Document · PDF

Begrazingsplan e240051482 (geanonimiseerd)

Gemeenteraad 10 juli 2024, gemeente ErmeloBij agendapunt: Kadernota 202519.659 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Ter plaatse kon in 2024 worden geconstateerd dat de (inmiddels) 14 bokken zeer graag jonge boompjes omduwden om kaal te kunnen vreten en dennetjes schilden en schuurden. Te hoge en dikke berken in het noordelijke deel die onvoldoende konden worden begraasd zijn eerder in 2024 afgezaagd waarna jonge ,

uitlopers wel weer meebegraasd konden worden. In die zin is deze vorm van geitenbegrazing een succes om opslag van bomen en struiken onder controle te houden. Wordt naar de wenselijke vegetatie gekeken dan valt op dat veel van de oude Struikhei dood is (gegraasd) maar dat er tegelijkertijd veel heideverjonging plaats vindt. De opbouw- en volwassen fases zijn stevig begraasd en kort die ondanks dat in augustus toch voor een deel bloeiden. Opvallende afwezigen zijn kruiden als Gewoon biggenkruid die enkel in en direct rond de nachtkraal voorkwamen (deels in bloei). Het weinige Bochtige smele wordt kort afgegraasd en komt slechts spaarzaam in bloei. Hiermee is er maar weinig dekking voor bijvoorbeeld de herpetofauna om te kunnen ontkomen aan predatoren. Op het zuidelijke deel dat nog maar 15 jaar begraasd wordt is de Struikhei mooi halfopen van structuur gegraasd in mozaïek met o. a. grassen Pilzegge en kale bodem. Daar nog wel veel opslag met vooral manshoge Grove den. ,

Om tot een structuurrijke heide te komen zou het noordelijkste deel het beste vervolgens een periode niet begraasd of heel extensief begraasd moeten worden waarmee de Struikhei kans krijgt enigszins te verhouten en daarmee meer dekking voor diverse fauna te bieden. Echter daar is juist de nachtkraal ingericht. Het zuidelijk deel zou afgezien van de nog hoge bedekking met bomen ook met een lichte(re) graasdruk begraasd kunnen worden. Bomen die onvoldoende aangevreten worden en daarmee in leven blijven kunnen net zo makkelijk afgezaagd worden (hoeft maar eenmalig bij Grove den net onder de onderste takkrans om niet meer uit te kunnen lopen). Eigenlijk zou het begrazingsgebied met deze graasdruk alweer vergroot mogen worden. ,

Het snelle effect van een (relatief) klein groepje geiten op de vegetatiestructuur en de invloed op bomen en struiken maakt meteen zichtbaar dat begrazing binnen een vast raster effectief is maar tegelijkertijd ook weinig flexibel. Binnen 2 jaar moet het begrazingsregime alweer aangepast worden om overbegrazing te voorkomen. Het verplaatsen van het dradenraster is minder makkelijk dan verplaatsen van een flexibel raster laat staan de inzet van een gescheperde schaapskudde (die afhankelijk van de kuddegrootte op deze oppervlakte maar twee keer maximaal een dag per jaar zou hoeven begrazen). Bovendien is de aanschaf en zetten van een (vast) dradenraster relatief kostbaar. De vraag rijst dan ook hoe en of deze vorm van begrazing doorgezet kan worden. De eigenaar van de geiten is in ieder geval enthousiast en bereid om eventueel ook met een groepje vrouwelijke geiten de heide op te lopen maar dan wel binnen een vast raster te laten grazen in flexibele rasters is voor hem geen optie (en in aanwezigheid van wolven en zonder kuddebeschermingshonden ook geen veilige). ,

5. 2 PILOT RUNDERBEGRAZING In 2003 is een begrazingsplannetje opgesteld voor runderbegrazing op de heide van het Houtdorper- en Speulderveld. Tot 2016 liepen er 35 koeien over de hele heide (zomers Charolais ’s winters een kleiner aantal Schotse Hooglanders). Sinds 2020 wordt er slechts op een afgeschermd deel langs de Flevoweg met een wisselend aantal runderen begraasd. ,

Dit betreft momenteel nog een proef met begrazing door Schotse Hooglanders binnen een raster voor vergroting van de structuurvariatie en om pijpenstrootje en opslag van bomen en struiken onder controle te houden (Van Os & Termaat 2023). Het gaat hier om jaarrond begrazing op een oppervlakte van ca 315 ha deels omheind met prikkeldraden (op 3 hoogtes langs de Flevoweg) deels met enkele stroomdraden. Dit langwerpige vlak wordt met enkele tussendraden in oost-west-richting grofmazig gefaseerd in tijd en ruimte begraasd voorheen met 10 Lakenvelders sinds 2020 met Schotse Hooglanders 7 volwassen dieren en 3 kalveren. ,

Uit een studentenonderzoek onder leiding van de WUR in 2023 kwam naar voren dat de runderbegrazing in huidige vorm zorgde voor meer heterogeniteit in vegetatiestructuren en dan met name op delen die niet gemaaid zijn (geweest) met bovendien de meeste levende Struikhei. Daarnaast is het aandeel gras lager dan de controle en is er een grotere bedekking aan kruiden en kale grond. Omdat koeien de voorkeur hebben voor het vreten van kort vers gras op gemaaide delen boven ruiger gras zou het gerichter begrazen van juist die delen met hoger gras in een verplaatsbare omheining een optie kunnen zijn. Voor het weggrazen van specifiek een groot aandeel gras in het groeiseizoen met een beperkt aantal dieren komen runderen dus goed van pas. ,

Voor de herpetofauna hebben Wallis de Vries et al. (2013) ook de voorkeur voor een sterk gestuurde gescheperde (schapen)begrazing boven een jaarrond runderbegrazing. Dit vanwege het kleinschalig en gevarieerd en vooral gefaseerde (begrazings)beheer in ruimte en tijd die sleutelfactoren in de ontwikkeling en behoud van geschikte biotopen zijn. ,

De eigenaar van de Uddelse Schotse Hooglanders vreest ondanks de onvoldoende wolfwerende rasters en het hebben van kalveren niet voor wolvenaanvallen. Echter zal bij het eventuele uitbreiden van runderbegrazing eventueel ook met (jong)vee van andere koeienboeren uit de omgeving rekening moeten worden gehouden met wolven. Dus het plaatsen van wolfwerende rasters mogelijk in combinatie met het plaatsen van kuddebeschermingshonden. Dat zal dan een ander kostenplaatje en een andere praktijk vergen dan nu het geval is. ,

5. 3 GESCHEPERDE SCHAPENBEGRAZING ALS REGULIER BEHEER Het is alom geaccepteerd dat heides niet enkel gebaat maar zelfs ontstaan zijn door begrazing. Heide is daarmee een begraasd landschap. Een gehoede schaapskudde is op het HSV met al zijn kwetsbare flora en fauna en verschillende beheerdoelen (van het terugdringen van dominanties met Pijpenstrootje het structuurrijker maken van bestaande Struikhei tot het op laten komen van jonge Struikhei) bij uitstek de beheersvorm die op de meeste delen ingezet kan worden. Een gehoede kudde kan optimaal gestuurd worden door een kundige herder met de nodige kennis van flora en fauna. Waar het (kleinschalig) maaien of plaggen een noodgreep is voor het omvormen van vergrassingen en verjongen van Struikhei is begrazing een constante factor voor deze beheerdoelen en bovendien een milde vorm en (mits met het nodige maatwerk toegepast) met een mozaïekpatroon in de vegetatie als resultante. ,

