Document · PDF

Begrazingsplan e240051482 (geanonimiseerd)

Gemeenteraad 22 januari 2025, gemeente ErmeloBij agendapunt: Vaststellen begrazingsplan Houtdorper- en Speulderveld19.659 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

(geanonimiseerd)

BEGRAZINGSPLAN HOUTDORPER-

SPEULDERVELD 2025-2043

ei, “ee

Begrazingsplan HoutdorperOpdrachtgever

PLD, A

en gemeente

ermelo

Contactpersoon (geanonimiseerd) nn Status

Definitief Datum

vaststelling

7 november

2024

Speulderveld

2025-2043

INHOUD Samenvatting 1. Inleiding

.. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .

. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .

1. 1 Aanleiding en afbakening

. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .

1. 2 Werkwijze

1. 3 leeswijzer.

.. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .

2. Houtdorper- en Speulderveld onderdeel van NAtura2000-gebied Veluwe

. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .

.. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .

2. 1 Terreinkarakteristieken

2. 2 Geologie hydrologie en bodem

.. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .

.. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .

2. 3 Gebruik

2. 4 natuurwaarden.

.. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .

2. 5 Archeologie en Cultuurhistorie

. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

3. Begrazing in het beheerplan 3. 1 Natura2000

3. 2 Subsidiestelsel Natuur en Landschap (SNL)

. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

3. 3 Langetermijnvisie heideterreinen Ermelo 2022-2046 en Beheerplan heideterreinen Ermelo 2023-2032 12 .

3. 4 Structuurdoelen voor fauna 4. Beheer in het verleden

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

5. Divers begrazingsbeheer

.. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

5. 1 Pilot geitenbegrazing

. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

5. 2 Pilot Runderbegrazing

.. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

5. 3 Gescheperde schapenbegrazing als regulier beheer

. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

5. 3. 1 Schakelen bij extreme nattigheid of droogte 5. 3. 2 Preventie natuurbranden 5. 4 Combinaties van beheer

5. 5 Schapenbegrazing als tijdelijke maatregel

.. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

6. Begrazen in aanwezigheid van wolven 6. 1 Kuddebeschermingshonden Herder

Recreanten

.. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

Beheerder

. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

6. 2 Vaste nachtkralen in combinatie met aanleg heideakkers 6. 3 Financieel

. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

Gelderse subsidieregeling wolf

. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

Vaste nachtkralen met vaste afrastering of stroomdraden 2

. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

29 29

Kuddebeschermingshonden

. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

7. Planmatig begrazen

.. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

7. 1 Uitgangspunten

7. 1. 1 Afbakening begraasde habitattypen

.. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

7. 1. 2. Begrazingsgebied en deelgebieden

. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

7. 1. 3. Begrazingsperiode

7. 1. 4. Kuddegrootte en Begrazingsintensiteit 7. 2 Begrazing in tijd en ruimte

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

7. 2. 1 Benodigde begrazing per deelgebied

. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

7. 2. 2 samenvatting begrazingsbehoefte 7. 2. 3 Begrazing in de tijd 7. 3 Borging en Monitoring

7. 3. 1 Begrazingsplanning en -verslag

.. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

7. 3. 2 Toezicht door Gemeente Ermelo 7. 3. 3 Evaluatiemomenten

. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

7. 3. 4 Monitoring flora en fauna

.. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

7. 4 Vier scenario's (begrazings)beheer

en indicatie kosten

2025-2030

.. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

8. Literatuur en Bronnen Bijlagen

Bijlage 1: Begrazingsdeelgebieden Houtdorper- en Speulderveld (SHP-file)

.. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

Bijlage 2: Schematisch overzicht Huidige situatie en streefbeelden per begrazingszone (Excel-sheet) Bijlage 3: Benodigde begrazing en streefbeelden per deelgebied

. .. .. .. .. ..

.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..

SAMENVATTING Het Houtdorper- en Speulderveld (HSV) is een heidegebied met hoge natuurwaarden. Het gebied is vooral bekend vanwege de uitgestrekte droge heide met Zandhagedis en Levendbarende hagedis en hoge aantallen broedvogels als Veldleeuwerik Boomleeuwerik Geelgors Roodborsttapuit en Nachtzwaluw. Daarnaast komt er ook natte heide met zeldzame soorten als Klokjesgentiaan en Gentiaanblauwtje voor. Hierom is het HSV binnen de Veluwe aangewezen als Natura2000-gebied. ,

In het beheer van het van het HSV neemt begrazing momenteel een bescheiden rol in met op beperkte oppervlakte kleine aantallen geiten of runderen. Het grootste deel van de heide wordt mechanisch beheerd middels (sinus)maaien en afvoeren. Delen van de vochtige heide zijn net als grote delen droge heide in het verleden geplagd geweest. Boomopslag wordt gemaaid en/of handmatig aangepakt. ,

Voor het HSV zijn in 2023 een Langetermijnvisie en Beheerplan opgesteld. Daarin zijn verschillende beheermaatregelen beschreven met een belangrijke rol voor (gescheperde) schapenbegrazing voor het doorbreken van dominanties van Pijpenstrootje maar ook voor het structuurrijker maken van Struikheivegetaties. ,

Dit begrazingsplan verkent en beschrijft de mogelijkheid tot het inzetten van begrazing als belangrijkste en ieder jaar terugkerende beheermaatregel van heide. Per deelgebied wordt de huidige staat en streefbeelden voor de komende 6 12 en 18 jaar geschetst. In dit plan is de begrazing afgestemd op de begrazingsbehoefte van de habitattypes met in ieder deelgebied zijn eigen karakteristieke staat van de hei al dan niet in combinatie met voorbranden. Daarbij zijn maatwerk met een bepaalde graasdruk en timing van begrazing essentieel voor de ontwikkeling naar een structuurrijke vitale heide. ,

De aanwezigheid van wolven op de Veluwe vraagt om extra maatregelen bij de inzet van gedomesticeerde grazers. Daarbij wordt een koppeling gemaakt met het oude gebruik van heideakkers dat een rijker element aan de van nature arme heide met zich mee brengt wat voor een verrijking van de flora en fauna kan zorgen. Er zullen keuzes gemaakt moeten worden in welke vorm van begrazing wordt ingezet waarbij verschillende scenario’s zijn geschetst en financieel onderbouwd. ,

1. INLEIDING 1. 1 AANLEIDING EN AFBAKENING De gemeente Ermelo is eigenaar en beheerder van o. a. het Houtdorper en Speulderveld (HSV). Dit is een heideterrein van ruim 500 ha. Hiervan is ongeveer de helft in min of meerdere mate vergrast de andere helft is relatief structuurarme heide. Daarnaast is in de noordwestelijke hoek een klein deel kwetsbare natte heide aanwezig. De gemeente Ermelo heeft in 2011 een langetermijnvisie en een beheerplan voor hun heideterreinen opgesteld. Deze visie en beheerplan zijn geactualiseerd in 2022 (Van Os & Termaat 2023) voor een periode van 25 jaar. De langetermijnvisie beschrijft de ecologische archeologische cultuurhistorische en recreatieve waarden van de heideterreinen. Op basis van deze waarden en van de relevante regelgeving en nieuwe inzichten zijn kansen en knelpunten per terrein geformuleerd. Dit heeft geleid tot een visie waarin keuzes zijn gemaakt voor de streefsituatie per terrein. Het nieuwe beheerplan (Van Os et al. 2023) is datzelfde jaar voor een periode van 10 vastgesteld. Hierin zijn de keuzes uit de langetermijnvisie uitgewerkt tot concrete maatregelen. In dat beheerplan is naast allerlei andere beheermaatregelen het instellen van drukbegrazing met schapen voorgesteld. Daarnaast leeft er binnen verschillende organisaties binnen de gemeente de wens voor een gescheperde schaapskudde.

