bijlage 2 - Rapport Wageningen Uni over Waarden Telgter Eng (NL ENG)

In the Hulshorster Eng they involved people in activities on the eng. Children did excursions on the eng and learned about the ecology, they also helped plant wildflower seeds. For adults, they organised a cooking competition where they made a traditional dish: ‘kruudmoes’. In the Wageningse Eng they organise stargazing walks that are always fully booked. Here, the Telgter Eng might also have room to improve, as most respondents to the survey highly valued recreation in nature as well, but thought that the Telgter Eng does not have enough recreational activities (mean difference of 1.08). There was also a response that said that young people should be engaged and another one that there should be more activities on the Telgter Eng general. To combat this lack of activities and social involvement, we advise organising more activities on the Telgter Eng where people can come together. In these activities, outdoor recreation can also be combined with culture and education. There could be for example organised excursions where people learn something about nature or the history of this 51

area, or they can do organised activities together like planting seeds, guided hikes, cooking, stargazing walks, outdoor running clubs, birdwatching, art workshops, etc. These activities are a form of ‘eco-tourism’ and ‘community-based tourism’ and could also cause people to get a higher appreciation for their local traditional culture and lifestyles (Carvalho Ribeiro et al., 2018 in Hermes et al., 2018). Furthermore, these kinds of activities are compatible with retaining the openness of the area. Other than that, it is also advised to have more places in the Telgter Eng where people can come together, community gardens are a perfect opportunity for this. Food production for human consumption used to be the main activity on the eng. This is something that can be brought back in a nature-inclusive and communal way. There are organisations that own land and grow crops for and with the community, these are called Community Supported Agriculture (CSA). Members can harvest their own part or get boxes with vegetables, and they support the grower by providing labour and financial means. Examples of these are the “Nieuwe Ronde” in Wageningen and the “Ommuurde Tuin” in Renkum. These kinds of places can be made with the openness of the area in mind, but like the Wageningse Eng, perhaps some compromises need to be made to achieve higher citizen involvement.

Knowledge & Learning Tindale et al. (2023) state that educational activities focused on ecological knowledge are beneficial for future citizens engagement in care for the environment. From the survey it can be seen that 52% of the respondents said they learned something from nature when visiting the eng, whether this is cultural or ecological is not known. In the Hulsthorster Eng activities were organised for the surrounding school to learn and do something about nature. There was also a book made to show the history and its current state of the Hulsthorster Eng. The Stichting Behoud Historische Telgter Eng already had the idea to place some information board about the ecology and history of this area. This is an easy way for visitors to learn about the landscape, which might enhance their engagement in caring for the environment. The organisation of excursions and activities as mentioned above can also be a learning full experience for the inhabitants. Physical and mental health In the survey, all respondents indicated that it was important for them that nature increased their mental and physical health, therefore, this would be an important ecosystem service to focus on. At the moment, 63% of the respondents agreed that visiting the Telgter Eng was good for their health, the other respondents were neutral.

A point that came back in the interview with the Hulsthorster Eng and the survey was that habitants want to keep the open characteristic of an eng. Most respondents did not want buildings on the eng like cafes/hotels, a visitor centre, or small-scale housing. Almost all the respondents wanted open fields with crops on them. At the Hulsthorster Eng there were also lots of positive respondents to the fields with grains on them and next to it 52

wildflowers. Literature also indicates that largely ‘open’ areas are preferred by people to feel attached to a place. It would, therefore, be important that the open characteristic of the Telgter Eng remains. Carrus et al. (2015) state that having more ecosystem diversity is associated with increased overall well-being. The Veluwe, which includes heather and forest, is already present on the west side of Ermelo, the Telgter Eng would provide another ecosystem on the other side. Within the Telgter Eng there is also potential for a more diverse ecosystem, later, we will elaborate on this topic. The general effects of nature and biodiversity on mental and physical well-being are further pronounced when recreation is possible (Chiesura, 2004; Hermes et al., 2018; Balázsi et al., 2021). Food Production Multiple interviewees stressed that we should offer an alternative to the current state of the Telgter Eng. They stated that if it requires protection, it should be more attractive than the grass field it is now (INT.B2). The Eng should incorporate the good aspects of the past with aspects that make it suitable for the current times and the future. A CSA would be suitable for this.

Locally produced food is generally cheaper for consumers if it is grown in a CSA, with the added benefit that the carbon footprint is lower as it does not have to be transported other than to the consumers' home (Matzembacher et al., 2018). Biodiversity and pollination Depending on the way the Telgter Eng is used, there is high potential for a large biodiversity and space for wildlife (Fischer et al., 2013). To improve biodiversity, the number of niches should be maximised. Niches are created by providing different food sources and types of shelter (Yang et al., 2019). Urban meadows with native herbs and tall grasses already make a large difference compared to a Lolium perenne monoculture. A high biodiversity, especially a high species richness of flowering plants attracts a lot of pollinating insects, which in turn provide pollination services to surrounding areas (Davis et al., 2017). Climate regulation The Telgter Eng has potential to be beneficial for climate control by ways of carbon storage in the soil. If the grass on the eng is left to decompose instead of being mown and removed, it can help increasing the amount of carbon that is sequestered in the soil (Hanegraaf et al., 2009). This helps in reducing the amount of greenhouse gasses like CO2 and CH4.

In addition to storing carbon, grasslands and other types of vegetation are able to improve air quality by filtering out particles (Nawrocki et al., 2023).

53

2.7.2.

Ecosystem services for protection of the eng

The values derived from nature that are represented in ecosystem services can be used as a tool to justify and approach the protection of the Telgter Eng. Results from our research gave us insight into the various ways in which certain ecosystem services were connected to nature protection. We found citizen involvement to be a key aspect of nature protection in other eng/nature landscapes. Individual voices do not speak so loudly, so when few people care about the Telgter Eng, as it is now, it is tough to get through to the people with the power to protect the landscape. Therefore, the more people get involved with the Telgter Eng, the more pressure is put on policymakers to consider the eng in their policies. Getting this involvement can partially be done with ecosystem services. Both Stichting Wageningse Eng and Stichting Behoud Hulshorster Eng explained that they achieved better citizenship involvement by providing activities on the eng, which relates to the ecosystem services of recreation and (eco-)tourism (INT.B2, INT.B3). Stichting Behoud Hulshorster Eng also used the cultural-historical value of the landscape, and to the personal connectedness the local farmers had to the Hulshorster Eng as convincing arguments for them to grow more historically accurate crops (INT.B3).

The knowledge and learning service also applies here, as people are more inclined to care about something they understand the value of. Finally, as mentioned, the survey revealed more ecosystem services people value, that are not well represented in the Telgter Eng. Citizen involvement can be boosted by leaning into these missing services. For most people the first value of nature they think of is one of its ecological values, like biodiversity. This is became clear from the survey, but also from the interviews, where most interviewees started with ecological values when asked about the value of an eng (INT.B2, INT.B3, INT.C1, INT.C2, Chapter 2.5). Often in policy, it is also biodiversity (space for wildlife ecosystem service) or other ecological values that are the foundation for protection. To make a stronger case for the municipality of Ermelo that the Telgter Eng should be protected, a focus needs to be put on the ecological aspects of the eng, which can be achieved as described in the section about biodiversity in the previous chapter. Tying the Telgter Eng to protected species, like one of the many bird species that inhabit the Veluwe lakes nearby, or the badger which inhabits nearby areas, can also greatly enhance the perceived value of a landscape to policymakers (INT.C2, INT.B3).

Old trees scattered throughout the Telgter Eng are perceived as highly valuable as well (INT.C1). While trees are not representative of enkdorpenlandschappen, they are present in the Telgter Eng and can be a good argument for protection, at least very locally around the old trees.

54

2.7.3.