De vraag is dan ook niet of er gescheperde schapenbegrazing plaats moet vinden maar hoe (in welke mate en wanneer in het jaar). In hoofdstuk 7 is per deelgebied naast streefbeelden een graasdruk ingeschat waarmee begraasd kan worden. ,

5. 3. 1 SCHAKELEN BIJ EXTREME NATTIGHEID OF DROOGTE In periodes van extreme nattigheid zal hooguit de natte heide in het noordwesten van het HSV minder (makkelijk) begraasd worden. Een langere periode in het groeiseizoen met wisselvalliger weer met gematigde temperaturen zorgt meestal voor groeizamere omstandigheden (zoals in 2021 en 2024) waarbij een tandje bij geschakeld zal moeten worden voor het voldoende opengrazen van vergraste delen. Het is aan de herder om meer dagen in hetzelfde deelgebied te hoeden of de kudde (tijdelijk) te vergroten met meer schapen. Of ook in samenspraak met de beheerder van de gemeente Ermelo te bepalen welke delen een jaar met minder begrazing toekunnen. ,

Bij extreme droogte en hitte zullen de groeiomstandigheden zeker op droge heide juist slechter zijn. Met minder groei van grassen eerder bloeien taai worden en afsterven vroeg in de zomer. En verminderde groei en het kwetsbaarder worden van Struikhei. Om te voorkomen dat er teveel aan de wenselijke over te blijven vegetatie wordt gevreten is het wenselijk om uitwijkmogelijkheden op of rond het HSV te hebben. Het is aan de beheerder om delen aan te merken die in dit soort situaties begraasd kunnen worden. Dit zouden bijvoorbeeld meer beboste terreindelen kunnen zijn die niet jaarlijks begraasd hoeven te worden maar enkel in dit soort droge jaren. Of verruigde en/of vervilte delen op kruiden- en faunarijk graslanden. Daarbij dient wel altijd rekening gehouden te worden met het overlaten van voldoende vegetatie en structuur voor de met name in structuurrijke randen (zomen) levende soorten (bijvoorbeeld Hazelworm en Gladde slang). ,

5. 3. 2 PREVENTIE NATUURBRANDEN Meer aandacht voor natuurbrandpreventie (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023). Mede ingegeven door de recente droge zomers van 2018-2020 en het daarmee gepaard gaande hoge risico op natuurbranden is er meer aandacht gekomen in het heidebeheer voor brandpreventie. In bos-heidegebieden beginnen natuurbranden vaker op de heide dan in het bos omdat oude heidestruiken en opgehoopt strooisel in droge pijpenstrootjevelden zeer makkelijk vlam vatten. De gemeente heeft recent een natuurbrandpreventieplan opgesteld dat momenteel wordt geïmplementeerd in het heidebeheer. Compartimentering is daarbij een van de maatregelen: door stroken heide van enkele meters breed kort te maaien kunnen effectieve ‘brandgangen’ gecreëerd worden die het vuur remmen. Voor de kwaliteit van de heide zijn kort gemaaide stroken niet bezwaarlijk en mogelijk zelfs van toegevoegde waarde voor ,

pioniersoorten en warmteminnende soorten. Ook worden stroken naaldhout omgevormd brandbare loofhout.

naar het minder

Bij het beheersbaar maken van natuurbranden in een veranderend klimaat is sturen op de vegetatie het belangrijkste winstpunt met landschapsinrichting als belangrijkste aangrijppunt. Naast (preventieve) maatregelen als het aanleggen van brandwegen brandgangen aanleg van loofhoutsingels of -bosranden en voorkomen van verdroging door het grondwaterpeil hoog te houden vormt (druk)begrazing een preventieve maatregel. Inzet van begrazing met schapen of runderen op open of halfopen terreinen verhindert strooiselopbouw van bijvoorbeeld Pijpenstrootje. Hierdoor vermindert het brandbaar materiaal en dus ook de brandgevoeligheid. Maaien (en afvoeren) is ook mogelijk maar dat is een stuk arbeidsintensiever (en minder faunavriendelijk) maar is zeker nuttig en toepasbaar op Adelaarsvaren. Begrazing van Struikhei zorgt bovendien voor het verjongen (snoeien doet groeien) en daarmee verminderen van de verhouding van houtige en groene delen waarbij die houtige delen makkelijk uitdrogen en daarmee potentiële brandstof vormen voor loopvuren. Daarnaast is groene (begraasde) Struikhei minder gevoelig voor brand tot in de wortels in tegenstelling tot verbrande oude en sterk verhoutte Struikhei. ,

5. 4 COMBINATIES VAN BEHEER Aanvullende beheermaatregelen als het maaien van Adelaarsvaren of het bestrijden van ongewenste braamen/of boomopslag kunnen los van de begrazing worden gezien en verricht want ook mechanisch goed aan te pakken en daarmee niet afhankelijk van de eventuele inzet van grazers. Hoewel het strategisch afzetten en vervolgens begrazen van uitlopers van loofhout (6-8 weken na afzetten) aan te bevelen is voor het versneld uitputten. Een standaard ingestelde begrazing is mogelijk bovendien de belangrijkste factor in het voorkomen van teveel ongewenst boom- en bramenopslag. ,

Kleinschalig gecontroleerd branden (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023). In Nunspeet zijn sinds 2015 goede ervaringen opgedaan met de bestrijding van pijpenstrootje-dominantie door kleinschalig gecontroleerd branden gevolgd door schapenbegrazing. Na het brandbeheer (buiten het groeiseizoen) volgt een ‘green flush’ in het voorjaar. Intensieve begrazing drukt deze de kop in. Daardoor ontstaat veel open ruimte tussen de afgebrande (maar nog levende) graspollen. Dit geeft ruimte voor kieming van struikhei en gewenste kruiden. Door de continue intensieve begrazing raken de gekortwiekte pijpenstrootjepollen na 2-3 jaar uitgeput en raken ze los. Deze maatregel kan ook in Ermelo worden toegepast. Het is wel een bewerkelijke methode die een zorgvuldige logistieke voorbereiding vereist alleen bij specifieke weercondities kan worden uitgevoerd en het juiste vervolgbeheer vraagt. ,

In het beheerplan (Van Os et al. 2023) wordt voorgesteld om plekken van 100 x 100 m te branden in de 2 e helft winter tijdens een droge periode met een frequentie van een keer per jaar (als het kan). Alleen mogelijk tijdens specifieke weersomstandigheden. Gevolgd door bekalking en schapenbegrazing. ,

Aanleg van tijdelijke bloemrijke heideakkers (Overgenomen uit en aangepast van Van Os & Termaat (2023). In Nunspeet is dit gedaan op een locatie van een voormalige nachtkraal voor de schapen. Dit was een locatie van een voormalige tankbaan waar de bodem al verstoord was. De mest van de schapen is ingewerkt in de bodem en vervolgens is ingezaaid met een passend akkerkruidenzaadmengsel (met zaden van inheemse soorten en herkomst) om een nectarrijk ‘heideakkertje’ te ontwikkelen. Een dergelijke akker geeft tijdelijk nectar voor insecten en schuilgelegenheid voor onder meer reptielen. Door de eenmalige bemesting ,

(bijvoorbeeld

met

mest

voedselrijkere plek

uit de

potstal) vormt

het daarna

Er zal worden

gezocht

in de heide.