Daarvoor is een goeddoordacht begrazingsplan gewenst. Ook moeten daarin de resultaten van de pilots runder- en geitenbegrazing en mogelijkheden voor de toekomst worden meegenomen. ,

1. 2 WERKWIJZE Het begrazingsplan Houtdorper- en Speulderveld 2025-2043 is opgesteld op basis van bestaande documentatie terreinbezoeken studentonderzoeken naar de effecten van begrazing door runderen op het HSV gesprekken met de beheerders en consultatie van deskundigen. ,

en geiten

Bij het tot stand komen van de het begrazingsplan zijn in een participatieproces door de gemeente aangedragen en belanghebbende partijen uit de omgeving betrokken. In enkele contactmomenten tussen mei en september 2024 hebben zij meegedacht over het gewenste beheer. Het begrazingsplan is uitgewerkt in een beheerplan voor de komende 18 jaar met (tussentijdse) beheerdoelen na 6 12 en 18 jaar. ,

1. 3 LEESWIJZER Na de inleiding volgt in hoofdstuk 2 een beschrijving van het Natura2000 gebied Houtdorper- en Speulderveld het gebruik en natuurwaarden.

Hoofdstuk 3 gaat in op beheermaatregelen in het beheerplan specifiek met betrekking tot begrazing. Uitgebreid wordt ingegaan op structuurdoelen voor heidefauna. ,

Hoofdstuk 4 beschrijft het beheer in het verleden zowel mechanisch als begrazing. Ook komt het huidige beheer aan bod. ,

Hoofdstuk 5 belicht de verschillende vormen van begrazing en gaat in op de pilots runder- en geitenbegrazing. Daarbij ook aandacht voor preventie van natuurbranden en combinaties van beheermaatregelen. Hoofdstuk 6 beschrijft het begrazen in aanwezigheid van wolven de inzet van kuddebeschermingshonden het werken met een gescheperde schaapskudde vanuit vaste nachtkralen en het realiseren van heideakkers binnen deze vaste rasters. ,

Hoofdstuk 7 beschrijft het planmatig en strategisch begrazen van de diverse vegetaties in deelgebieden. Hierin worden beschrijvingen van de huidige situatie per deelgebied gegeven en de streefbeelden waar middels een bepaalde intensiteit en timing van begrazing naartoe gewerkt kan worden. Ten slotte presenteert hoofdstuk 8 de geraadpleegde bronnen.

2. HOUTDORPER-

EN SPEULDERVELD , ONDERDEEL VAN NATURA2000-GEBIED VELUWE

2. 1 TERREINKARAKTERISTIEKEN (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023). Het Houtdorper- en Speulderveld ligt ten zuiden van Staverden ten oosten van Speuld en ten noorden van Garderen in het zuidoosten van de gemeente Ermelo. Het terrein wordt aan de oostkant begrensd door de Flevoweg (N302) aan de zuidkant door de Paleisweg aan de westkant door de onverharde wegen Hessenmeer en De Traa en aan de noordkant door de Garderenseweg. Het noordelijk deel van de het terrein heet Speulderveld het zuidelijk deel Houtdorperveld. De totale oppervlakte van het terrein bedraagt ongeveer 540 ha. Het is een groot open terrein met weinig reliëf. Het bestaat grotendeels uit droge heide en in het noordelijk deel een kleine oppervlakte vochtige heide. Plaatselijk zijn solitaire bomen aanwezig. Aan de westkant komt spontaan ontwikkeld bos voor. Ook in de zuidoosthoek is wat bos aanwezig. In het zuidwesten ligt een zandgat waarvan het zand gebruikt is voor de aanleg van de A1. ,

2. 2 GEOLOGIE

HYDROLOGIE EN BODEM

(Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023). Het plangebied ligt op de westelijke flank van een dal dat door landijs is gevormd en gedeeltelijk weer met smeltwatersedimenten is opgevuld. De Hierdense Beek stroomt door de laagste delen daarvan naar het noorden. Door het plangebied loopt een viertal droogdalen in noordoostelijke richting naar de beek. Waarschijnlijk voerden zij in tijden van permafrost (bevroren ondergrond) water af naar de beek. Tegenwoordig zakt het water in de bodem weg. Het zuidwesten van het Houtdorperveld bestaat uit de geërodeerde rand van de stuwwal (een smeltwaterterras van gestuwde zanden en grinden). Het overige deel van het Houtdorperveld en het hele Speulderveld bestaan uit glooiende smeltwaterafzettingen met verschillende kleilagen. De terrasrand op de overgang van het smeltwaterterras naar de smeltwaterafzettingen is duidelijk zichtbaar. Een drietal vooruit geschoven restheuvels van de terrassen zijn boven de smeltwaterafzettingen uit blijven steken en vormen de markante toppen in het terrein. De terrasrand restheuvels en droogdalen vormen de belangrijkste geomorfologische verschijnselen in het plangebied. (Bron: Beheervisie Houtdorper- en Speulderveld 1993). De hoogte van het terrein loopt af van zuidwest naar noordoost. Het hoogste punt is circa 45 m +NAP en het laagste punt circa 17 m +NAP.

De delen van boven de 30 m liggen alleen in het zuidwesten van het terrein het overige deel is lager. In het zuidwesten op het smeltwaterterras bestaat de bodem uit holtpodzolen met grof zand. Dit is een bodemtype van hoge droge plekken vaak met loofbos. Het middendeel (het grootste deel van de oppervlakte) bestaat uit een mengsel van holtpodzolen en haarpodzolgronden beide met grof zand. Ten noorden van de Koningsweg komen haarpodzolen met grof zand voor maar ook veldpodzolen met leemarm en zwak lemig fijn zand. Veldpodzolen ontwikkelen zich op van oorsprong vochtiger plekken. Behalve in de veldpodzolen is overal in het terrein grind aanwezig ondieper dan 40 cm. Voor het hele gebied wordt een grondwatertrap VII aangegeve. Toch zijn er flinke verschillen in de waterhuishouding in het gebied. In het noordelijk deel van het plangebied bevindt zich een ondoorlatende leemlaag op een diepte van 23 – 30 m. Ook zijn in het Speulderveld in de wat lagere delen door opeenhoping van ijzer en organische stof slecht doorlatende laagjes ontstaan ondiep in de bodem. Deze slecht doorlatende lagen veroorzaken een hoog waterpeil (schijngrondwaterspiegel) tot vlak onder het maaiveld. Vroeger stond het water in de winter vaak boven het maaiveld. Door de schijnspiegels komen hier ook vochtige heiden en vennen voor. Het Speulderveld en een deel van de Leemputten zijn inzijgingsgebied.