Local policy

Changing the status of the Telgter Eng is only possible when the whole document of the “omgevingsvisie” is being updated or a new landscape plan is being made. Therefore, it is important to suggest changes to the document at the right time. However, since the Telgter Eng has never had a specific protected status, it might be challenging to get that changed. One way this could be improved is by making the status the Telgter Eng has now to be more specific. If the characteristics of the eng that really should remain, like the openness where a person could look from the street to the other side of the eng, are specified it makes it more difficult for housing developers to circumvent this. For these points to be effective, it is important that the Stiching Behoud Historische Telgter Eng is in good contact with the municipality of Ermelo. A strong collaboration will ensure that the needs of both are met without losing relational value. An association of different foundations that work on maintaining engen would be a good idea as well, according to one of the interviewees (INT.B1). This association could advise its members in specific political areas or even advise municipalities in protective measures that can be taken or alternatives that can be found to protect an eng.

2.7.4.

Methods

The methods used in this study aligned well with the research questions. In the preliminary phase we found a framework for the ecosystem services that was suitable for our study and gave us handholds to work from. The preliminary literature study gave some insights in the workings of various policy documents and a direction to aim our first interview questions at. The exploratory phase consisted of both the benchmark interviews and the literature review. The literature review worked well for the most part. The aim was to find good scientific sources for the various ecosystem services of our framework. However, that was difficult for some topics like nutrient cycling, materials and natural medicine. For these topics, additional papers had to be found after the literature review to have sufficient reading material. The benchmark interviews provided insight into how other foundations were working towards the protection of an eng. This was useful, although not always applicable, as for example the Stichting Wageningse Eng was set up by the municipality of Wageningen and in close contact with them. Meanwhile, the Stichting Behoud Historische Telgter Eng is getting into contact with the municipality of Ermelo but is at the beginning phase of this. Due to the weather conditions, the survey had led to fewer results than expected.

During the taking of the survey, it was quite cold outside so less people were inclined to answer our questions. The people that did were sometimes rushed so maybe didn't think about their answers thoroughly. Despite this we got 29 respondents for the survey and were able to get insights into what the citizens of Ermelo valued in nature and perceived in the eng. The context interviews helped us in getting some things clear, especially regarding policy. As the questions were more specifically formulated compared to the benchmark interviews, we were able to get 55

exactly the answers we were looking for. In the end we only performed two context interviews, but we were also able to send some questions via mail to people who didn't have the time for an entire interview.

2.7.5.

Conclusion

This research aimed to give an answer to the main research question: How can the (potential) ecosystem services of the Telgter Eng serve towards its protection? This was done by answering four sub-questions: 1. What are the main ecosystem services (Regulating, Supporting, Provisioning and Cultural) that are observed in landscapes similar to the Telgter Eng (e.g. periurban meadows)? 2. What actions have other organisations taken to protect other eng landscapes, and which ecosystem services have they used? 3. Are the nature values of the residents of Ermelo represented in the current state of the Telgter Eng? 4. In what way can the Stichting Behoud Historische Telgter Eng use ecosystem services to protect the landscape? Firstly, the main ecosystem services of landscapes similar to the Telgter Eng were evaluated. Our findings show that meadows and peri-urban grasslands have four categories of ecosystem services: provisioning, cultural, supporting and regulating. The provisioning services that were found on grasslands in general were food production, production of natural medicine, biofuels, and building materials. The cultural services that were found were the enhancement of mental and physical well-being, aesthetic values, recreational services, attachment to local culture and history, and the creation of sense of place.

Furthermore, the combination of recreational, inspirational, aesthetic and spiritual aspects of a landscape are also generally associated with increased social cohesion. Supporting ecosystem services on meadows are photosynthesis, supporting soil health, plant diversity and flora and fauna habitats. Lastly, the regulating services that were found are climate regulation, carbon and nitrogen sequestration, erosion control, air quality enhancement, pollination, flood management and water filtration. Next, these ecosystem services were evaluated for the Telgter Eng. The results show that all four categories are represented in the Telgter Eng, while some subcategories, such as purification of drinking water, flood control and natural medicine, are unlikely to be substantially provided in the area. Furthermore, the observations indicate that while some ecosystem services are only partly or in a small amount represented in the Telgter Eng, there are possibilities to enhance their service, for instance for pollination, 56

biodiversity and carbon storage. This can be done through small land use changes or land management practices. Secondly, benchmark interviews were carried out to find out what actions other organisations have taken to protect eng landscapes, and what ecosystem services they have used as a tool to protect the eng. Our findings show that all foundations were started in a different physical, social and political context. From the interviews we conclude that the foundations have had close cooperation with the municipalities and stakeholders in the area. Furthermore, both the protection of the Hulshorster Eng and the Wageningse Eng were funded by external parties, the Gelders Genootschap and the Gemeente Wageningen respectively. Together with local farmers, schools and the municipality of Nunspeet the Stichting tot Behoud van de Hulshorster Eng have combined the landscapes’ historical value, ecological value and educational value of the landscape to protect it. The Stichting Wageningse Eng created a vision for the area which was meant as a tool for the municipality to enforce action against any activities that do not align with this ‘vision’. For this vision both historical, social and ecological values were at the centre. Thus, both foundations used ecosystem services as a tool to communicate the values of the eng.

Furthermore, the results suggest that close collaboration with the municipality and other stakeholders is a vital part of the success of the protection of an eng. Thirdly, we evaluated whether the citizens of Ermelo found the Telgter Eng valuable as it is, and what improvements could be made it make it more valuable to the locals. The survey informed us that seemingly the respondents found the ecosystem services of providing health benefits, providing space for wildlife, and mitigating climate effects to be the most important. The opinion of all other ecosystem services they were asked about was positive as well. When compared to what ecosystem services they detected in the Telgter Eng, almost every single service was found less in the Telgter Eng than they preferred in nature. Only space for wildlife and cultural history did not differ significantly from the preference. Evidently, we conclude that citizens of Ermelo currently do not think there are enough of (or are not aware of) certain ecosystem services, specifically: health benefits, education, connectedness, inspiration, meeting of people, recreation, climate regulation. Their recommendations to improve the area were also aligned with these results. Lastly, this research looked into ways the foundation can protect the landscape by using ecosystem services.

The first way is to enhance the potential benefits from ecosystem services by small changes in land use and land management. For instance, biodiversity can easily be increased by small borders of native plants on agricultural fields. Furthermore, these ecosystem services can also be used as a communication tool to justify the protection of the Telgter Eng, but also as a way to convince inhabitants and policy makers on the importance of the protection of the eng. 57

Overall, this series of research methods has provided us with useful insights on the values of the Enkendorpenlandschappen, on potential activities that enhance such values, on what local residents consider valuable in such landscapes, and on the relevant political arrangements for the protection of this type of landscape. As such, we expect the outcomes of this research to be a relevant contribution to the efforts of Stichting Behoud Historische Telgter Eng towards the protection of the Telgter Eng.

58

Bibliography Aertsens, J., De Nocker, L., & Gobin, A. (2013). Valuing the carbon sequestration potential for European agriculture. Land use policy, 31, 584-594. Affek, A. N. (2018). Indicators of ecosystem potential for pollination and honey production. Ecological indicators, 94, 33-45. AHN (2023). Actueel Hoogtebestand Nederland 4 (AHN4). https://www.ahn.nl Allecijfers (n.d.). Statistieken postcode 3852. Allecijfers.nl. Retrieved February 27, 2025, from https://allecijfers.nl/postcode/3852/#google_vignette. Balázsi, Á., Dänhardt, J., Collins, S., Schweiger, O., Settele, J., & Hartel, T. (2021). Understanding cultural ecosystem services related to farmlands: Expert survey in Europe. Land Use Policy, 100, 104900. Beard, J. B., & Green, R. L. (1994). The role of turfgrasses in environmental protection and their benefits to humans. Journal of environmental quality, 23(3), 452-460. van Beek, R., Cammeraat, E., Andreu, V., Mickovski, S. B., & Dorren, L. (2008). Hillslope processes: Mass wasting, slope stability and erosion. Slope stability and erosion control: Ecotechnological solutions, 17-64. Bengtsson, J., Bullock, J., Egoh, B., Everson, C., Everson, T., O'Connor, T., O'Farrell, P., Smith, G., Lindborg. R. (2019). Grasslands—more important for ecosystem services than you might think. Ecosphere, 10(2):e02582. Brunzel, S., Kellermann, J., Nachev, M., Sures, B., Hering, D. (2018).