Door nachtkralen als

beschermingsmaatregel tegen

heideakkers kan

uit nood

een

lange tijd

een

net iets

geschikte

locaties

voor

(zie ook

hoofdstuk

voor

naar

wolven

mineraalrijkere en deze

maatregel.

6) te combineren

geboren inrichting het heidelandschap completer maken

met

aangerijkt

een

deel.

5.5

SCHAPENBEGRAZING

Schapenbegrazing bijvoorbeeld

als

Ook is tijdelijke heides of Dit kan

kan ook als incidentele

(druk)begrazing

grasland stevig instellen in

nachtvakken)

soelaas

het

in worden

MAATREGEL

maatregel

in de

beboste deelterreinen worden

meer

uitwijkmogelijkheid tijdens extreme droogte en

Verder zouden

kop

TIJDELIJKE

met

voor

van

een

met

kunnen bieden,

gedrukt,

van

openheid

een

of meerdere

veel Amerikaanse daar

Ook kunnen

ter voorkoming

van

jaren met

verruigd en/of vervilte

daarmee

voor

al effect sorteren,

runderen

kruidenontwikkeling.

uiteraard

wijze explosies

veel mechanisch

aan

effectief

geschild

kiemlingen

(handwerk)

met

het

hooien).

vogelkers, drukbegrazing (bijvoorbeeld

(zeker oudere) vogelkers

op deze

in te zetten

de zode

van

gunstig vervolgbeheer (begrazing

(beboste) delen

loodje leggen.

meer

ingezet,

hitte.

schaapskudde goed gericht

een

af te grazen,

rustig na enkele begrazingsrondes

vervolgens

daarmee

ALS

of nog

worden

door

schapen,

jonge boompjes

in een later stadium.

(geanoimserd)

(geano im se rd)

(geanoimserd)

snel de

6. BEGRAZEN

IN AANWEZIGHEID

VAN WOLVEN

Er zal rekening gehouden moeten worden met naast de huidige incidentele ook permanente aanwezigheid van wolven in het gebied. Dit hoeft niet te bijten met de inzet van een gescheperde schaapskudde mits er voldoende maatregelen getroffen worden door zowel terreinbeheerder als herder. ,

6. 1 KUDDEBESCHERMINGSHONDEN (overgenomen en aangepast van https://www. bij12. nl/onderwerp/faunaschade/schade-voorkomen/oudeversies/wolven/ ) Een preventieve maatregel om wolven bij vee (vooral schapen) weg te houden en de schade door predatie te beperken is de inzet van kuddebeschermingshonden (KBH). De inzet van KBH in combinatie met afrastering met stroomdraden biedt in principe de beste bescherming voor een schaapskudde. Het gebruik van KBH heeft echter ook potentiële risico’s voor veiligheid. Met name in drukbevolkte en drukbezochte gebieden kunnen de KBH te nauw in contact komen met recreanten. Bij het gebruik van een afrastering (met stroomdraden) in combinatie met kuddebeschermingshonden wordt er ook meteen een scheiding gemaakt tussen de kuddebeschermingshonden en de passanten. Er is echter meer (veld)kennis vereist om tot een duidelijk advies te komen met het inzetten van KBH in de Nederlandse situatie. Daarnaast moet men ook rekening houden dat de inzet van kuddebeschermingshonden arbeidsintensief is en een financiële investering vergt. De inzet van KBH vraagt om een gedragsverandering van zowel herder beheerder en van publiek. ,

HERDER De herder zal met minimaal 2 KBH moeten leren werken naast de standaard honden om de kudde bij elkaar te houden. De eerste 2 jaar na aanschaf zullen deze allereerst aangelijnd de hei opgenomen moeten worden waarbij bij toenaderen van wolven deze worden losgelaten. De praktijk leert dat deze pas vanaf het derde jaar helemaal kunnen worden losgelaten (maar blijvend onder appel van de herder) om zelfstandig in de kudde de schapen te beschermen. De ervaring bij andere kuddes op de Veluwe leert dat er tot 500 schapen 2 KBH nodig zijn om de schapen in de kudde te beschermen. Daarbij is het dan alsnog wel nodig om de kudde vrij compact te hoeden om afdwalende schapen binnen de actieradius van de KBH te beschermen. Waarbij voor de komst van de wolf op de Veluwe de schaapskudde in het weekend binnen tijdelijke afrasteringen de heide nuttig kon blijven grazen dat dat heden ten dage niet meer en zal 7 dagen in de week gehoed moeten blijven worden. ,

RECREANTEN (overgenomen en aangepast van https://www. bij12. nl/onderwerp/faunaschade/schade-voorkomen/oudeversies/wolven/ ) Uit een eerdere pilot (Pilot Kuddewaakhonden in de Nederlandse Schapenhouderij (2019)) blijkt dat het inzetten van de honden inderdaad veel tijd en toewijding kost van de schapenhouder. Ook zijn er de nodige kosten aan verbonden zoals aanschaf en training van de honden. Daarnaast is voorlichting aan recreanten en passanten nodig om risico’s zoveel mogelijk te vermijden. Uit de pilot bleek dat het plaatsen van waarschuwingsbordjes niet altijd voldoende is. Recreanten moesten vaak actief worden aangesproken. Bezoekers en omwonenden zijn nog onvoldoende bekend met het fenomeen kuddewaakhond. Nederland is een intensief benut land waar weinig uitgestrekte gebieden liggen met een lage bevolkingsdichtheid. Extra voorlichting naar bezoekers en omwonenden is dus noodzakelijk aldus de conclusie van de pilot. ,

BEHEERDER De beheerder zal KBH’s

met

mogelijk

gewerkt kan

keuzes moeten

worden

is. Daarnaast zal de beheerder van

publiek

afsluiten

paden

Voor de nachten

blijkt

hoog)

afdoende

(meer)

in de

blijven

voorkomt

nachtkralen

6.2

VASTE

(schapen}raster

zeer

het

over

schrikdraadapparaat) gladdraden,

worden

voor

(mechanisch)

in het

gebied

effectief heidebeheer

een

zijn/haar

er eens

nodige gedragsregels het

tijdelijk

laten doen.