In een deel van de Leemputten treedt wel kwel op. In het zuidwestelijk deel van het plangebied in de smeltwaterterrassen van het Houtdorperveld ontbreekt de ondoorlatende leemlaag in de bodem plotseling en zakt het grondwater naar grote diepte weg. Ook dit ,

gedeelte van het plangebied vormt een inzijgingsgebied. In de terrassen rond Garderen komen dan ook de diepe zandafgravingen voor waarvan één in het plangebied. ,

2. 3 GEBRUIK (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023). Ontsluiting Er zijn verschillende parkeerplaatsen: één aan de zuidkant langs de Paleisweg één in het noorden langs de Garderenseweg één aan de westkant langs de Hessenmeer ter hoogte van het fietspad Speulderveld en twee kleine langs de Flevoweg. Over de hei lopen twee (schelpen)fietspaden: de Koningsweg in oost-westrichting ter hoogte van Speuld en de weg Speulderveld van noordwest naar zuidoost schuin over de hei. Ook langs de Traa en de Paleisweg langs de randen van het terrein lopen fietspaden. Verder zijn er onverharde wandelpaden in het gebied. Het gebied was voorheen omgeven door een raster vanwege de begrazing door runderen met uitzondering van het uiterste noordwestelijk deel. Het westelijke raster langs de Hessenmeer is om landschappelijke redenen verwijderd. Het uiterste noordwestelijke deel was altijd uitgesloten van begrazing omdat het tot 2012 in erfpacht was bij het waterwinbedrijf. Inmiddels is dit deel weer bij de gemeente in beheer. Alle infrastructuur voor de waterwinning is verwijderd. ,

Militair gebruik In het verleden is het gebied gedeeltelijk in gebruik geweest als militair oefenterrein. Inmiddels is dit gebruik al sinds tientallen jaren stopgezet. Wel is het gebied bestempeld als laagvliegroute voor oefeningen met helikopters. Recreatie Van de fietspaden wordt druk gebruik gemaakt. De fiets- en wandelpaden worden gebruikt door mountainbikes. Wandelaars maken gebruik van het gebied maar minder intensief dan op de Ermelosche Heide. Er zijn meerdere wandelroutes gemarkeerd waaronder een langeafstandsroute een gele wandelroute op het Speulderveld en een paarse op het Houtdorperveld. De meeste wandelaars komen van de westzijde het gebied in vooral in de omgeving van het Zandgat (vanuit Houtdorp en Garderen). Honden moeten aan de lijn vanwege de broedvogels en vanwege loslopende koeien die de heide begrazen. Langs de Hessenmeer/Paleisweg is een hondenlosloopgebied aanwezig. Er zijn ruiterroutes aanwezig die gebruikt worden door maneges in Speuld De Beek Houtdorp en Garderen. De ruiterroutes worden doorgaans niet heel intensief gebruikt maar periodiek wel bij grote evenementen. Op een vijftal plaatsen sluiten de ruiterroutes aan op doorgaande ruiterroutes in verschillende richtingen buiten het terrein. ,

Overig gebruik De modelzweefvliegtuigclub De Vrije Vlucht heeft een vergunning om gebruik te maken van het gebied. Ze hebben hier geen eigen terrein zoals de Ermelose Luchtvaart Club op de Ermelosche Heide. Er wordt dan ook minder intensief gebruik van gemaakt dan op de Ermelosche Heide. In tegenstelling tot het gebruik op de Ermelosche Heide gaat het hier om ongemotoriseerde modelvliegtuigen. In de zomer worden door diverse imkerverenigingen bijenkasten in het gebied geplaatst. ,

2. 4 NATUURWAARDEN (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023). Flora en vegetatie Een lijst van aangetroffen soorten waaronder de plantensoorten is in zijn geheel terug te vinden in Van Os & Termaat (2023). Dat rapport bevat ook een overzicht van de voorkomende vegetatietypen. ,

Het Houtdorper- en Speulderveld is een uitgestrekt zwakglooiend heidelandschap van overwegend droge heide met aan de noordzijde een vochtige heide. Hier en daar komt droog schraalgrasland voor bijvoorbeeld langs de (fiets)paden en in de voormalige zandafgraving in het zuidwesten. In het centrum is een grote open heide met weinig boomopslag aanwezig aan de randen een afwisselende begroeiing met veel boomopslag en kleine oppervlakten bos. De heide is weinig vergrast. In het centrale deel is iets meer gras aanwezig. De heide is in het midden en oosten relatief structuurarm. ,

Het gebied heeft veel zeldzame en bijzondere plantensoorten. Bij de SNL kartering in 2020 zijn maar liefst 14 Rode Lijstsoorten waargenomen waarvan acht Kwetsbaar en één Bedreigd. ,

Het grootste deel van het terrein bestaat uit droge heidevegetatie die grotendeels behoort tot de associatie van Struikhei en Stekelbrem. Hier werden twaalf kwalificerende plantensoorten van droge heide aangetroffen waaronder de Rode Lijstsoorten kruipbrem stekelbrem en klein warkruid Op drie plaatsen is Jeneverbes aanwezig. Vooral langs de paden komen de soorten van heischraal grasland voor zoals tandjesgras dwergviltkruid vroege haver zilverhaver eenjarige hardbloem en de Rode Lijstsoorten borstelgras geelhartje grondster en hondsviooltje. Het droge arme grasland van de voormalige zandafgraving vormt het zwaartepunt voor stuifzandsoorten als buntgras heidespurrie en klein tasjeskruid. Ook komen bijzondere korstmossen voor zoals de Rode Lijstsoort klein leermos de karakteristieke soorten breekblaadje en open rendiermos en algemenere soorten als rood bekermos rode heidelucifer en dove heidelucifer. ,

In het noordwesten op de veldpodzolgronden is een vochtige heide aanwezig met bijzondere plantensoorten als klokjesgentiaan gewone veenbies bruine en witte snavelbies moeraswolfsklauw kleine zonnedauw ronde zonnedauw armbloemige waterbies en kussentjesveenmos. De vegetatie behoort tot de associatie van Gewone dophei en deels tot de associatie van Moeraswolfsklauw en Snavelbies. Op het toegangspad komen ook heischrale soorten voor zoals heidekartelblad blauwe knoop geelhartje gevlekte orchis rietorchis liggende vleugeltjesbloem en moeraswespenorchis. Deze hebben zich daar waarschijnlijk gevestigd door het aanbrengen van leemrijke grond bij de aanleg van het pad. Er zijn kleinschalige plagplekjes gemaakt om de bijzondere vegetatie te bevorderen. In deze zone met vochtige heide met een relatief kleine oppervlakte komen veel bijzondere soorten en het grootste deel van de in het hele heideterrein aangetroffen Rode Lijstsoorten voor. Het heeft daarmee een bijzondere waarde. Deze vegetatie lijkt een relatie te hebben met de nog beter ontwikkelde vochtige heide van de Leemputten ten oosten van het gebied. De kleine oppervlakten bos langs de randen behoren tot het Zomereikenverbond. In de bosranden komen hengel valse salie fraai hertshooi en bosdroogbloem voor. ,