Energy crop production in an urban area: a comparison of habitat types and land use forms targeting economic benefits and impact on species diversity. Urban Ecosystems, 21, 615-623 Bryman, A. (2012). Social research methods. OUP Oxford Canva. (n.d.). https://www.canva.com. Retrieved on 27-02-2025. Carrus, G., Scopelliti, M., Lafortezza, R., Colangelo, G., Ferrini, F., Salbitano, F., Agrimi, M., Portoghesi, L., Semenzato, P., Sanesi, G., 2015. Go greener feel better? The positive effects of biodiversity on the well-being of individuals visiting urban and peri-urban green areas. Landscape Urban Plann. 134, 221–228. Carvalho Ribeiro, S., Soares-Filho, B.S., Costa, W.S., Salles Bachi, L.M., Lopes, E., Saadi, A., O Riordan, T., Bilitta, A., Oliveira, U., Ribeiro, A., Rajão, R., Queiroz, L., Cioce Sampaio, C.A., (2018). Can a joint livelihood including Recreational Ecosystem Services (RES) and Non Timber Forest Products (NTFP) keep forest standing? Ecosyst. Serv. 31, 517–526. 59

Chauhan, A., Singh, H. (2024). Biological Insights into the Adaptive Responses of Medicinal Plants to Changing Urban Environments. In: Singh, H. (eds) Urban Forests, Climate Change and Environmental Pollution. Springer, Cham. Chiesura, A. (2004). The role of urban parks for the sustainable city. Landscape and Urban planning, Volume 68, Issue 1, 15 May 2004, Pages 129-138 Compendium voor de Leefomgeving (2021). Ecosysteemdiensten in Nederland, 2020. Retrieved January 24, 2025, from https://www.clo.nl/indicatoren/nl157202ecosysteemdiensten-in-nederland-2020 Creswell, J. W. (2021). A concise introduction to mixed methods research. SAGE publications. Davis, A. Y., Lonsdorf, E. V., Shierk, C. R., Matteson, K. C., Taylor, J. R., Lovell, S. T., & Minor, E. S. (2017). Enhancing pollination supply in an urban ecosystem through landscape modifications. Landscape and Urban Planning, 162, 157166. Doran, J. W., & Parkin, T. B. (1994). Defining and assessing soil quality. Defining soil quality for a sustainable environment, 35, 1-21. Ermelo municipality (2021). Ontwikkelingsperspectief Horst en Telgt. Retrieved February 24, 2025, from https://www.ermelo.nl/fileadmin/Site_Ermelo/projecten/ontwikkelperspectie f_horst/horst_en_telgt_-_ontwikkelingsperspectief.pdf Ermelo & Putten municipalities (2011). Landschapsontwikkelingsplan Ermelo – Putten 2011-2021.

Retrieved February 21, 2025, from https://www.putten.nl/Inwoners/Milieu_Natuur/Natuur/Landschapsontwikkel ingsplan/Landschapsontwikkelingsplan_Ermelo_Putten_2011_2021 Ermelosche Courant (2024, December 30). Woningbouw in Horst & Telgt. Retrieved February 22, 2025, from https://ermeloschecourant.nl/woningbouw-in-horsten-telgt/ European Environment Agency (2024). CO2 emissions performance of new passenger cars in Europe. Fischer, L. K., M. von derLippe, M. C. Rillig, and I. Kowarik. (2013). Creating novel urban grasslands by reintroducing native species in wasteland vegetation. Biological Conservation 159: 119–126. GGD Noord- en Oost-Gelderland (2020). Gezonde leefomgeving gemeente Ermelo. Retreived on 27 February, 2025, from https://static1.squarespace.com/static/60814e0e0843e1096e03fbf8/t/60a51 60

00da61eac71087b004d/1621430291654/infographic-gezonde-leefomgevingermelo.pdf Graves, R.A., Pearson, S.M., Turner, M.G., (2017). Species richness alone does not predict cultural ecosystem service value. Proc. Natl. Acad. Sci USA 114, 3774– 3779. Grondwatertools (n.d.) Grondwaterstanden in Beeld, Isohypsen. Retrieved on 11-022025, from http://www.grondwatertools.nl/gwsinbeeld/ Habel, J. C., J. Dengler, M. Janisova, P. Török, C. Well-stein, and M. Wiezik. (2013). European grassland ecosystems: threatened hotspots of biodiversity. Biodiversity and Conservation 22:2131–2138. Hanegraaf, M. C., Hoffland, E., Kuikman, P. J., & Brussaard, L. (2009). Trends in soil organic matter contents in Dutch grasslands and maize fields on sandy soils. European Journal of Soil Science, 60(2), 213-222. Hart-Fredeluces, G. M., Burnham, M., Vaughan, M. B., Hart, G., Hart, J. A., Martin, E. S., & Ticktin, T. (2022). Indigenous caretaking of beargrass and the social and ecological consequences of adaptations to maintain beargrass weaving practices. Ecology and Society, 27(4). Hartig, T., Evans, G.W., Jamner, L.D., Davis, D.S., Gärling, T. ( ) ‘Tracking restoration in natural and urban field settings’, Journal of Environmental Psychology, 23(2), pp. 109–123. Hermes, J., Van Berkel, D., Burkhard, B., Plieninger, T., Fagerholm, N., von Haaren, C., & Albert, C. (2018).

Assessment and valuation of recreational ecosystem services of landscapes. Ecosystem services, 31, 289-295. Huang, J. (2015). Integrating ecosystem services and multifunctionality for preservation of peri-urban agricultural lands: multi-level analysis in the case of the Ile-deFrance Region (Doctoral dissertation, AgroParisTech). Jia, Y., van der Heijden, M. G., Wagg, C., Feng, G., & Walder, F. (2021). Symbiotic soil fungi enhance resistance and resilience of an experimental grassland to drought and nitrogen deposition. Journal of Ecology, 109(9), 3171-3181. Keesstra, S. D., Geissen, V., Mosse, K., Piiranen, S., Scudiero, E., Leistra, M., & van Schaik, L. (2012). Soil as a filter for groundwater quality. Current Opinion in Environmental Sustainability, 4(5), 507-516. Kleerekoper, L., Van Esch, M., & Salcedo, T. B. (2012). How to make a city climate-proof, addressing the urban heat island effect. Resources, Conservation and Recycling, 64, 30-38. 61

Kleine, R. (2011, April 8). Maïs maakt plaats voor “mooi” graan. Stichting Behoud Natuurwaarden Enken Beekbergen. Retrieved February 17, 2025, from https://www.sbne-beekbergen.nl/mais-maakt-plaats-voor-mooi-graan/ Leung, D. Y., Tsui, J. K., Chen, F., Yip, W. K., Vrijmoed, L. L., & Liu, C. H. (2011). Effects of urban vegetation on urban air quality. Landscape Research, 36(2), 173-188. LGN

(2023). LGN Basiskaart. https://lgn.nl/basiskaart

Wageningen

Environmental

Research.

