt.

26

5.9. Samenwerkingspartners Veel van de samenwerkingspartners van Het Pakhuis zijn eerder in dit rapport al aan bod gekomen. Het museum noemt zelf specifiek nog het Christelijk College Groevenbeek en StEK (Stichting Ermelo’s Kunstcollectief). Recent is de samenwerking uitgebreid met een aantal welzijnsorganisaties. Over de resultaten van de genoemde samenwerkingen wordt nauwelijks gerapporteerd, ook niet door de partnerorganisaties. Hierdoor is er weinig zicht op effectiviteit in termen van impact. Dat geldt met name voor de samenwerking binnen Ermelo, regionaal en provinciaal zijn de resultaten zichtbaarder. Een voorbeeld daarvan is de samenwerking binnen het Archeologisch Belevings Centrum, al wordt die in jaarverslagen nauwelijks genoemd. Dat geldt ook voor de samenwerking met Veluwe op 1. De projectleider die wij spraken noemde Het Pakhuis een belangrijke partner in het kader van bezoekersspreiding op de Veluwe. Tegelijkertijd pleitte hij ervoor dat het Pakhuis de focus op archeologie zou inruilen voor een brede aanpak, waarbij verleden, heden en toekomst steeds met elkaar in verband worden gebracht. De kracht van Het Pakhuis zou dan kunnen liggen in het verbinden van ‘binnenexposities’ met ‘buitenexposities’, die laatste al dan niet in de vorm van wandel- of fietsroutes.

Andere partners die het museum noemt zijn de Nederlandse Limes Samenwerking en Museum De Bastei en in het kader van ArcheoScience Universiteit Leiden. Het Pakhuis maakt al jaren deel uit van het Romeinennetwerk. Ook is het museum lid van de coöperatie Erfgoed Gelderland. Mede dankzij deze partnerschappen krijgt Het Pakhuis makkelijker bruiklenen en wordt er gezamenlijk voor eind 2025 een trechterbekertentoonstelling voorbereid. Ook kan er via Erfgoed Gelderland gebruik worden gemaakt van educatieprogramma’s. Sinds 2024 doet Het Pakhuis mee aan het Weekend van de Wetenschap en worden er gezamenlijk subsidies aangevraagd, bijvoorbeeld in het kader van de Gelderse Thematische Verhaallijnen.

27

6. In perspectief In dit hoofdstuk vergelijken we de kwantitatieve prestaties – de cijfers dus – van Het Pakhuis met een groep vergelijkbare musea. Hiermee willen de geuite zorgen over onder andere de bezoekersaantallen, de subsidiehoogte, de openingstijden en de entreeprijs; in een breder perspectief plaatsen. Om goede vergelijkingsgroepen te kunnen maken, hebben we de gegevens (uit 2023) van 27 musea verzameld. Deze selectie van onderzochte musea is gemaakt op basis van een zo hoog mogelijke vergelijkbaarheid met het aanbod en de collectie van Het Pakhuis. Hiervoor hebben we deskresearch gedaan met als belangrijkste bronnen de lijst met musea van de Museumvereniging, websites en om rekening te houden met een vergelijkbare omvang ook de jaarverslagen van de individuele musea. Zo is er een selectie gemaakt van musea met een nadruk op archeologisch erfgoed, waartoe ook de romeinse geschiedenis behoort. Een selectie van stadsmusea die zich richten op het vertellen en verbeelden van de lokale historie en een selectie van streekmusea die het historische verhaal van een streek of regio tonen. Ook zijn de musea uit de regio van Ermelo toegevoegd (zie bijlage 4 voor het gehele overzicht van onderzochte musea). Om tot een passende vergelijking te komen, hebben we twee vergelijkingsgroepen van acht musea geselecteerd.