Fauna Voor edelherten heeft het Houtdorper- en Speulderveld een belangrijke functie als doortrekgebied tussen het Speulderbos en Staverden. Uitwisseling met het Speulderbos vindt vooral plaats ten noorden van het zandgat. Uitwisseling met Staverden vindt plaats ter hoogte van De Leemputten. Hier moet de Flevoweg overgestoken worden. Om deze oversteek makkelijker te maken heeft de gemeente ter hoogte van deze locatie een strook heide laten verbossen zodat de herten een schuilplaats hebben voor of na het oversteken van de weg. Sinds de aanleg van de rotonde ter hoogte van de noordpunt van het gebied is de verkeerssnelheid teruggebracht. Reeën komen vooral voor in de bosranden langs het cultuurland van Speuld. Voor de das is het Speulderveld van belang voor de uitwisseling tussen burchten in het Speulderbos en Staverden. Ook voor boommarters vormt het gebied een verbindingszone tussen het Speulderbos en het Leuvenumse Veld/Leuvenum. Verder komen de Rode Lijstsoorten konijn en haas voor evenals de vos. Van konijn zijn wel weinig waarnemingen bekend voor zo’n groot gebied. ,

Het Houtdorper- en Speulderveld heeft een kenmerkende broedvogelbevolking van open heide bosranden en open bos met enkele bijzondere soorten. Er komen meer dan 30 soorten broedvogels voor waarvan zes Rode ,

Lijstsoorten en drie Natura 2000 soorten voor de Veluwe (waarnemingen NDFF laatste 10 jaar). Boomleeuwerik nachtzwaluw en roodborsttapuit zijn Natura 2000 soorten voor de Veluwe. Uit de SNL kartering van 2020 blijkt dat boomleeuwerik in de reliëfrijke zuidwesthoek met mooie dichtheden voorkomt. Roodborsttapuit komt met flinke dichtheden voor in het open heidegebied evenals de Rode Lijstsoorten graspieper kneu en veldleeuwerik. Nachtzwaluw wordt niet gekarteerd in de SNL maar lijkt met 33 waarnemingen in de NDFF goed vertegenwoordigd. Ook geelgors komt met een redelijk groot aantal voor. ,

Het gebied heeft een grote betekenis voor reptielen. Uit waarnemingen uit de NDFF van de afgelopen tien jaar blijkt dat in het hele terrein maar met name in het noordwestelijke deel de Rode Lijstsoort levendbarende hagedis met vrij grote aantallen voorkomt en in het westen en langs het centraal gelegen zandpad ook de Rode Lijstsoort zandhagedis. Van hazelworm zijn een paar waarnemingen bekend in de NDFF. Van adder en gladde slang zijn in dit heideterrein geen waarnemingen bekend. Recent is een faunapassage voor reptielen aangelegd in het noordelijk deel van het gebied onder de Flevoweg door. ,

Bijzonder is het voorkomen van de Rode Lijstsoort rugstreeppad met veel waarnemingen in het noordelijk deel (waarnemingen NDFF laatste 10 jaar). Verder zijn bruine kikker gewone pad kleine watersalamander en alpenwatersalamander aanwezig. ,

Aan dagvlinders komen circa 30 soorten voor (waarnemingen NDFF laatste 10 jaar). Bij de SNL kartering in 2020 zijn vier soorten van de Rode Lijst gevonden. Twee daarvan komen voor in de vochtige heide in het noordelijke deel van het Speulderveld: gentiaanblauwtje en heideblauwtje. Dit is een van de weinige plekken in Nederland waar het bedreigde gentiaanblauwtje nog voorkomt en zich voortplant. Ook groentje en groot dikkopje komen voor in de vochtige heide. In de droge heide komen de Rode Lijstsoorten heivlinder en bruine vuurvlinder voor en verder soorten als hooibeestje en kleine vuurvlinder. Veel soorten komen vooral voor langs de randen van het gebied waar de meeste structuurvariatie en de meeste bechutting is maar ook veel langs de paden in de grazige bermvegetatie. ,

In het gebied komen minimaal 18 soorten sprinkhanen voor (waarnemingen NDFF laatste 10 jaar). Heidesabelsprinkhaan is eigenlijk een karakteristieke soort van vochtige heide maar komt in het hele gebied algemeen voor (SNL kartering 2020). Ook de karakteristieke soort schavertje komt verspreid over het gebied vrij veel voor evenals algemenere soorten als knopsprietje snortikker en ratelaar. De karakteristieke soort zoemertje is in 2020 mogelijk gemist en is in eerdere karteringen (2000 2012) wel waargenomen met lage aantallen. ,

Het gebied heeft eveneens waarde voor insecten als nachtvlinders graafwespen wilde bijen hommels loopkevers en vliegen. De zandafgraving in het zuidwesten vormt een belangrijk biotoop voor insecten. Libellen gebruiken het gebied als landbiotoop (niet voor de voortplanting aangezien geen open water aanwezig is). ,

2. 5 ARCHEOLOGIE EN CULTUURHISTORIE In het Speulderveld liggen meerdere grafheuvels. Een groep van vier heuvels uit de bronstijd ligt bij de kruising van Hessenmeer en Koningsweg. Een vijfde ligt in het noordoosten van het terrein. Deze vijf zijn als archeologisch rijksmonument beschermd. De zandwegen De Traa Paleisweg en “Weg van Drie naar Het Loo” waren al voor 1900 aanwezig. De “Weg van Drie naar Het Loo” behoort waarschijnlijk tot de jachtwegen of koningswegen die door Oranjevorsten vanaf de 17e eeuw werden aangelegd. Deze weg liep regelrecht naar Paleis Het Loo. In het plangebied lopen ook de tracés van enkele verdwenen wegen die tot in de twintigste eeuw in gebruik waren. De oude Koningsweg van 1910 is nog als een lijn in het veld te zien. De huidige Koningsweg op de heide is in de twintigste eeuw aangelegd. Verder is de oude kaarsrechte weg tussen Staverden en de kerk in Garderen (het verlengde van de Garderenseweg) met enige moeite in het veld terug te vinden. Diagonaal door het plangebied lopen enkele zichtbare bundels karrensporen. ,

In het noordwesten ligt in het begraasde deel een greppel uit de Tweede Wereldoorlog aangelegd door de Duitsers als verdedigingswerk. ,

3. BEGRAZING IN HET BEHEERPLAN 3. 1 NATURA2000 (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023) De heidegebieden in de gemeente Ermelo behoren tot het Natura 2000 gebied Veluwe. Natura 2000 is een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden. Voor elk Natura 2000-gebied is een beheerplan opgesteld. Het Natura 2000 beheerplan voor de Veluwe (Provincie Gelderland 2017) geeft de maatregelen aan die moeten worden genomen om de natuur verder te ontwikkelen zodat de instandhoudingsdoelstellingen worden gerealiseerd. Het realiseren van deze doelstellingen is een verplichting die vanuit Natura 2000 is opgelegd. ,