Lhomme-Duchadeuil, A. (2018). Urban naturalistic meadows to promote cultural and regulating ecosystem services (Doctoral dissertation, University of Sheffield). Liu J., Wu J., Liu F., Han, X. (2012). Quantitative assessment of bioenergy from crop stalk resources in Inner Mongolia, China. Applied Energy, 93, 305–318 Liu, W., Feng, Q., Deo, R. C., Yao, L., & Wei, W. (2020). Experimental study on the rainfallrunoff responses of typical urban surfaces and two green infrastructures using scale-based models. Environmental management, 66, 683-693. Matzembacher, D. E., & Meira, F. B. (2018). Sustainability as business strategy in community supported agriculture. British Food Journal, 121(2), 616–632. https://doi.org/10.1108/bfj-03-2018-0207 MEA. (2005). MEA, 2005. Ecosystems and Human Well-being: Synthesis: a Report of the Millennium Ecosystem Assessment. Island Press, Washington, DC. Nagy, R. K., Bell, L. W., Schellhorn, N. A., & Zalucki, M. P. (2020). Role of grasslands in pest suppressive landscapes: how green are my pastures?. Austral Entomology, 59(2), 227-237. Nawrocki, A., Popek, R., Sikorski, P., Wińska-Krysiak, M., Zhu, C. Y., & Przybysz, A. (2023). Air phyto-cleaning by an urban meadow–Filling the winter gap. Ecological Indicators, 151, 110259. Neyret, M., Peter, S., Le Provost, G., Boch, S., Boesing, A. L., Bullock, J. M., ... & Manning, P. (2023).

Landscape management strategies for multifunctionality and social equity. Nature Sustainability, 6(4), 391-403. Nowak-Olejnik, A., Mocior, E., Hibner, J., & Tokarczyk, N. (2020). Human perceptions of cultural ecosystem services of semi-natural grasslands: The influence of plant communities. Ecosystem Services, 46, 101208. Omgevingsloket (n.d.). Bestemmingsplan Buitengebied Midden-West. Gemeentelijk plan; Bestemmingsplan artikel 10. Retrieved on 20-02-2025, from https://omgevingswet.overheid.nl/regels-op-de-kaart Oudtshoorn, F. van, (2002). Guide to grasses of Southern Africa, Briza Publications, 288. 62

Paudel, S., & Mainali, K. (2024). Urban Greening with Biodiverse Perennial Meadows Improves Ecosystem Services in Human Dominated Landscapes. Paudel, S., & States, S. L. (2023). Urban green spaces and sustainability: Exploring the ecosystem services and disservices of grassy lawns versus floral meadows. Urban Forestry & Urban Greening, 84, 127932. Pereira, P., Pereira, D., Alves, M., 2007. Geomorphosite assessment in Montesinho Natural Park (Portugal). Geograph. Helvetica 3, 159–168. Pralong, J.P., 2005. A method for assessing tourist potential and use of geomorphological sites. Geomorphologie 1 (3), 189–196. Pritchard, A., Richardson, M., Sheffield, D., McEwan, K., 2020. The relationship between nature connectedness and eudaimonic well-being: a meta-analysis. J. Happiness Stud. 21, 1145–1167. Provincie Gelderland, (2022). Streekgids Randmeerkust Provincie Gelderland. (2023). Toepassing Regels Landschap Omgevingsverordening Provincie Gelderland. Rates, S.M.K. (2001) Plants as source of drugs. Toxicon, 39(5), 603–613 Rijkswaterstaat (2020). Natura 2000 Beheerplan Ijsselmeergebied 2017-2023, Veluwerandmeren. Ministerie van Infrastrastructuur en Milieu. Sanyé-Mengual, E., Specht, K., Krikser, T., Vanni, C., Pennisi, G., Orsini, F., & Gianquinto, G. P. (2018). Social acceptance and perceived ecosystem services of urban agriculture in Southern Europe: The case of Bologna, Italy.

PLoS One, 13(9), e0200993. Sarkar, C., Webster, C., Pryor, M., Tang, D., Melbourne, S., Zhang, X., Jianzheng, L. (2015) ‘Exploring associations between urban green, street design and walking: Results from the Greater London boroughs’, Landscape and Urban Planning, 143, pp. 112125. Saure, C. (1996). Urban habitats for bees: the example of the city of Berlin. Scotland’s Nature Agency. (n.d.). Ecosystem Services – Natures Benefit. Retrieved January 22, 2025, from https://www.nature.scot/scotlandsbiodiversity/scottish-biodiversity-strategy-and-cop15/ecosystemapproach/ecosystem-services-natures-benefits . Schulp, C.J.E., Thuiller, W. Verburg, P.H. (2014). Wild food in Europe: A synthesis of knowledge and data of terrestrial wild food as an ecosystem service. Ecological Economics, 105, 0921-8009. 63

Shanker, C., Katti, G., Padmakumari, A. P., Padmavathi, C., & Sampathkumar, M. (2011). Biological control, functional biodiversity and ecosystem services in insect pest management. In Crop Stress and its Management: Perspectives and Strategies (pp. 471-495). Dordrecht: Springer Netherlands. Southon, G. E., Jorgensen, A., Dunnett, N., Hoyle, H., & Evans, K. L. (2017). Biodiverse perennial meadows have aesthetic value and increase residents’ perceptions of site quality in urban green-space. Landscape and Urban Planning, 158, 105118. Stichting Wageningse Eng. (n.d.). Over de Eng. Retrieved February 12, 2025, from https://wageningseeng.nl/over-de-eng/ Tindale, S., Vicario-Modroño, V., Gallardo-Cobos, R., Hunter, E., Miškolci, S., Price, P. N., ... & Frewer, L. J. (2023). Citizen perceptions and values associated with ecosystem services from European grassland landscapes. Land Use Policy, 127, 106574. Topotijdreis (n.d.). Retrieved on 20-01-2025, from https://www.topotijdreis.nl/ Tuan, Y. F. (1977). Space and place: The perspective of experience. U of Minnesota Press. Vleeshouwers, L. M., & Verhagen, A. (2002). Carbon emission and sequestration by agricultural land use: a model study for Europe. Global change biology, 8(6), 519-530. Vogelbescherming Nederland (2008). Akkervogels aan zet voor een oogst met meerwaarde.

Retrieved February 17, 2025, from https://www.vogelbescherming.nl/docs/4f594201-5fae-47a9-90146a0edf7a99e4.pdf Wageningen Municipality (2020). Visie Wageningse Eng. Retrieved February 14, 2025, from https://wageningseeng.nl/wp-content/uploads/Visie-Wageningse-Eng08-06-2020.pdf WHO (World Health Organization), (2011). The World Traditional Medicines Situation. Traditional medicines: Global Situation, Issues and Challenges. Geneva 3:1–14 Wu, J., Larsen, K. S., van der Linden, L., Beier, C., Pilegaard, K., & Ibrom, A. (2013). Synthesis on the carbon budget and cycling in a Danish, temperate deciduous forest. Agricultural and Forest Meteorology, 181, 94-107. Yang, F., Ignatieva, M., Wissman, J., Ahrné, K., Zhang, S., & Zhu, S. (2019). Relationships between multi-scale factors, plant and pollinator diversity, and composition of park lawns and other herbaceous vegetation in a fast growing megacity of China. Landscape and Urban Planning, 185, 117-126. 64

Appendix 1: Overview of semi-systematic literature review matrix

65

Appendix 2: Interviewee list Position/Institution Landschapbeheer Gelderland Stichting Wageningse Eng Stichting Wageningse Eng Stichting Hulshorst Eng Ex-Green & landscape advisor municipality Ermelo Green & landscape advisor municipality Ermelo Gelders Gennootschap Provincie Gelderland