(flexinetten

rasters

120

van

daarnaast de

passant

een

beheer gewenst

mogelijk

KBH het werk te kunnen

wolfwerende

breken als

MET

gebied

AANLEG

KBH ook ’s

hond op zichtafstand

met

gezet. Er is ook

HEIDEAKKERS

nachtkralen onder

minimaal

gemaakt

worden

moeten

bovenin waarop

van

een

vast

schrikspanning

met

hoog

1,5 joule impulsenergie,

ervaring

wolfwerend

dat werkt alleen voldoende

maar

gescheperde schaapskudde

een

wolvenaanvallen te geven. Omdat

stroomdraden

voltage (minimaal 4,5 kV elektrische spanning, moet

bebording

tijdelijke

met

COMBINATIE

extra

niet met

waar

te raden.

aan

verspreid

voldoende

met

het werken

deze niet uit mogen

NACHTKRALEN

Voor de nachten zullen

zijn

Ook zal

de herder met

bescherming tegen

nachts in de kudde

zijn vaste

brengen.

praktijk

eventueel ander al dan niet aanvullend

waar

moeten

de orde

aan

wel

waar

middels verschillende media

onder de aandacht

van

niet

maken

met

(semi-)permanent

een

als de

te behalen

KBH geen enkele

losse

met

nacht in deze

accu

meerdere

raster van

nachtkraal

ontbreken.

De minimale

te vinden

terug

wolfwerende

zijn gedetailleerd beschreven in de Faunaschade PreventieKit en https://www.bij12.nl/onderwerp/faunaschade/schade-voorkomen/oude-versies/wolven/

normen

van

oppervlakte (5

Vanuit 4 nachtkralen met voldoende

Houtdorper-

ha per

kraal), verspreid

Speulderveld redelijkerwijs begrazen. opgedeeld in deelvakken met (standaard 90 cm hoge)

worden

plek

rasters

achter elkaar de

schapen

Een

kraal

over

het

gebied,

is het hele

5 ha kan binnen dit vaste

van

flexinetten

maximaal

raster veder

10 nachten

op dezelfde

te stallen.

Heideakkers Mits

voldoende

van

ontwikkeling teelt

van

omvang

kunnen deze

heideakkers.

Immers

bijvoorbeeld

autochtoon

inheems

rogge, eenkoorn,

zal

ingerasterde

in de nachtkralen veel

en/of

evene

akkerkruidenmengsel

terreinen ook

boekweit

is aan te raden

gecombineerd

mest

mogelijk genoeg

worden

achterblijven

met

aanleg

die de bodem

eenmalig

verrijkt en

maakt.

Het

inzaaien

een

boost

aan

bloeiende soorten te

ingerasterd

met

500

met

een

geven. Als stuk

binnen

van

Met 500 ha

het vaste 100

x en

helft het

erop

omgekeerd,

ene

200

dagen begrazen

jaar gebruikt wordt voor staat er

gewerkt wordt

flexinetten

met

10 nachten wordt overnacht,

grofweg

ene

jaar ongemoeid

raster

altijd

wat

zou

dan

zou

laten, als in een drieslagstelsel,

zou

een

mest

achter kunnen

zelfs

waar

het andere

gekozen

jaar een

kunnen

mogelijk veel

zijn.

worden

extra

een

per

ha).

Als per nachtkraal de

graan wordt

heidefauna

schapen

blijven (is 10 m3

10-15 ha akkers te bemesten

nachtvakken

te bloeien.

5 m3

nog van

geteeld een

kan

deel

het

een

jaar derde

profiteren.

Vrije Vlucht Bij het vaststellen van de locaties van de vaste rasters wordt bij voorkeur rekening gehouden met de vliegroutes van de zweefvliegtuigmodellen van Vrije Vlucht. Onderstaande schetsen (bron: (geanonimiseerd) | Vlucht)

geven indicatief de

startplekken

landingszones

aan

per

windrichting.

AAR AAR Figuur

1: Per

windrichting indicatieve startplekken

landingszones van de

zweefvliegtuigmodellen (geanonimiseerd) NN Vlucht).

Figuur 2: Indicatieve startplekken blauw)

(geanonimiseerd) vie viocno. B

landingszones van de zweefvliegtuigmodellen (in groen)

een

zone

waar

men

zelden

komt (in

6. 3 FINANCIEEL GELDERSE SUBSIDIEREGELING WOLF (overgenomen en aangepast van https://www. bij12. nl/onderwerp/wolf/beleid-en-organisatie/#provinciaalwolvenbeleid-en-provinciale-wolvencommissies en https://www. gelderland. nl/subsidies/voorkomen-vanschade-door-wolven ) .

Alle Gelderse houders van weidedieren kunnen een subsidie aanvragen bij provincie Gelderland voor wolfwerende rasters. De subsidie is bedoeld als tegemoetkoming in de kosten voor het nemen van preventieve maatregelen in de vorm van wolfwerende rasters. Het maximale subsidiebedrag per individuele aanvraag is € 20. 000. Subsidie is mogelijk voor de aanschaf van: •

een vaste wolfwerende

•

een

•

afrasting of de aanpassing daarvan; verplaatsbare wolfwerende afrastering en; een automatisch oprolsysteem bij een verplaatsbare wolfwerende afrastering met draden (deze mogelijkheid geldt alleen bij gebruik voor minimaal 100 schapen of geiten). ,

Vanuit deze subsidie van de Provincie Gelderland voor wolfwerende maatregelen zijn dus o. m. de aanschaf van wolvennetten en sterke schrikdraadapparaten en accu´s te bekostigen. Deze materialen zijn nodig tijdens een groot deel van het jaar dat er niet vanuit vaste rasters de heide wordt begraasd. Deze subsidie valt onder de Europese de-minimisverordening en bedraagt maximaal 20. 000 euro per 3 jaar per landbouwer. Er zal daarmee onvoldoende budget overblijven voor het ook nog kunnen plaatsen van vaste nachtkralen op het Houtdorperen Speulderveld. De VGSN (Vereniging Gescheperde Schaapskudden Nederland) heeft recent bericht dat de Provincie Gelderland heeft aangegeven dat wolfwerende maatregelen ook vanuit het GLB zouden kunnen worden gefinancierd wat een verruiming van de financiële middelen zou betekenen. Maar dat moet nog uitgewerkt worden lijkt het. ,

VASTE NACHTKRALEN

MET VASTE AFRASTERING OF STROOMDRADEN

(overgenomen een aangepast van https://www. bij12. nl/onderwerp/faunaschade/schade-voorkomen/oudeversies/wolven/ ) Rasters zijn een zeer effectieve manier om een wolf te weren voor kralen waar schapen worden gestald voor de nacht. Voor rasters die gebruikt worden om schapenweides af te rasteren hanteert BIJ12 onderstaande normen: •

vaste afrastering;

•

stroomdraden.