Instandhoudingsdoelstellingen Binnen het Natura2000 gebied Veluwe is o. a. het HSV aangewezen voor de habitattypes Vochtige en Droge heiden en de doelsoorten Boomleeuwerik Draaihals Grauwe klauwier Nachtzwaluw Roodborsttapuit en Wespendief. Per habitattype en doelsoort zijn instandhoudingsdoelstellingen aangegeven (behoud of uitbreiding of verbetering). ,

Maatregelen In het Natura 2000 beheerplan zijn de benodigde maatregelen aangegeven die bijdragen aan het behalen van de doelen. Dit betreft stikstofmaatregelen (voormalige PAS maatregelen) en overige maatregelen. De stikstofmaatregelen zijn op kaart vastgelegd in de gebiedsanalyse. De overige maatregelen zijn minder locatiegebonden en niet op kaart vastgelegd. Het gaat onder meer om maatregelen als: kleinschalig plaggen begrazen opslag verwijderen branden bekalken aanleg van corridors en aanleg van schrale heideakkertjes. ,

3. 2 SUBSIDIESTELSEL NATUUR EN LANDSCHAP (SNL) (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023)) Via het Subsidiestelsel Natuur en Landschap (SNL) verlenen de provincies subsidie voor het behoud en de ontwikkeling van (agrarische) natuurgebieden en landschappen. In het Natuurbeheerplan van de provincie is vastgelegd welke natuurbeheertypen (van de Index Natuur en Landschap) waar voorkomen. De hoogte van de beheersubsidie is afhankelijk van het natuurbeheertype. Voorwaarden voor de subsidie zijn dat de beheerder het natuurbeheertype in stand houdt en dat het gebied is opengesteld. Op het HSV betreft dit de natuurbeheertypen N06. 04 Vochtige heide en N07. 01 Droge heide. De gemeente ontvangt tevens een aanvullende vergoeding voor de Ermelosche Heide voor begrazing met zeldzame huisdierrassen.

3. 3 LANGETERMIJNVISIE HEIDETERREINEN ERMELO 2022-2046 EN BEHEERPLAN HEIDETERREINEN ERMELO 2023-2032 (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023) en Van Os et al. (2023)) In de Langetermijnvisie zijn specifieke aandachtspunten

voor

het HSV opgenomen:

•

Om de structuurvariatie te bevorderen en vergrassing tegen te gaan is het goed om hier weer een begrazingsbeheer toe te passen. Dit zal een gericht begrazingsbeheer zijn daar waar het nodig is binnen tijdelijke rasters of met een gescheperde kudde. Er dient een keuze te worden gemaakt voor het gewenste type begrazing. Het doel van de begrazing is behoud van de verdeling in vegetatietypen toename van de variatie in hoogte en bedekking minder eenvormigheid (meer mozaïeken in de vegetatie) bestrijden/onder controle houden van opslag en voorkomen van verdere vergrassing. Dit kan zowel worden bereikt met schapen als met voor heide geschikte runderen (al dan niet in combinatie met geiten). Op het Houtdorper- en Speulderveld loopt momenteel een proef met begrazing door Lakenvelder runderen en door geiten binnen een raster. De verschillende grazers hebben verschillende voor- en nadelen. Het voordeel van een gescheperde schaapskudde is dat er gerichter kan worden gestuurd op de begrazing dan met runderen binnen een raster. Runderen hebben als voordeel dat ze meer grassen eten en minder knoppen en kruiden dan schapen. Geiten eten ook graag de houtige opslag. Er dient te worden uitgezocht welke begrazing hier het beste past. Een diversiteit aan typen grazers in de terreinen zorgt ook voor een diversiteit aan vegetatiestructuur.

Vervolgens dient een begrazingsplan te worden opgesteld om de begrazingsintensiteit per terreindeel te kunnen bepalen. Hierbij dienen de resultaten van de proef met de geitenbegrazing en de Lakenvelders te worden meegenomen. In 2021 is door Willemijn Schipper een studie gedaan naar de mogelijkheden voor inzet van Nederlandse landgeiten en van Lakenvelder runderen op het Houtdorper- en Speulderveld ook gezien vanuit de voedingsbehoefte en gezondheid van de dieren (Schipper 2021). Geadviseerd wordt om de huidige pilot met landgeiten en de pilot met lakenvelders voort te zetten en de resultaten te evalueren. Afhankelijk van de resultaten kan deze vorm van begrazing worden voortgezet voor het tegengaan van vergrassing en open houden van de heide. Voor de geiten is een vaste robuuste afrastering nodig. De studie bevat ook een advies over het gebruik van maaisel van pijpenstrootje (en eventueel ook heideplagsel) als strooisel in een potstal voor jongvee in het kader van verweving van natuurbeheer en agrarisch gebruik. Er loopt inmiddels een proef waarin een boer een strook met pijpenstro op het Houtdorper- en Speulderveld maait voor gebruik in de potstal. Het idee is om het gebruik van het oude cultuurgrasland en het beheer van de heide op een enigszins cultuurhistorisch verantwoorde wijze weer met elkaar te verbinden.

In overleg met het Agrarisch Beheercollectief Veluwe kunnen de mogelijkheden worden verkend voor samenwerking met geïnteresseerde agrariërs uit Speuld om wellicht een deel van het beheer uit te voeren als onderdeel van hun bedrijfsvoering. Voor reptielen zouden hier meer open zandplekken mogen zijn en meer variatie in hoogte en bedekking van de vegetatie. De toegang naar de faunatunnel onder de Flevoweg verbeteren: vooral aan de kant van het Houtdorper- en Speulderveld meer dekking toevoegen. Aan de kant van de Leemputten juist meer openheid creëren. De heide aan de noordoostkant structuurrijker maken zodat deze aantrekkelijker wordt voor reptielen. Ontwikkelen van leefgebied voor draaihals op de Ermelosche Heide en het Houtdorper- en Speulderveld door ontwikkelen van open berkenbos in de rand van de heide. De natte heide in het noordelijk deel van het Speulderveld is in feite een “uitloopgebied” van de Leemputten. Dit heeft specifieke natuurwaarden die meer mogen worden benadrukt. Dit deel wordt buiten de begrazing gehouden vanwege de kwetsbaarheid van de klokjesgentianen. Om de vergrassing tegen te gaan kan hier laat in het jaar worden gemaaid. Wellicht is gefaseerd maaien mogelijk. Het bestrijden van de berkenopslag vergt hier vooral veel handwerk. ,

•

• •

•

Verder wordt in het beheerplan nog nieuwe beheermaatregelen genoemd als het voorbranden in combinatie met drukbegrazing.