Date 11/02/2025 11/02/2025 11/02/2025 10/02/2025 18/02/2025

Interviewer Lisa, Lucas, Elisa Jan, Joy Jan, Joy Lisa, Jan Jan, Joy

Type Benchmark Benchmark Benchmark Benchmark Context

Code INT.B1 INT.B2 INT.B2 INT.B3 INT.C1

18/02/2025 Jan, Joy

Context

INT.C1

18/02/2025 Lucas 20/02/2025 Lucas

Context Context (e-mail only)

INT.C2 INT.C3

66

Appendix 3: Benchmark interview guide

67

Appendix 4: Coded benchmark interviews INT

Ecosystem services and values

Policy/Legal Actions

Citizen Involvement

INT.B1

"want heel veel van dat soort "Maar In de lobby sfeer is mijn "We streven altijd naar lokale maatregelen die boeren troffen rol wel om samen met andere landschapszorg, hè? Dus dat of werkwijzes die ze toepasten. Gelderse organisaties ook het mensen altijd dichtbij de Die leverde ook een bepaalde beleid te beïnvloeden. En dan verbondenheid met hun biodiversiteit op." zeggen wij ook heel vaak bij die landschap kunnen beïnvloeding. Let op, niet alles vormgeven." overal toelaten niet alles overal toestaan. Nou, dan kom je voorbeeld op de specifieke karakteristieken van landschappen in Gelderland"

INT.B1

"En een mooie bloei boog door "provincie Gelderland nu het jaar heen leverde natuurlijk voornemens is in een zone van ook enorm veel insecten op en 500 m om het Natura 2000 ook wel een rijk bodemleven. " gebied de Veluwe aanzienlijk minder vee te tolereren"

INT.B1

INT.B1

INT.B1

Ownership of land "Dat betekent dat je eigenlijk nauwelijks meer kleinschalige, extensieve agrarisch gebruik ziet. In Wageningen trouwens nog wel een beetje"

Current activities / Uses

Landuse Pressure

"Ja precies dus dat zien we "En nou en die Essen en die dus dat er heel veel meer enken en engen aan de gras is gekomen en dan is het veluwerand die zijn Natuurlijk ook nog vaak niet gras voor ook ten prooi gevallen aan echt agrarische schaalvergroting en bedrijfsvoering, maar voor intensivering. Dat betekent dat hobbyhouderij hè" je eigenlijk nauwelijks meer kleinschalige, extensieve agrarisch gebruik ziet"

"Samen aan de slag te gaan in "dan passen wij dat verschil "Ja, dat doet mij altijd wel een "Nou ja, zo zijn er meer dat landschap. En natuurlijk bij, zodat je als grondeigenaar beetje pijn dat ik zie dat die mogelijkheden, maar als kan dat ook individueel, maar er eigenlijk niet financieel op engen en Essen verworden woningbouw het probleem is wel een beetje dat je als achteruit gaat" zijn tot grote, hele grote hè, en dat lijkt bij jullie zo op de gemeenschap eigenlijk de percelen" op de Ermelose eng zo te zijn" schouders onder het landschap zet door bijvoorbeeld landschapselementen aan te leggen die verdwenen zijn of de achterstallig onderhoud aan bepaalde landschapselementen te plegen. Waar lange tijd geen onderhoud aan is gedaan, maar bijvoorbeeld ook ondersteunen we en zetten we nieuwe vrijwilligersgroepen op, groepen burgers die zich bijvoorbeeld voor specifiek een bepaald onderwerp in willen zetten. Zo hebben we bijvoorbeeld in Nijkerk volgens mij vlakbij Ermelo een poelen werkgroep opgezet" "Wat wij beogen met onze "Dus dat is wel heel lastig en "Jullie kennen misschien “De "Ja, dan wordt het wel lastig, "Dus Ik vind het altijd nog wel "Dus op het moment dat… Een stichting is wel een bijdrage te dan moet je dus inderdaad heel nieuwe ronde”.

Het bedrijf op want dan moet je die leuk dat er in Wageningen heel stuk eng is al verloren leveren aan natuurinclusieve sterk in je schoenen staan als de Wageningse eng wat ik denk agrariërs mee hebben om dus dan toch een aantal gegaan, zou je kunnen zeggen, landbouw. Wij kunnen niet zo gemeente hè. Bijvoorbeeld om een 300 gezinnen voedt hè? Als plek te bieden" tuinbouwbedrijven zijn die op is al bebouwd in Wageningen" heel veel met hele intensieve dan te zeggen van ja, de Eng klant waar je zelf, ik heb dat de eng zitten " landbouwbedrijven, want daar kenmerkt zich door openheid vroeg met het gezin daar ook is nauwelijks gewoon ruimte In en wij vinden dat bijvoorbeeld gedaan, zelf oogsten en daar de bedrijfsvoering om weer maïsteelt niet past bij die wordt er een veelheid aan landschapselementen aan te openheid" gewassen geteeld, zoals dat leggen. " inderdaad eigenlijk op een eng hoort. Zij zijn wel al een mooi voorbeeld." "het gebruik is ook denk ik naar "je moet gewoon de regels toch "Wij hebben toen een uitvraag "Maar je kan die boer nergens "Kijk, in zijn algemeenheid is de zin van veel wageningers." wel redelijk duidelijk maken om gedaan op de Veluwe van toe verplichten.

Het het zo dat in dit soort engen bepaalde waarden overeind te interessante eigendomsrecht in Nederland boomteelt hè laanboom teelt houden" landschapsideeën, hè? Dus is heel sterk In de wet of andere boomteelt wordt wel gedragen al door meer dan verankerd." uitgesloten" één persoon, dus niet een individueel project ervan maken, maar een gemeenschapsproject. " "Nou, voor de biodiversiteit was "Maar als je die "We willen over die eng kunnen "Recreatief hobbyhouder, het interessant" landschappelijke waarden dus blijven kijken en we willen hobbydieren, houderijen, niet verder preciesiert en daar eigenlijk die oude gewassen moestuinen nou dus het biedt dan ook weer regels aan wel of andere gewassen ook heel veel" koppelt welke waarde dan niet granen in ieder geval gewoon onderhandelbaar zijn, hè? En granen weer terug" dus beschermd moeten worden en waar je dus duidelijk maakt van wat daar dus dan wel voor gebruik bij past en welke niet? Ja, dan is het boterzacht, dus dan is het niet onderscheidend en expliciet genoeg."

History / Cultural values "wij kijken graag terug, toch wel ook wel terug naar de situatie van, nou ja, zeg maar rond 1900. Toen was het eigenlijk een heel gevarieerd cultuurlandschap. Er waren natuurlijk ook nog heel veel woeste gronden, hè en onontgonnen delen. Nou ja, dat is een beetje een illusie, denk ik om alles wat toen nog onder de gewonden was om dat weer tot die staat terug te brengen. Maar ja, agrarische, de agrarische bedrijfsvoering en die waren natuurlijk nog heel kleinschalig en er werd nog heel veel gebruik gemaakt van dat wat er hè in het landschap aanwezig was aan bouwmateriaal of aan gebruiksgoed hout op een andere manier, hè? Gerief hout werd het wel genoemd. Om de mens te gerieven en dat was ook brandhout, maar natuurlijk ook om nieuwe schuren te bouwen of om stelen voor je bezem hebben ofgeboerd wat dan "Cultuurtevan hoe er werd. Ja dat dat vinden we natuurlijk ook interessant,"

"Ja dus die variatie door het jaar heen en ook een hele gevarieerde bloei boog. Destijds was natuurlijk de landbouw nog niet zo intensief. Waardoor er ook gewoon meer ruimte voor natuur in het boerenland was. "

"En er werd eigenlijk nog helemaal geen chemie gebruikt in die tijd. Geen bestrijdingsmiddelen en er was nog eigenlijk geen kunstmest voor handen"

"Ja en dat was eigenlijk zo ongeveer biologische landbouw zonder dat men er erg in had"

INT.B1

"Er was dus ook veel "daar is dan vaak een gemeenschapszin. Er werd veel gemeenteraad nog wel een samengewerkt" beetje vatbaar voor. Dat zegt van ja, hoe zit het dan bij de buren? "

"En, dat leverde een enorme, als je het van boven zou bekijken en een hele interessante mozaïek op van ook allemaal connectiviteit, want tussen de akkertjes had je dan toch net kleine strookjes die niet bebouwd waren, waar wat ruimte was, waar wat kleine overhoekjes waren"

INT.B1

"nee, het moet ook geen gras "maar grotere ingrepen in het blijven. We gaan gewoon weer landschap, zoals bijvoorbeeld een hele hoop leuke dingen het uitleggen van een woonwijk. doen met elkaar op die eng hè? Dat is wel degelijk, dat valt daar Dus de eng van de toekomst" wel onder, dus dan moet dat passen bij het provinciaal beleid"

"En een beetje tussen de boerderijen in, hè? Mensen hadden vroeger Natuurlijk ook veel meer moestuin, hè? Dus waren wel redelijk zelfvoorzienend allemaal met hun groenten en klein fruit en in dat hè ook het de appels, de peren en de pruimen."