Een stroomdraad is zeer geschikt om wolven te weren. De stroomdraden geven een stroomschok bij contact. Dit wordt door de wolf als zeer onaangenaam ervaren waardoor hij/zij een volgende poging zal vermijden. Stroomdraden zijn goedkoper dan een combinatie van gaas en stroomdraden. Bovendien zijn ze eenvoudiger te plaatsen en te verplaatsen. Wel vragen ze om meer toezicht en onderhoud. De stroomdraadapparaten zijn bovendien diefstalgevoelig. Ook is het belangrijk dat de draden geen contact maken met de ondergrond of vegetatie om de stroomgeleiding te waarborgen. ,

Nachtkraal met stroomdraden Onderstaande afbeelding geeft schematisch weer hoe een afrastering met stroomdraden eruit kan komen te zien. Nog beter is een afrastering met 7 stroomdraden. Voor een nachtkraal van 5 ha (200 x 250 m) met 7 draden met 2 poorten komt een proefberekening gebaseerd op een eerdere offerte uit op ca 9. 500 euro (excl. BTW). Voor 4 nachtkralen zou dit dus op 38. 000 euro uitkomen.

Vaste afrastering van gaas en stroomdraden Onderstaande afbeelding geeft schematisch weer hoe een afrastering van schapengaas en stroomdraden eruit kan komen te zien. Voor een nachtkraal van 5 ha (200 x 250 m) met 2 poorten komt een proefberekening gebaseerd op een eerdere offerte uit op ca 19. 500 euro (excl. BTW). Voor 4 nachtkralen zou dit dus op 78. 000 euro uitkomen.

KUDDEBESCHERMINGSHONDEN Vooralsnog zullen echter de aanschaf en onderhoud (training voer en andere benodigdheden en dierenartskosten) van KBH door herders zelf moeten worden bekostigd. Waarbij een grote kostenpost bestaat ,

uit het voer van deze grote honden (ca 1000 euro/jaar/KBH). Deze kosten zullen net als andere jaarlijkse kosten en afschrijvingen in het dagtarief (kuddetarief) moeten worden verdisconteerd. Naast dat het 7 dagen in de week hoeden bedrijfsmatig voor veel herders een omslag zal betekenen zullen deze verhoogde arbeidskosten ook in het dagtarief van de schaapskudde verdisconteerd moeten worden hetgeen ook door de VGSN wordt voorgesteld. ,

7. PLANMATIG

BEGRAZEN

7. 1 UITGANGSPUNTEN Bij het planmatig begrazen met een gescheperde schaapskudde moeten een aantal uitgangspunten in acht worden genomen. 7. 1. 1 AFBAKENING BEGRAASDE HABITATTYPEN De hoofdmoot gericht.

van

de begrazing is gericht op Droge heide. Hierop is het grootste deel van dit begrazingsplan op

Daarnaast is er een klein deel Vochtige heide (in het noordwesten van het gebied). Dit deel vraagt een zeer gerichte begrazing met veel maatwerk vanwege de bijzondere flora en fauna. Langs de halfverharde fietspaden die door het gebied lopen komt ook Droog schraalgrasland voor een type met veel en verschillende bloeiende kruiden als Gewoon biggenkruid Muizenoortje Sint Janskruid Jakobskruiskruid en zelfs Akkerdistel en Speerdistel maar ook met veel Stekelbrem. Deze rijkere smalle stroken door de heide zijn te danken aan een hogere mate van buffering door de schelpenpaden die hier al lang liggen en sinds 6 jaar meer halfverhard zijn gemaakt met grauwacke een gebroken natuursteen. Advies is om deze bloeiende kruiden zoveel mogelijk te ontzien van begrazing bijvoorbeeld door deze paden zo min mogelijk tijdens de bloeiperiodes over de lengte te bewandelen en/of te begrazen maar slechts loodrecht al hoedend te begrazen waarbij de herder moet voorkomen dat de schapen zich erop storten. ,

7. 1. 2. BEGRAZINGSGEBIED EN DEELGEBIEDEN Voor het planmatig begrazen van het hele Houtdorper- en Speulderveld is het gebied in verschillende deelgebieden aan de hand van vegetatietypes en/of fysieke grenzen als paden opgedeeld. De kracht van de gescheperde begrazing zit hem namelijk in het gericht begrazen en de sterk fasering in tijd en ruimte waarmee begraasd wordt. Hiervoor is het nodig om de verschillende delen slechts beperkte tijd in het jaar op verschillende specifieke momenten te begrazen. De deelgebieden zijn weergegeven in onderstaande figuren.

Figuur 3: Onderverdeling Speulderveld (en NW-deel Houtdorperveld) in deelgebieden.

Figuur 4: Onderverdeling Houtdorperveld in deelgebieden.

7. 1. 3. BEGRAZINGSPERIODE Deze periode van begrazing begint wanneer de eerste plantensoorten voldoende zijn uitgelopen om begraasd te kunnen worden. Dat zijn als eerst de grassen Gewoon struisgras en Rood zwenkgras in het Zandgat gevolgd door Bochtige smele en Struikhei op de droge heide. ,

Een groot deel van heide wordt overheerst door Pijpenstrootje die pas in de loop van mei uitloopt en een piek in juni vertoont. In de loop van juli en augustus ((afhankelijk van standplaats en weersomstandigheden) rijpt veel Pijpenstrootje af waarmee de begrazing op het terugdringen van Pijpenstrootje vanaf die periode minder effectief wordt. Echter daar waar Pijpenstrootje effectief wordt afgegraasd kan vervolgens nogmaals 10 weken later op de hergroei begraasd worden en het begrazingsseizoen gericht op Pijpenstrootje verlengd worden tot soms zelfs in oktober. Delen met weinig Pijpenstrootje die daar juist behouden dient te blijven dient voor half mei en pas weer na augustus begraasd te worden. ,

Struikhei kan ook tijdens de bloeiperiode in augustus rustig begraasd worden wel dienen delen met maar weinig bloei (deel afgestorven hei) ontzien te worden daar deze planten daar moeten zorgen voor het opnieuw uitzaaien (ondanks een langdurige zaadbank) en daarmee voor het regenereren van de heide en als nectarplant voor wilde bijen en andere insecten. ,

7. 1. 4. KUDDEGROOTTE EN BEGRAZINGSINTENSITEIT Met hoeveel schapen in de kudde begraasd moet wordt worden hangt af van de graasdruk die gegeven dient te worden binnen welke periode. Zo bepaald het aandeel Pijpenstrootje in het gebied wanneer er effectief op deze vaak overheersende grassoort begraasd kan worden. Struikheivegetaties zijn weer tijdens andere maanden te begrazen. Indien op een lang niet begraasde Struikheivegetatie een begrazing door een schaapskudde wordt ingesteld moet deze eerst weer wennen om begraasd te worden. Ook door heidehaantje of vorst aangetaste of afgestorven heide moet de kans krijgen om geleidelijk weer uit te lopen of uit zaad opnieuw te ontkiemen en van de grond te komen. Het is verstandig om dan ook in eerste instantie met een milde graasdruk van start te gaan om overbegrazing te voorkomen. Deze extensievere begrazing kan door wel alle delen (op het juiste moment) te begrazen maar in eerste instantie met een kleinere kudde de hei op te gaan waarmee de graasdruk in graasdagen per hectare de eerste jaren laag wordt gehouden. Een kudde zou dan ook middels jaarlijkse nieuwe aanwas met lammeren rustig kunnen groeien. ,