3. 4 STRUCTUURDOELEN VOOR FAUNA Binnen de Natura2000 en SNL-doelen is op grofmazige wijze weergeven hoe met beheer tot voor fauna gewenste structuren kan worden gekomen. Voor veel fauna(groepen) is juist een afwisseling van structuur (en daarmee gepaarde fasering van beheer in ruimte en tijd) benodigd en dit heeft ook alles met de intensiviteit van het beheer te maken. Soms lijkt dit te botsen met de tijdsspanne waarin men tot een bepaalde vegetatieontwikkeling wil komen voortkomend uit diezelfde Natura2000 en SNL-doelen. Hoe daarmee om te gaan en welke structuurdoelen in welke periodes van het jaar gehaald moeten worden is hieronder verder uitgewerkt en in een volgend hoofdstuk. ,

Begrazing met landbouwhuisdieren (maar ook door wilde herbivoren) is per definitie een verstorende factor zowel voor de bodem als voor planten en dieren. Door de verstoring wordt de natuurlijke successie in bodemontwikkeling en plantengroei geremd of teruggezet en ontstaan er andere omgevingscondities. Deze nieuwe omstandigheden kunnen voor planten- en diersoorten gunstig of ongunstig uitvallen. Of voor een soort tussen verstoring en facilitatie positief uitvalt hangt zowel af van de eigenschappen van de soort als van de manier waarop begrazing wordt toegepast. Dit vormt de sleutel tot een afgewogen inzet van begrazing als natuurbeheermaatregel. Tot het begin van deze eeuw was het voornaamste doel het terugzetten van de vegetatiesuccessie en ‘verschraling’ door afvoeren van vegetatie en organische bodem. De huidige doelen betreffen voornamelijk het herstellen of behouden van een afwisselende vegetatiestructuur (deels door het tegengaan van vergrassing) en het herstellen van een goede nutriëntenbalans in de bodem en vegetatie. ,

Vergroten van de structuurvariatie (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023) Een van de sleutelfactoren voor vergroting van de biodiversiteit in het heidelandschap ligt zelfs in de vergroting van de structuurvariatie in de terreinen. In het beheerplan (Van Os et al. 2023) is het volgende uitgewerkt voor behoud en ontwikkeling van de volgende structuurelementen: • Reliëf in de bodem op micro meso en macroschaal. Geaccidenteerde terreindelen moeten worden gekoesterd en subtiele hoogteverschillen in het terrein dienen bij het uitvoeren van herstelmaatregelen (zoals plaggen) gespaard te blijven. • Struikheivegetaties in verschillende ontwikkelinsgstadia. De ideale verhouding is volwass (5%) – Opbouwfase (15%) – Volwassen fase (60%) – Aftakelingsfase (20%). Met deze vier fasen in het terrein ontstaan vanzelf compartimenten. Korstmosrijke heide komt met name voor in Opbouw- en Aftakelingsfase en minder in Volwassen fase. Verder zijn grote oppervlakten aaneengesloten heide in de volwassen fase extra gevoeliger voor de aantasting van het heidehaantje. • Een grote diversiteit in de dikte van organische bodemlagen. Oude heide heeft vaak een dikke organische laag die vocht goed vasthoudt waardoor geschikte omstandigheden ontstaan voor soorten van vochtige koele milieus.

Jonge al dan niet geplagde heide heeft meestal een dunnere organische laag en vormt geschikter leefgebied voor warmteminennde heidesoorten. • Variatie in open en dicht begroeide plekken in de heidevegetatie. • Plekken met kaal zand in het horizontale hellende (noord- en zuidhellingen) en verticale vlak (steilwandjes) vooral in droge heide. Het zand moet droog en humusarm zijn. Zandpaden en zandige bermen van fietspaden tellen hierbij ook mee. • Verspreide opslag van struiken bomen en boomgroepen afgewisseld met open terreindelen zonder opslag. Naast grove den zomereik en ruwe berk hebben nectarproducerende soorten een meerwaarde. Denk aan brem vuilboom meidoorn en wilg. Deze soorten kunnen ook gebruikt worden om geleidelijke overgangen van heide naar bos te creëren mits ze niet te sterk begraasd worden door hoefdieren. • Rommelhoekjes met ruderale vaak bloemrijke vegetatie. Hier heeft vaak verrijking plaatsgevonden door bijvoorbeeld het verbranden van snoeiafval of het (tijdelijk) opslaan van plaggen. Ook zijn deze plekken vaak beter gebufferd. • Extensief beheerde akkertjes wildweiden of overgangen naar extensief landbouwgebied. Dit zijn belangrijke voedselbronnen voor bloembezoekende insecten en andere heidefauna zeker wanneer de heide zelf door verzuring weinig kruiden- en bloemrijk is. • Aanwezigheid van dood hout.

Zowel staand als liggend dood hout heeft een belangrijke functie voor veel diersoorten van de heide. • Aanwezigheid van oude gras- en haarmospollen. Er komen bijvoorbeeld hogere dichtheden reptielensoorten voor in pijpenstrootje dan in struikhei. Er moet gezorgd worden voor een substantieel aandeel pijpenstrootje (en andere grazige vegetatie; 15%). Pas dus op voor de blinde vlek van het bestrijden van pijpenstrootje. ,

Inzet gescheperde schaapskudde bij herstelbeheer (Overgenomen en bewerkt uit Wallis de Vries et al. 2014) ,

Bij drukbegrazing wordt de begrazingsdruk gezien op grote schaal geconcentreerd op een klein gebied maar binnen het drukbegraasde deel wordt de selectiviteit juist beperkt door de hoge graasdruk. Afhankelijk van de situering van de drukbegrazing kan de heterogeniteit in het terrein als geheel afnemen wanneer de drukbegrazing wordt gericht op het terugbrengen van de vergrassing tot het gemiddelde over het hele gebied. Dit kan voorkomen worden door de drukbegrazing op slechts op het vergraste en gewenste areaal toe te ,

passen.

Begrazing zorgt bij fauna altijd voor een bepaalde mate van verstoring waarbij uit onderzoek blijkt dat drukbegrazing voor (sterke) verstoring zorgt voor in ieder geval karakteristieke soorten loopkevers en spinnen. Fauna reageert weliswaar negatief op de inzet van deze maatregel maar kan na het stopzetten wel herstellen. Na het met drukbegrazing behalen van de doelen (het tegengaan van vergrassing verhoging van floristische diversiteit en heterogeniteit in de vegetatie) kan de karakteristieke fauna na het afbouwen ervan profiteren. Het succes van drukbegrazing voor de fauna hangt af van een goede dosering en fasering zowel in ruimte als in tijd. ,

Richtlijnen voor drukbegrazing Drukbegrazing (kan zowel gescheperd als in een tijdelijk raster plaatsvinden) wordt gericht ingezet om een verruigde of vergraste vegetatie gedurende een korte periode volledig kort af te grazen met een dichtheid van minimaal 500 graasdagen/ha/jaar voor schapen. Met als doel om versneld een omslag in de vegetatieontwikkeling te bewerkstelligen Kleinschalig op oppervlaktes van een halve tot hooguit enkele hectares. Groter is onwenselijk om de negatieve effecten op soorten van oudere heidestadia te beperken en herkolonisatie te bevorderen. Variatie in tijd en ruimte: jaarlijks hooguit 1/3 e van het terrein en een ander hooguit 1/3 e terrein na voldoende effect. Het resterende deel blijft gedurende deze tijd buiten drukbegrazing: dit gebied komt pas aan de beurt als het eerste deel voldoende is hersteld cq een gunstige vegetatieontwikkeling op gang is gekomen. Dit zorgt voor behoud van voldoende refugium voor soorten kwetsbaar voor drukbegrazing.