68

INT.B1

INT.B1

INT.B1

INT.B1

"op de Wageningse eng ligt ook "bijvoorbeeld, er mogen geen een mooi klompenpad, maar gewassen geteeld worden die ook al een klompenpad kids hoger dan 1 m worden" hè? Dus dat is een route van 3 tot 5 km die juist is voor jonge kinderen die met opa of oma een middagje wat leuks willen doen. Ja, dat is hartstikke mooi en zo kun je de kinderen ook weer bijbrengen over de natuur, over het landschap, over het gebruik" "Al die Essen en engen aan de aan de rand van de Veluwe die zouden een soort netwerk moeten vormen die initiatiefnemers, die in ieder geval eens per jaar bijvoorbeeld bij elkaar komen" "Is de titel nationaal landschap dan uiteindelijk toch beter, hè? Voor het behoud van de openheid op de eng dan dat het generieke ruimtelijk beleid ten aanzien van de landschapskwaliteit in Gelderland dan is" "Er is een juridische mogelijkheid voor gemeenten om voorkeursrecht voor gemeenten toe te passen op gronden, dan voorkomt de gemeente dat als die grond verkocht wordt dat die zomaar verkocht kan worden aan bijvoorbeeld een projectontwikkelaar."

INT.B1 INT.B1 INT.B2

"Dat doen we dan ecologisch, "Ik weet niet precies van dit zodat het eigenlijk ook stuk land en ik weet niet insecten, vlinders, klein precies waar de grens loopt, beestjes en vogels kan maar het is onderdeel van thuishouden. We proberen dan nationaal landschap. " de graan oogst zo weg te zetten dat het ook In de korte voedselketen van Wageningen terechtkomt of biologische veehouderij"

INT.B2

"Daarom zijn we ook wel fanatiek op die zichtlijn en dat daar ook gehandhaafd gaat worden met bouwwerken. En dat [de schuilstal waar ik naar wees] moet ook eigenlijk verplaatst worden"

INT.B2

"ze hebben het vooral gedaan "Het kan niet vergund zijn omdat ook de gemeente een zonder dat daar inspraak soort van gezondheids agenda geweest is. Dat is wettelijk voor de bewoners heeft, en dat onmogelijk. Je kunt wel niet een volkstuin hebben nu ook opletten. Ik weet niet of dat wel een van de dingen is gebeurd is in Ermelo?" waarmee ze het gevoel hebben dat, nou ja, mensen een gezonder leven kunnen leiden"

INT.B2

"En op de eneken, ja, dan werden er wel granen en peulvruchten en andere gewassen geteeld."

"Het was juist de vruchtbare grond, dus daar ging je juist andere gewassen telen, want in de hooilanden in de beekdalen kon je eigenlijk niet veel anders dan gras telen" "Dus men was er heel zuinig op mest en die wendde men aan op die essen en op die engen."

"En alleen maar omdat het vroeger zo was, ja, dan krijg je die discussies. Moeten we dan alles terug naar vroeger? Nee, Je moet het beste van vroeger pakken en met een perspectief naar de toekomst."

"Er was veel werk, kleinschalige werkgelegenheid" "Het was min of meer biologische landbouw, " "Waar je toch tegenaan zal "Ja, ik vroeg me af, in Ermelo, "Intussen is het wel allemaal "We hebben gewoon deze "de Wageningse eng wat ze blijven lopen is wat Ik denk dat het land van de eng is behoorlijk vol geworden met ruimte nodig om het leefbaar te met een ecologische heel belangrijk is geweest is allemaal particuliere handen, heel veel soorten gebruikers. houden in een land." landbouwactiviteit willen dat Wageningen geen hoe is dat hier? Is dat ook het Een beetje het buitengebied beheren, dus komt erop neer gemiddelde gemeente is, en geval? " van Wageningen waar ze dat we graan telen en ook alle inwoners van Wageningen kunnen wandelen, volks rogge en gerst, wat hier ook zijn nogal mondig. Ja, je zal je tuinieren, nou ja en niet thuishoort, cultuurhistorisch" maar in het gemeentebestuur golven dan, maar nog wel zitten, met al die academische steeds buiten zijn." mensen en hoger opgeleiden die het allemaal beter weten. De bevolking die staat heel snel op de barricades met hele zinvolle argumenten"

"Dan is dus volgende vraag van, "Dus waarom is de "Hoofdzakelijk ja. Ik denk niet "Je hebt heel veel "Het idee dat hier huizen hoe heeft het kunnen gebeuren Wageningse Eng zo'n dat de gemeente heel veel dierenhouders, schapen, gebouwd worden, ja, dat is zo dat dit een stukje nationaal waardevol gebied? grond heeft. Ze hebben wel kippen, paarden vooral. langzamerhand ook wel zo landschap is geworden? Dat Wageningen heeft natuurlijk een stukjes aangekocht, Volkstuinen nee, moestuin. dichtgetimmerd en omarmd weet ik niet. " een heel actieve beweging, onlangs om het te Veel recreanten. Wij noemen door ik denk alle politieke vooral ook als het gaat over beschermen, dat het niet nu dat maatschappelijke partijen In de gemeenteraad" natuur en behoud. Ik bedoel, je weer nog een paardewei ondernemers. Zij hebben kan tegenwoordig op wordt, zeg maar. Dat loopt twee bloemenpluktuin en die zondagochtend Patrick wel uit de hand, dierhouders." eigenlijk allebei wel Janssen af en toe op de radio commercieel hun hoofd horen. Dat is een typisch zo'n boven water kunnen houden. voorbeeld van een Wageningse Dan hebben we 3 bewoner die zich ook heel erg groentetuinen waar mensen inzet voor de natuur rondom op geabonneerd zijn op Wageningen" verschillende manieren, om hun groente van te krijgen. Dat zijn er twee van de “Nieuwe Ronde”, en eentje is dan “EET”.

Hebben we verder nog maatschappelijk ondernemen? Ja, het tuincentrum de Oude Tol, is formeel ook deel van de oude Eng. Ook dat stuk is eng. Dan heb ik het wel gehad, dus de recreanten, wandelaars, hardlopers, hondenuitlaters." "Dus als je zegt van, hoe heeft het zich zou kunnen handhaven, is misschien wel door heel snel een stukje bevolking die in opstand, nou dat is misschien te veel gezegd, maar gelijk naar het gemeentehuis loopt en zorg dat ze daar aanwezig zijn."