7. 2 BEGRAZING IN TIJD EN RUIMTE 7. 2. 1 BENODIGDE BEGRAZING PER DEELGEBIED In bijlage 3 wordt per deelgebied de huidige vegetatie beschreven de te begrazen oppervlakte het eventueel recent uitgevoerde beheer en eventueel wenselijke aanvullende beheer en de streefbeelden voor over 6 12 en 18 jaar. Een samenvatting van de deelgebieden met daarbij ook de begrazingsintensiteit en aantal begrazingsrondes is te vinden in paragraaf 7. 2. 2. ,

7. 2. 2 SAMENVATTING BEGRAZINGSBEHOEFTE Onderstaande tabel 1 vat de beschrijvingen in paragraaf 7. 2. 1 samen per deelgebied met een geschatte graasdruk die op termijn waarschijnlijk nodig is om enerzijds de jaarlijkse bijgroei van de vegetatie te kunnen afgrazen en anderzijds voldoende Pijpenstrootje af te kunnen grazen met meer ruimte voor heideontwikkeling en in de bestaande Struikhei meer structuurvariatie te grazen. De berekening van het benodigd aantal kuddedagen is gedaan per deelgebied aan de hand van de oppervlakte en deze ingeschatte graasdruk en wel met een (hypothetische) kuddegrootte van 1000 volwassen schapen (dit zouden ook twee kuddes met 500 schapen kunnen zijn). Ook is het aantal benodigde begrazingsrondes weergegeven waarmee begraasd zou kunnen worden. Indien tweemaal per jaar in de piek van de Pijpenstrootje-groei en nagroei begraasd zou willen worden dan kan dat het beste in twee rondes (geel gemarkeerd). Het totaal aantal kuddedagen komt zo uit op 193 dagen ofwel 65 maand een seizoen van half april tot en met oktober. ,

Voor de volledigheid voor de bepaling van het aantal kuddedagen door een schaapskudde op jaarbasis zijn ook de delen die reeds door geiten en runderen begraasd worden meegenomen. Andersom zouden delen ook omgerekend kunnen worden naar het aantal kuddedagen met runderen of geiten. Tabel 1. Overzicht per deelgebied met geschatte benodigde graasdruk en aantal kuddedagen per jaar met een kudde van 1000 ooien. De graasdruk is per hectare weergegeven als het totaal aantal schapengraasdagen die per jaar worden ingezet (sgd/ha/j). Deelgebied

OppervlakteGraasdrukKuddegrootteKuddedagenRondes Per ronde ha sgd/ha/j aantal ooien aantalaantalaantal kuddedagen

1Speulderveld Natte heide 2Speulderveld Noordwest Droge heide 3Speulderveld Noordoost 4Speulderveld Grafheuvels 5Speulderveld Zuidmidden 6Speulderveld Zuidoost 7Speulderveld Zuidoost Runderen 8Speulderveld Zuidoostpunt 9Houtdorperveld Noordwesthoek Geiten 10Houtdorperveld Noordwesthoek 11Houtdorperveld West 12Houtdorperveld West 13Houtdorperveld Noord 14Houtdorperveld Noord 15Houtdorperveld West 16Houtdorperveld Midwest 17Houtdorperveld Midoost 18Houtdorperveld Zandgat 19Houtdorperveld Zuidwest 20Houtdorperveld Zuidwest 21Houtdorperveld Zuid 22Houtdorperveld Zuidoost totalen

45, 149, 330, 115, 454, 429, 309, 57, 70, 111, 156, 115, 514, 129, 91, 326, 472, 39, 93, 168, 278, 270,

500 175 350 350 250 500 350 250 175 500 500 350 500 500 350 250 500 500 350 350 500 500

4720,

1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000

23, 26, 116, 40, 114, 215, 108, 14, 12, 56, 78, 40, 257, 65, 32, 82, 236, 20, 33, 59, 139, 135,

2 3 2 3 2 2 3 3 3 3 3 3 2 2 3 3 2 3 3 3 3 2

11, 09, 58, 13, 57, 107, 36, 05, 04, 19, 26, 13, 129, 32, 11, 27, 118, 07, 11, 20, 46, 68,

1897,

7. 2. 3 BEGRAZING IN DE TIJD Bij het planmatig begrazen is het van belang om afhankelijk van de plantensoorten die men strategisch wil begrazen (Pijpenstrootje Gewoon struisgras) of juist wil ontzien (Klokjesgentiaan) op de juiste momenten op de juiste plaats te komen. Onderstaande begrazingsplanning (tabel 2) schets een voorbeeld hoe er wanneer per deelgebied begraasd dient te worden om o. a. vergrassingen om te buigen naar heideontwikkeling en meer structuur te krijgen in bestaande Struikhei. ,

Tabel 2. Mogelijke timing van begrazing per deelgebied gedurende het jaar. Deelgebied

OppervlakteRondesWeek haaantal 1 6 1 7 181920212223242526272829303132333435363738394041424344

1Speulderveld Natte heide 2 Speulderveld Noordwest Droge heide 3 Sp e ulderveld Noordoost 4 Speulderveld Grafheuvels 5 Speulderveld Zuidmidden 6 Sp e u ld erveld Zuidoost 7Speulderveld Zuidoost Runderen 8 Speulderveld Zuidoostpunt 9 Houtdorperveld Noordwesthoek Geiten 1 0 Houtdorperveld Noordwesthoek 1 1 Houtdorperveld West 1 2 Houtdorperveld West 1 3 H ou t dorperveld Noord 1 4 H outdorperveld Noord 1 5 Houtdorperveld West 1 6 Houtdorperveld Midwest 1 7 H outdorperveld Midoost 1 8 Houtdorperveld Zandgat 1 9 Houtdorperveld Zuidwest 2 0 Houtdorperveld Zuidwest 2 1 H outdorperveld Zuid 22Houtdorperveld Zuidoost totalen

45, 149, 330, 115, 454, 429, 309, 57, 70, 111, 156, 115, 514, 129, 91, 326, 472, 39, 93, 168, 278, 270,

2 3 2 3 2 2 3 3 3 3 3 3 2 2 3 3 2 3 3 3 3 2

10,

13,

10,

05,

40, 1 , 5

5505 , ,

10,

10, 50, 20, 7 , 0 3 , 0

20, 55, 107015 , , ,

05,

10,

05,

1 ,5 2 ,0 1 ,0

05,

15, 20, 15,

25, 40, 15,

4 , 57 , 0 4 , 0 3 , 01 , 0

6540 , , 25,

0,5 2,0

10, 30,

17, 30,

6 , 0 50, 0,5

totaal geplande d ag e n

057050 , , , 10,

05,

1,0

10,

1,5 0 , 5 35,

25, 3520 , ,

15, 20, 4005 , , 2070 2025 , , , , 0025707070707070707070707070707070707070707070707070701000 , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

23, 25, 115, 40, 115, 215, 00, 15, 00, 55, 80, 40, 260, 65, 32, 80, 235, 20, 35, 60, 140, 135, 1785,