•

• •

Extensief en gefaseerd beheer voor herpetofauna (Overgenomen en bewerkt uit Wallis de Vries et al. 2013) ,

Reptielen eisen aan hun habitat een rijke driedimensionale structuur schuilen foerageren en voortplanting. ,

van

belang voor thermoregulatie

Gladde slang In leefgebieden van de Gladde slang zijn drie habitatsniveaus te onderscheiden die vaak duidelijk te karakteriseren zijn. Op macroniveau is er vaak sprake van een glooiend landschap. Op mesoniveau is de aanwezigheid van taluds steilkantjes en dergelijke zeer typerend en op microniveau zijn bijna altijd veel bulten kuilen en gaten aanwezig. Altijd is een structuurrijke vegetatie aanwezig en een goed vergraafbare bodem of strooisellaag. Het habitat wordt gekenmerkt door veel zoninstraling en vaak worden zonnende dieren aangetroffen op hogere droge structuren zoals stuifduintjes en maaisel- en plagselhopen. Ook bij liggende boomstammen en takkenbossen houdt de Gladde slang zich graag op. Een verspreide begroeiing van bomen en struiken kan in het leefgebied aanwezig zijn maar massale bosoplsag wordt niet verdragen. De bodemvegetatie bestaat vaak uit structuurrijke oude heide maar enigszins vergraste terreindelen zijn ook zeer in trek. Dikke matten van Bochtige smele en volgroeide horsten van Pijpenstrootje vormen een geschikt leefgebied. De bulten en laagtes daarin leveren structuur voedselaanbod en vergraafbaar substraat. De Gladde slang houdt zich schuil in en verplaatst zich het liefst onder de vegetatie. ,

Levendbarende hagedis Voor Levendbarende hagedis zijn intensief begraasde heides nauwelijks meer geschikt. Deze soort gedijt het beste bij (zeer) extensieve begrazing gericht op het voorkomen van verbossing en instandhouding van vergraste delen in structuurrijke heides. ,

Resumerend begrazingsbeheer ten behoeve van reptielenfauna: ,

Kleinschalig en gevarieerd en vooral gefaseerd (begrazings)beheer in ruimte en tijd zijn sleutelfactoren in de ontwikkeling en behoud van geschikte biotopen: daarmee heeft een sterk gestuurde gescheperde (schapen)begrazing de voorkeur boven een jaarrond runderbegrazing. Oude aaneengesloten struikheivegetaties dienen voldoende in het terrein behouden te blijven; Juist met Bochtige smele of Pijpenstrootje vergraste delen vormen waardevol habitat en dienen voldoende gespaard te blijven van (intensieve) begrazing om dichte vervilte situaties te behouden zeker op hotspots van vindplaatsen; Waar floristische doelstellingen mogelijk botsen met een hoge dichtheid aan Zandhagedis Levendbarende hagedis en Gladde slang dient 1/3 e van het terrein onbegraasd of slechts zeer extensief begraasd te worden. Daar kan ook volstaan worden met het handmatig verwijderen van het teveel aan boom- en bramenopslag. Voor de thermoregulatie en dekking tegen predatie door (roof)vogels van reptielenfauna is het voorkomen van een verspreid staande lichte (en lage) boomopslag al dan niet in groepjes/bosjes wenselijk. Zover deze opslag niet doorslaat naar een totale verbossing dient deze behouden te blijven liefst met takken en blad tot op of net boven de grond.

•

• •

•

Gevarieerde begrazing voor diverse insectengroepen (Overgenomen en bewerkt uit Wallis de Vries et al. 2013) ,

Voor veel karakteristieke sprinkhanen van heides werkt begrazing gunstig zolang dit niet te intensief gebeurt. Zo is de Heidesabelsprinkhaan gebaat bij de aanwezigheid van een structuurrijke vegetatie bestaande uit ruigere delen afgewisseld met lagere vegetatie. Een vervilte bodem is slecht voor de ontwikkeling van de eitjes. Blauwvleugelsprinkhaan heeft kaal biotoop nodig wat met begrazing intact gehouden kan worden. Voor de Veldkrekel is een intensievere begrazingsdruk zelfs aan te bevelen. Zweefvliegen hebben met name bloeiende Struikhei nodig. Door begrazing ontstaan vegetatiemozaïeken en komt er ook ruimte voor andere bloeiende planten dan Struikhei. Deze overgangszones behoren voor heidefauna naast bloeiende Struikhei tot de belangrijkste elementen. Het ontbreken van geschikte nectarplanten voor zweefvliegen op vochtige heide verklaart het verschil met droge heide. ,

Net als bij zweefvliegen is bloeiende Struikhei van groot belang voor de karakteristieke heidebijen voornamelijk als drachtplant maar ook als nectarplant. Vermoedelijk spelen overgangszones een minder belang maar open plekken met kale grond zijn juist weer van essentieel belang om nesten in te kunnen maken. Onbegraasde terreinen zijn nauwelijks geschikt voor diverse karakteristieke bijen. Juist door beheer of verstoringen zoals begrazing ontstaan geschikte nestelplekken. Begrazing heeft dus mits niet zeer intensief positieve effecten op de bijen van heidegebieden. ,

Heidemieren profiteren van begrazing op de heide vooral in de droge heide waar van nature meer mierensoorten voorkomen dan in natte heide. Dichte mostapijten onder heidestruiken op onbegraasde heides voorkomen dat zonlicht de bodem kan bereiken wat voor zeer slechte situaties zorgt voor mieren. Pas als grazers de vegetatie enigszins openmaken kunnen warmteminnende soorten er een nest hebben. Actief natuurbeheer (begrazing) is nodig om de vegetatie laag te houden waardoor veel zon de bodem kan bereiken. Intensieve tot zeer intensieve schapenbegrazing blijkt zelfs optimaal te zijn voor de heidespecialisten resulterend in hoge dichtheden. ,

De Heidecicade floreert op plekken waar struikheiplanten oud kunnen worden. Aangevreten lage struikplanten vormen geen geschikt biotoop evenmin onbegraasde locaties met veel opslag van dennen en andere bomen. De soort kan goed leven onder het beheer van extensieve begrazing. ,

Zandloopkevers daarentegen zijn op de heide helemaal afhankelijk van terreindynamiek. Zij kunnen alleen voorkomen bij voldoende kale bodem op intensief begraasde heides of op intensief belopen paadjes. ,

4. BEHEER IN HET VERLEDEN (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023). Het Houtdorper- en Speulderveld is al zeker sinds de negentiende eeuw heide. Ermelo lag toen te midden van de heidegebieden die samen één groot heideveld vormden. Het Houtdorper- en Speulderveld lag tussen het Speulderbos en de Leuvenumse Beek maar was wel aan de noord- en zuidkant verbonden met het overige heidegebied. Ook in 1950 was dit nog het geval. ,