"Ik weet niet hoe dat Hulshorst er eng is, maar hier hebben we heel veel eigenaren. Als je zegt dat het in Ermelo een aantal misschien boerenbedrijven zijn, dan heb je misschien, weet ik het, 5-6 eigenaren of zo nou hier zijn het er een heleboel. 400(?!) denk ik. Het zijn allemaal van die van die hele kleine perceeltjes van half hectare." "We hebben vier kernwaarden, "En dat gaat allemaal zo "Ja daar zijn we nu mee bezig. "Ik denk dat de grootste Ik weet niet uit mijn hoofd. Er is stroperig dat ze hopen dat de Met de grondeigenaren hebben eigenaar de Protestantse zo een visiedocument over de weerstand gewoon weggaat, of we redelijk de boel op de rit hè? Kerk is. Of het Gilde" Wageningse eng en daar zou je in vakantietijd" We hebben laatst een is in moeten kijken. We hebben bijeenkomst gaat voor die ook nog een stukje grondeigenaren. De volkstuin, archeologische waarden. nee, de moestuinen zijn goed Ecologisch. Vanwege de georganiseerd. Maar de insecten enzo, ecologisch volkstuin grondbezitters, die natuur is die derde. Ik weet ze zijn in ieder geval onderling. niet uit mijn hoofd. Ja, ik hou We zijn nou aan het proberen me vooral bezig met de de dierhouders gewoon te organisatie. Maar de organiseren, dat we ook daar ecologische natuurwaarde is er makkelijker contact mee ook ja. Ecosystemen, dat is er kunnen hebben. En we hebben ook eentje.

Kijk even in dat een website tegenwoordig die visiedocument. Het is een goed beheerd wordt. We beetje afhankelijk van welk hebben een nieuwsbrief. We bureau zo'n rapport maakt." proberen zoveel mogelijk emailadressen bij elkaar te verzamelen, dat we dus ook makkelijk kunnen communiceren en die dierhouders moeten eigenlijk net zo georganiseerd gaan worden, zoals die moestuinhouders snel georganiseerd zijn"

"Maar bijvoorbeeld de uitbreiding of inbreiding van de wielerbaan is dus weer zo een puntje denk ik, ze gaan er toch weer wat van afknabbelen door meer van die chalets neer te willen zetten"

"Nee het zijn chalets. Het is niet meer op wieltjes. Dit zijn wel gebouwen. En als je dus kijkt naar de toekomst, dat gezien het tekort aan huizen, er heel makkelijk gezegd gaat worden van het is gewoon permanente bewoning. "

69

INT.B2

"Bijvoorbeeld In de coronacrisis "Omdat ze niet opletten. Ja, wij "Maar eigenlijk is er maar één was ineens een Wageningse hebben zo'n dingetje van de manier en dat is gewoon eng weer een beetje in waarde overheid waar we iedere keer zeggen, in het loop van het gestegen. Dat is uitloopgebied op gemeld krijgen in een proces moet je gewoon de is voor wandelingetjes maken. bepaald postcodegebied wat er partijen bij elkaar pakken en Ja en dan ineens krijgt dat de gebeurt en aangevraagd wordt, dan moet je gewoon hier aan kans om een beetje dan krijg ik dagelijks binnen. " tafel gaan zitten met een kop uitgespeeld te worden. De koffie en dan moet je zeggen, Wageningse eng wordt ook wel luister eens, volgens mij vaak aangevoerd als toch een komen we er niet uit." stukje lokale voedselvoorziening. Want Als je al die verschillende groente, bloemen, graanproducten meeneemt, dan kan je uiteindelijk zeggen, zoveel 100en mensen in Wageningen eten wel eens een stukje of drinken iets wat van de Wageningse eng komt. "

INT.B2

"Dus staat hier bij al haar "We hebben op een gegeven adviezen baseert de TAWE zich moment, een man ingehuurd op de waarden van de die ook goed begaan is met de Wageningse eng: reliëf, Wageningse Eng. Zonder hem uitzicht, historie en natuur" denk ik niet dat we dat hadden kunnen doen. "

INT.B2

INT.B2

INT.B2

"Dus vanuit die agenda hebben ze het kunnen verantwoorden om dat geld te investeren om dat stukje grond te kopen. Dat was een stukje grond van volkstuinders en die eigenaar die verkocht het op voor de hoogste bieder, maar en toen hebben zij dat. Weer over en andere bieder heen meer geboden om het in handen van volkstuinders te kunnen houden."

"En waar zit dat nou? Als je op "Ik weet, de korenschoof die manier communiceert, heeft alles bij elkaar gaat het veel makkelijker en tegenwoordig iets meer dan kom je uit het dan niet uit? Ja, 10 hectare graan. Dan zitten oké, dan moet er gewoon een er een paar echte onpartijdige instantie daar wat akkerbouwers die nog van vinden, hè? Dus het heet gewoon mais telen. En die dan de rechtszaak. We hebben hebben dat natuurlijk een gruwelijke hekel eraan. We hartstikke hard nodig om hun willen het eigenlijk niet en, we mest kwijt te kunnen. Ik weet willen eigenlijk voor die tijd niet hoeveel dat is. Wat zou gewoon liever met elkaar aan dat zijn? Dus alles bij elkaar tafel en kijken of we eruit denk ik dat je misschien aan komen. En dat is altijd geven 20% landbouw zit. Maar dan en nemen. " hebben we de paarden houtders nog niet meegerekend, hè? En paardenhouders ja, of dat recreatief is of landbouw. Het is niet historisch, want historisch kon je geen gras hebben op de eng, daar was het gewoon veel te droog en te onvruchtbaar voor. Geen idee hoeveel dat is, en de andere 20%? Nee veel meer. Ik denk wel 30-35%." "Je moet ook om die waarde "In ons geval was het dan de "OK, dus ze hebben daar wel "Een paar verdwaalde van die eng uit te buiten, meerderheid van de wat te doen nu in Ermelo.

schapenweiden, een zichtbaar te maken, heb je ook gemeenteraad, en heeft de Vooral veel mobiliseren van hertenwei, een wat activiteiten nodig hè? Ik zit wethouder steun gegeven en mensen en mobiliseren van de begraafplaats. Ja de nu, hier hebben we dan hebben voorgestemd, dus dan gemeenschap. Ik zeg, we begraafplaats. Ja, als je naar inderdaad ook een klompenpad kan je politiek gezien, in de hebben hier in Wageningen, wij Bennekom staat. Het is de is gekregen" gemeenteraad kan je niks. zijn van de Stichting de Wageningse PVDA, GroenLinks en D66 Wageningense eng, maar je begraafplaats, dat is ook een steunde allemaal de wethouder hebt er verder nog de mensen flink stuk grond." die die zei van ja, ‘We gaan toch van Milieuoverleg, de mensen gewoon door’, dan kan je in van Mooi Wageningen, de feite niks in die zin. Dan is het mensen van Mooi Binnenveld. enige wat je dan nog kan doen Dus er zijn een heleboel van is proberen In de procedures die andere groeperingkjes die fouten en onwaarheden aan te ook meehelpen om een stem tonen. Maar politiek gezien zijn te maken in de gemeenteraad, wij een beetje buitenspel gezet om stukjes te zetten in de doordat de politieke partijen krant. Als het moet, kom je op voor de wethouder stemmen." Radio Gelderland of zo? Ja, zo moet je ook weer een heleboel energie en tijd in steken. Dat is onstaan uit de cultuur van Wageningen.