4720,

7. 3 BORGING EN MONITORING 7. 3. 1 BEGRAZINGSPLANNING EN -VERSLAG De begrazingsplanning vormt de planmatige ruggengraat van de begrazing voor een heel begrazingsseizoen. Hierin wordt vooraf vastgelegd waar op welke oppervlakte voor hoe lang en met welke graasdruk wordt begraasd om naar de streefbeelden toe te werken. De daadwerkelijke uitvoering wordt in een lege versie van deze planning door de herder per week vastgelegd. ,

7. 3. 2 TOEZICHT DOOR GEMEENTE ERMELO Door het bovengenoemde begrazingsverslag iedere week met de Gemeente Ermelo te delen houdt de beheerder (mede) overzicht over waar begraasd wordt. Gemeente Ermelo is als toezichthouder verantwoordelijk om de ontwikkeling van de vegetatie te volgen en waar nodig bij te sturen. Regelmatig overleg tussen herder en beheerder is niet alleen noodzakelijk waar het (substantiële) afwijkingen op de planning betreft maar biedt ook de mogelijkheid om beter te anticiperen op groeiomstandigheden of kwetsbaarheden die de herder dagelijks waarneemt. ,

7. 3. 3 EVALUATIEMOMENTEN Het is wenselijk dat er regelmatig evaluatiemomenten worden ingepland om zaken die in het veld spelen op tijd te bespreken. Er zou volgens een structuur van een maandelijks of tweemaandelijks werkoverleg op de gewerkt kunnen worden. Zowel de herder als de beheerder houden een logboek bij waarin bijzonderheden door het jaar worden genoteerd en tijdens het werkoverleg worden besproken waar nodig aangevuld met een gezamenlijk terreinbezoek. Aan het einde van ieder jaar kan op basis van deze gegevens een evaluatierapport worden opgesteld met handvatten en tussentijdse streefdoelen voor het volgende jaar. ,

7. 3. 4 MONITORING FLORA EN FAUNA Vanwege het nieuwe begrazingsregime en de nieuwe vorm (gescheperde schaapskudde) zal er gedurende het jaar gemonitord worden hoe de aanpak van Pijpenstrootjevergrassingen en de ontwikkeling van jonge Struikhei verloopt. 36

Ook zal nauwgezet gevolgd moeten worden of er mogelijk (negatieve) gevolgen worden ondervonden door grondbroedende vogels bij de in te stellen seizoensbegrazing met een grotere kudde schapen. Door een jaarlijkse inventarisatie kan een vinger aan de pols worden gehouden voor o. a. Roodborsttapuit Boomleeuwerik Nachtzwaluw en Geelgors. ,

Er zou verder een nulmeting van de flora en fauna kunnen worden verricht. Om hiermee de (verwachte) effecten inzichtelijk te maken. Er zou bijvoorbeeld gewerkt kunnen worden met transectmetingen waarbij verschuivingen in vegetatiepatronen zichtbaar kunnen worden gemaakt. Ook zouden hiervoor gegevens uit de studentenonderzoeken aan de WUR eventueel gebruikt kunnen worden. Verder zouden er landschapsfoto’s op vaste punten gemaakt kunnen worden om verandering in structuur op gebiedsniveau inzichtelijk te maken. ,

7. 4 VIER SCENARIO'S (BEGRAZINGS)BEHEER EN INDICATIE KOSTEN 2025-2030 De inzet van grazers op de heide van het Houtdorper- en Speulderveld (HSV) zal bepaalde kosten met zich meebrengen. In deze notitie zijn verschillende scenario’s voorgesteld en beknopt beschreven. De (jaarlijkse) kosten zullen deels uit SNL-vergoedingen voor het beheer van Droge en Natte heide kunnen worden betaald. Ook zou er aanspraak gemaakt kunnen worden op de toeslag gescheperde schapenbegrazing van de Provincie Gelderland die gezien de volgende SNL-periode pas mogelijk over 5 jaar kan worden verkregen. ,

Het plaatsen van vaste rasters als nachtkralen voor een gescheperde schaapskudde of bij continu begrazing door geiten en/of runderen zijn nodig als beschermingsmaatregel tegen wolven. Voor de kosten die hiermee gepaard gaan zou een subsidieaanvraag bij de Provincie Gelderland kunnen worden gedaan wellicht (deels) samen met een aanvraag door de toekomstige herder en/of veehouders. ,

Vier verschillende scenario’s Op wens van de beheerders zijn 4 verschillende scenario’s met verschillende grazers en andere beheervormen beknopt beschreven en een schatting gemaakt voor de kosten. Ook verschillen ze sterk in het tempo waarmee de heide in kwaliteit wordt verbeterd en de oppervlakte die beoogt wordt te begrazen. Over de bepaalde graasdruk per deelgebied (zie ook de tabel in paragraaf 7. 2. 2) moeten vooraf de volgende opmerkingen geplaatst worden: •

•

De graasdruk is per hectare weergegeven als het totaal aantal schapengraasdagen die per jaar kunnen worden ingezet (sgd/ha/j). Voor het deelgebied met geiten is eenzelfde aantal graasdagen aan te houden als voor schapen. Voor runderen kan een omrekenfactor van 7 worden aangehouden (7 schapen hebben eenzelfde graaskracht als 1 rund). De benodigde graasdruk is een inschatting wat er binnen enkele jaren verwacht wordt nodig te zijn indien er geen ander beheer plaats vindt. Maaien en afvoeren zal de benodigde graasdruk verlagen branden (vanwege de green flush) tijdelijk verhogen. Voor het overzicht zijn ook de pilots geiten- en runderbegrazing in de tabel meegenomen en opgeteld in totale som even los van de discussie of met deze pilots door wordt gegaan en eventueel uitgebreid. Door begrazing en achter laten van mest en urine zal er (tijdelijk en pleksgewijs) meer gaan groeien vanwege de licht bufferende effecten hiervan. Bij verschillende herders op de Veluwe en daarbuiten is nagegaan met wat voor tarieven gewerkt wordt of komende jaren gaan worden inclusief de kosten voor kuddebeschermingshonden. Met de (financiële) gevolgen van blauwtong is vooralsnog geen rekening gehouden. Het eerste jaar zal met een (veel) lagere graasdruk begraasd kunnen of zelfs moeten worden om met name de Struikhei de kans te geven (weer) te laten wennen aan begrazing.