Mechanisch beheer sinds 1975 Tussen 1975 en 1980 werden als beheermaatregelen maaien en branden toegepast. Vanaf 1980 is begonnen met plagproeven. Van 1982 tot 1989 is jaarlijks ongeveer 5 – 10 ha geplagd. De plagstroken zijn nog goed zichtbaar op luchtfoto’s. Ook werd chopperen toegepast. Jaarlijks werd opslag verwijderd. Begrazing sinds 1995 Sinds circa 1995 is de heide begraasd met koeien. In 2007 was de vergrassing daardoor sterk teruggedrongen. In 2010 stonden er ’s zomers circa 30 – 40 zoogkoeien en ’s winters 3 Schotse Hooglanders. De runderen konden het hele terrein gebruiken binnen een raster met uitzondering van het noordwesten waar een deel van de natte heide was uitgerasterd en een strook langs de oostgrens waar het raster enkele tientallen meters van de Flevoweg af geplaatst was om edelherten rust en dekking te geven bij het oversteken. Het deel in het noordwesten was uitgerasterd omdat het tot 2012 in erfpacht was bij het waterwinbedrijf. ,

De voormalige begrazing door de koeien is stopgezet omdat de eigenaar van de koeien is gestopt. De hei is een aantal jaren niet begraasd. Vanaf 2020 werd er op een kleine oppervlakte weer begraasd met Lakenvelders: circa 35 ha met circa 10 koeien. Er is een periode een samenspel geweest tussen de bedrijfsvoering van een agrariër met een potstal de begrazing van de heide en het beheer van de voormalige landbouwgronden. Dit is ook weer gestopt. ,

Momenteel wordt een deelgebied langs de Flevoweg van 315 ha afgebakend deels met een Gallagherraster deels met prikkeldraad begraasd door 10 Schotse Hooglanders (zie ook 5. 2 Pilot Runderbegrazing). Een deelgebied tegen de Hessenmeer van 7 ha wordt begraasd door 14 Nederlandse Landgeiten (zie ook 5. 1 Pilot Geitenbegrazing). ,

Overig beheer Sinds 1995 is niet meer geplagd of gechopperd met uitzondering van kleine stukken in de natte heide in het noordwesten. Incidenteel is kleinschalig gemaaid maximaal 4 – 5 ha per jaar voor heideverjonging. Jaarlijks is opslag verwijderd door het af te zagen en handmatig te trekken. Plaatselijk zijn hiermee stukken dichtgroeiende heide weer open gemaakt. Hierdoor zijn wel vrij scherpe overgangen ontstaan tussen het bos en de heide. ,

Maatregelen gentiaanblauwtje Rond 2003 is op het voormalige Vitensterrein in het zuidoosten tegen het veeraster aan grootschalig geplagd. In 2019 hadden zich daar wel gentianen in lage dichtheid gevestigd maar dit waren nog kleine exemplaren. De noordelijke plagplek staat in natte jaren langdurig onder water en telt amper gentianen. Nadien zijn er (rond 2005) door vrijwilligers ook kleine plagplekken gemaakt en bekalkt. De vestiging van gentianen is daar succesvoller. In 2018 zijn er met een kraantje enige nieuwe kleine plagplekken gemaakt waarop in 2019 juveniele gentianen werden aangetroffen. In 2020/2021 zijn op advies uit het beschermingsplan voor het gentiaanblauwtje zeer kleine plagplekken van enkele vierkante meters gemaakt met een minikraan op de door hen aanbevolen locaties. Deze zijn tevens licht bekalkt met Dolokal. Deze maatregelen waren succesvol: in 2021 waren op deze plekken zeer veel klokjesgentianen gekiemd. ,

5. DIVERS BEGRAZINGSBEHEER (Overgenomen

uit Wallis de Vries et al. 2013)

en aangepast

Begrazing met landbouwhuisdieren is per definitie een verstorende factor zowel voor de bodem als voor planten en dieren. De natuurlijke successie in bodemontwikkeling en plantengroei wordt geremd of teruggezet en er ontstaan andere omgevingscondities die voor planten- en diersoorten gunstig of ongunstig kunnen uitvallen. Of voor een soort de balans tussen verstoring en facilitatie positief uitvalt hangt zowel af van de eigenschappen van de soort als van de manier waarop begrazing wordt toegepast. Dit vormt de sleutel tot een afgewogen inzet van begrazing als natuurbeheermaatregel. ,

Gescheperde begrazing versus begrazing in permanente rasters (Overgenomen

en bewerkt

uit Wallis de Vries et al. 2014) ,

Uit onderzoek naar de effecten van de inzet van gescheperde schaapskuddes is naar voren gekomen dat selectieve begrazing door schapen leidt tot heterogeniteit en patroonvorming op verschillende schaalniveaus. Zo ontstaan op kleine schaal mozaïeken van kortgrazige vegetaties en van ruigere of houtige vegetaties. Daarbij bestaan de niet of minder begraasde plekken uit minder smakelijke soorten danwel door veroudering van de planten uit minder aantrekkelijke planten. Het patroon versterkt zichzelf dus. Op grotere schaal kan bijvoorbeeld vanuit een parkeerweide een gradiënt ontstaan van intensieve naar extensieve begrazing met bijbehorende verschillen in structuur en samenstelling van de vegetatie. De sturing van de herder vormt een verdere selectiefactor in het terreingebruik hoewel deze ook kan worden ingezet om juist tot een gelijkmatiger begrazing van een heel gebied te komen. Bij begrazing in permanente rasters vervalt de grootschalige differentiatie van de afstand tot de parkeerweide en van de sturing van de herder. De selectiviteit vindt dan vooral plaats door de differentiatie in het terrein zelf op basis van onder meer voedselaanbod water en beschutting. ,

5. 1 PILOT GEITENBEGRAZING Op het Houtdorper- en Speulderveld loopt sinds 2021 een proef met begrazing door Nederlande landgeiten binnen een raster met als doel de vergroting van de structuurvariatie en om pijpenstrootje en opslag van bomen en struiken onder controle te houden (Van Os & Termaat 2023). Het gaat hier om jaarrond begrazing. ,

Uit een studentenonderzoek onder leiding van de WUR in 2022 kwam naar voren dat de geitenbegrazing zorgde voor een vermindering van (vooral lang) gras. Datzelfde gold voor het aandeel oude loof- en naaldbomen. Er was (nog) geen significant verschil in de bedekkingsgraad van Struikhei. Dat jaar is nog slechts het 2 e jaar van deze vorm van begrazing en toen nog enkel het noordelijke deel (ca 4 ha; binnen schapenraster). ,

Sinds december 2022 is het ingerasterde terrein uitgebreid naar het zuiden met ca 3 ha extra. Het raster is toen vervaardigt met 6 draden dat in principe wolven erbuiten en geiten erbinnen zou moeten kunnen houden. Toch is er voor gekozen om een nachtkraal in te richten met een extra hoog vast raster van schapengaas waarin de eigenaar van de geiten (die aan de Hessenmeer woont) de dieren ’s nachts opsluit en een beetje bijvoert. Daar staat ook een wagen voor meer beschutting tegen weer en wind en wordt water gegeven. ,

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/14842256/1