Die natuurlijk grotendeels als achtergrond wetenschap heeft. Ja en die zijn ook mondig en iedereen wil er ook wat over zeggen, dus het is soms lastig. Maar het is goed, ja.een " paar "Maar als je de draagkracht niet eigenlijk "Ik heb inwel ieder geval hebt dan, ja dan kan je gewoon keer de nacht van de nacht buitenspel staan" georganiseerd, hè? Dus de nacht van de nacht is, als de zomer naar de wintertijd gaat en dat dan de donkerte gevierd wordt. Nou ja, dit is het donkerste plek van Wageningen. De gemeente gevraagd om straatlichten uit te doen en dan een wandeling over de Wageningse eng. En de laatste keer heeft... Wie heeft het nou gedaan? Heeft Freek het gegeven? Er waren toch wel meer aanmeldingen dan dan dat er mensen mee konden. Op Monumentendag heb ik met iemand een rondleiding gegeven over de Wageningse eng. Dus Je moet ook wel wat bieden, verzinnen om te zorgen dat de mensen die waarden kunnen genieten. We hebben ook de dag van de Wageningse eng. De dag van de Wageningse eng is er natuurlijk ook eentje. Dus je moet ook inderdaad iets "Ja zeker. En die hadden we, niet wij, maar we wisten wel bij wie we moesten zijn. Als de Telgter Eng dat nodig heeft kunnen we best iemand aanraden"

"Ja het sluipt erin ja. "

"Maar we hebben nu de installatie van een warmtepomp centrale voor een hele wijk dat van het gas af moet. En die installatie gaan ze hier op de Wageningse eng neerzetten en wij zitten daar echt bovenop"

"Dat is ook zo'n dingetje. Ik weet niet of jij het verteld hebt dat het ook uiteindelijk mogelijk gemaakt werd om het ook voor andere wijken nog dat uit te breiden. Dan heb je zo direct een hele warmtecentrale"

70

INT.B2

"Toevallig woont er een van de bestuursleden in een gebied wat net buiten gesloten werd, buiten dat gebied, en die zei van ‘ho eens, dat klopt niet met die grenzen’, maar toen hebben wij daarop gereageerd. En toen kreeg ik te horen dat we niet ontvankelijk verklaard werden. Toen is er een rechtszaak geweest en wij zijn wel ontvankelijk verklaard. Daarom kunnen we nu ook aan de gang met waar het warmtenet ontwikkeld wordt. Daarom moeten ze ook even opletten dat ze wel een status hebben, een juridische status hebben, want anders blijf je nergens dan walsen ze zo over je heen."

INT.B2

"Kijk, ons plan is eigenlijk om een een landschapsplan te maken. Hoe moet die eng er eigenlijk uit zien, en aan de hand van de visie en het landschapsplan zou het mooi zijn om te kijken van nou, dit zijn de zichtlijnen die we moeten houden. En dat betekent dan ook dat je moet handhaven op het moment dat daar aangetrokken wordt." "Ook In de stichting Wageningse eng, handhaven is het laatste wat je doet. Meer is het proberen te verleiden van. Dit is het landschapsplan. Het zou mooi zijn als de eng er zo uit komt te zien en nog beter wordt. " "Maar, op een bepaald moment als zoiets vastgesteld is, dan moet er toch wel gehandhaafd worden. Ja, maar het is ook weer zo een zo een ontzettend energieslopend proces om de gemeente dat te laten doen. En ik denk dat misschien nu, nu ook de visie buitengebied of bestemmingsplan is vast gesteld, is dat weer wat makkelijker. Maar ik denk dat de afgelopen 10-20 jaar toch ook wel veel verrommeld of veranderd is in een onwenselijke manier, omdat we de gemeente niet tot handhaving krijgen."

INT.B2

INT.B2

INT.B2

INT.B2

INT.B2

INT.B2

"Er waren toen een aantal belangen groepjes op de Wageningse eng en toen zei de gemeente. Nou, heel erg moeilijk. We willen graag één aanspreekpunt, want al die verschillende belangen. En toen hebben ze gezegd, oké, dan richten we daarvoor een stichting op die het aanspreekpunt kan zijn voor de gemeente om de verschillende belangen en activiteiten een beetje te coördineren en de spin in het web te zijn. Maar die spin in het web moet niet de politieagent zijn, want dan kan je niet vrij communiceren met de gemeente. Dus toen hebben ze de TAWE opgericht en de TAWE heeft de status van een schoonheidscommissie die binnen bebouwde kom heel normaal, een heleboel in allerlei gemeentes functioneert en dat betekent dat met die status, dus een wettelijk vastgelegde status, kunnen ze gevraagd en ongevraagd "Maar ja, als de Stichtingadvies daar in Ermelo niet een draagvlak, een persoon, een politieke partij heeft in de gemeenteraad, ja, dan wordt het heel erg moeilijk. Want hoe kom je dan in de bestuurlijke laag? Ze zouden ook gewoon naar partijen toe moeten afspreken om te overleggen." "Dus Je moet wel goed aan de bak, maar vooral ook politiek. Je moet gewoon die raad, je moet die partijen, moet je gewoon informeren. Die moet je doordringen van het feit hoe belangrijk die eng daar is. " "Zal ik jullie het telefoonnummer van die jurist geven? Dat vinden ze in Ermelo denk ik wel prettig"

71

INT.B3

INT.B3

INT.B3

INT.B3

INT.B3

"En dan langs de rand wilde ik 6 "Dus het was wel een kwestie "Nou, wat ik onder andere heb "...toen ben ik gaan ook gaan "Nou hè, we wonen aan de "Ja er komen dieren op te staan, "… Dus daar kun je ook niks meter vooral langs de van lange adem, want op een gedaan met het geld wat ik heb praten met de boeren die nog aan de Hulshorster enk en dus er moeten hekken op er mee als je daar iets wilde weggetjes hebben om daar gegeven moment hadden we verdiend/gewonnen is dat ik bij steeds boeren op die enk. hoe mooi zou het zijn dat er in moet een schuil stalletje op, en verbouwen en precies die akker kruiden in te zetten. " hier een wethouder. Het begin alle boeren langs ben gegaan Dus die die daar nog steeds plaats van maïs granen dan denk ik ja, nou, wat kan het strook land tussen het hoge was hè, de gemeente die en nou bij ze aan de grond hebben en vaak al worden verbouwd en dat die schelen? Maar dat is wel het zand en het natte rivier, of in werkte mee, maar op een keukentafel ben gaan zitten en generaties lang." randen weer vol staan met karakter van een enk is de dit geval de Zuiderzee, daar gegeven moment hadden we heb gevraagd van nou hè. Je akker bloemen" openheid, hier en daar een zit was het mogelijkheid om hier een wethouder die zei, nou hebt nou dat stuk grond. En er een houtwal, maar de landbouw te bedrijven.

Met ja, weet je wel dierenwelzijn hoe lang is dat al in de familie? openheid is dus zonder dat dat veel pijn en moeite, want het dus zet maar neer die die En hoe deed je vader dat en je ankertjes van elkaar zijn was natuurlijk op zich hele schuilstallen. Nou dat is 8 jaar opa? " gescheiden, loopt dat in elkaar andere arme grond. En toen lang gevecht geweest ook naar over en dat is het bijzondere zijn dus de boeren begonnen de rechter en naar dit. En van zo'n eng. En, als je daar om metertje voor metertje gelukkig heeft de provincie hier allemaal hekjes gaat eigenlijk die grond in cultuur te ook wel een bescherming in de neerzetten en dieren erop, ja brengen. Door er plaggen op Omgevingswet, daar staat nu dan is dat weg. " aan te brengen vanuit de ook wel dat de enken open en potstallen. Dus en dat vond ik beschermd moeten blijven. zo bijzonder verhaal dat je Maar ja, zie dat maar eens voor zegt, van ja, je hebt natuurlijk elkaar te krijgen, dus je moet in Nederland kleigrond, ook bij de gemeente ook op een zeeklei, rivierklei, je hebt gegeven moment de politiek veengrond, je hebt löss. Nou, mee hebben om te zeggen, joh. je hebt allerlei grondsoorten, Dit gebied is zo bijzonder, het is maar deze grondsoort is algemeen belang om dit zo te gewoon door mensen houden en niet in het gemaakt." privébelang van iemand die er zijn schapen wil zetten.