Daarnaast is veel Struikhei dood door droogte of heidehaantje en groeit en nog weinig of niets tussen. Zodoende zou het eerste jaar mogelijk ook met een kudde van 500 schapen gestart kunnen worden waarmee de jaarlijkse kosten zouden kunnen halveren. De jaren daarna zou met een natuurlijke aanwas de kudde versterkt kunnen worden en de begrazing(sdruk) uitgebreid. , ,

•

• •

•

Scenario 1: Inzet volledig benodigde graasdruk vanaf 2025 , alle delen met een gescheperde schaapskudde van 1000 schapen (of twee kuddes van 500 schapen) Jaarlijkse beheerkosten: Deelgebied

Oppervlakte ha Jaar Kuddegrootte

45, 149, 330, 115, 454, 429, 309, 57, 70, 111, 156, 115, 514, 129, 91, 326, 472, 39, 93, 168, 278, 270,

totalen

• •

KuddedagenTarief Tarief Tarief Tarief Tarief Tarief aantalper kuddedagper kuddedagper kuddedagper kuddedagper kuddedagper kuddedag

2025-2030

•

Graasdruk sgd/ha/j

500 175 350 350 250 500 350 250 175 500 500 350 500 500 350 250 500 500 350 350 500 500

4720,

23, 26, 116, 40, 114, 215, 108, 14, 12, 56, 78, 40, 257, 65, 32, 82, 236, 20, 33, 59, 139, 135,

2025 1000

1897€ , 1.15000€ , Jaarlijkse kosten beheer€ 218.10095€ ,

2026 1000

2027 1000

1.20750€ , 1.26788€ , 229.00600€ , 240.45630€ ,

2028 1000

2029 1000

1.33127€ , 1.39783€ , 252.47911€ , 265.10307€ ,

2030 1000

1.46772 , 278.35822 ,

Ook de delen die momenteel door geiten of runderen begraasd worden zijn in de berekening voor een gescheperde schaapskudde meegenomen; Alle delen van het HSV (bijna 500 ha) worden vanaf het 1 e jaar volledig begraasd; Voorbranden van dode Struikhei en monotone Pijpenstrootjevegetaties is mogelijk en wenselijk en kan mogelijk geheel gefinancierd worden uit het Herstelprogramma Veluwe (zie ook begrazingsplan).

Eenmalige inrichtingskosten: Wat meteen het eerste jaar nodig is zijn vaste nachtkralen ter bescherming tegen wolven en verspreid over het gebied waar vanuit het heide begraasd kan gaan worden (zie ook hoofdstuk 6 in het begrazingsplan). ,

Kort samengevat wordt voorgesteld om 4 vaste nachtkralen van elk 5 ha aan te leggen (die vervolgens ook te gebruiken zijn voor de aanleg en ontwikkeling van heideakkers). Dat kan middels rasters met enkel stroomdraden waarbij het altijd laten overnachten van KBH strikt noodzakelijk is. Schatting kosten: 9. 500 euro per kraal dus 38. 000 euro voor de 4 kralen (excl. BTW). ,

Of van schapenraster gecombineerd met stroomdraden (indien niet altijd met KBH gewerkt wordt). Schatting kosten: 19. 500 euro per kraal dus 78. 000 euro voor de 4 kralen. (excl. BTW). ,

Scenario 2: Inzet gehalveerde graasdruk in 2025 , opbouwend tot 2030 , alle delen met een gescheperde schaapskudde met 500 schapen in 2025 en opbouwend tot 1000 schapen in 2030 (of twee kuddes van 500 schapen) Jaarlijkse beheerkosten: Deelgebied

Oppervlakte ha Jaar Kuddegrootte

• • • • •

Graasdruk sgd/ha/j

2025

2030

250 875, 175 175 125 250 175 125 875, 250 250 175 250 250 175 125 250 250 175 175 250 250

500 175 350 350 250 500 350 250 175 500 500 350 500 500 350 250 500 500 350 350 500 500

45, 149, 330, 115, 454, 429, 309, 57, 70, 111, 156, 115, 514, 129, 91, 326, 472, 39, 93, 168, 278, 270,

totalen

•

Graasdruk sgd/ha/j

472

KuddedagenTarief Tarief Tarief Tarief Tarief Tarief aantalper kuddedagper kuddedagper kuddedagper kuddedagper kuddedagper kuddedag

23, 26, 116, 40, 114, 215, 108, 14, 12, 56, 78, 40, 257, 65, 32, 82, 236, 20, 33, 59, 139, 135,

2025 500

1897€ , 57500€ , Jaarlijkse kosten beheer€ 109.05048€ ,

2026 600

2027 700

72450€ , 88751€ , 137.40360€ , 168.31941€ ,

2028 800

1.06502€ , 201.98329€ ,

2029 900

2030 1000

1.25805€ , 1.46772 , 238.59276€ , 278.35822 ,

Ook de delen die momenteel door geiten of runderen begraasd worden zijn in de berekening voor een gescheperde schaapskudde meegenomen; Alle delen van het HSV (bijna 500 ha) worden vanaf het 1 e jaar begraasd maar met een zeer milde graasdruk het 1 e jaar , opbouwend in 6 jaar naar de benodigde graasdruk; Het kan daarmee nodig zijn om het huidige beheer van maaien en afvoeren (deels) te continueren. Dat kan vooralsnog om niet. De kwaliteit van de 500 ha heide van het HSV zal minder snel in kwaliteit vooruitgaan dan bij volledige inzet van de benodigde graasdruk (scenario 1); Voordeel is dat de Struikhei en de aanwezige fauna meer tijd krijgen om te wennen aan begrazing; Voorbranden van dode Struikhei en monotone Pijpenstrootjevegetaties is mogelijk en wenselijk en kan mogelijk geheel gefinancierd worden uit het Herstelprogramma Veluwe (zie ook begrazingsplan). ,

Of van schapenraster gecombineerd met stroomdraden (indien niet altijd met KBH gewerkt wordt). Schatting kosten: 19. 500 euro per kraal dus 78. 000 euro voor de 4 kralen. (excl. BTW). ,

Scenario 3: als scenario 2 , maar met handhaven geiten- en runderbegrazing op de huidige delen Jaarlijkse beheerkosten: Deelgebied

Oppervlakte ha

Jaar Kuddegrootte 1Speulderveld Natte heide 2Speulderveld Noordwest Droge heide 3Speulderveld Noordoost 4Speulderveld Grafheuvels 5Speulderveld Zuidmidden 6Speulderveld Zuidoost 7Speulderveld Zuidoost Runderen 8Speulderveld Zuidoostpunt 9Houtdorperveld Noordwesthoek Geiten 10Houtdorperveld Noordwesthoek 11Houtdorperveld West 12Houtdorperveld West 13Houtdorperveld Noord 14Houtdorperveld Noord 15Houtdorperveld West 16Houtdorperveld Midwest 17Houtdorperveld Midoost 18Houtdorperveld Zandgat 19Houtdorperveld Zuidwest 20Houtdorperveld Zuidwest 21Houtdorperveld Zuid 22Houtdorperveld Zuidoost

45, 149, 330, 115, 454, 429, 309, 57, 70, 111, 156, 115, 514, 129, 91, 326, 472, 39, 93, 168, 278, 270,

totalen

472

• • • • •

Graasdruk sgd/ha/j

2025

2030

250 875, 175 175 125 250 175 125 875, 250 250 175 250 250 175 125 250 250 175 175 250 250

500 175 350 350 250 500 350 250 175 500 500 350 500 500 350 250 500 500 350 350 500 500

KuddedagenTarief Tarief Tarief Tarief Tarief Tarief aantalper kuddedagper kuddedagper kuddedagper kuddedagper kuddedagper kuddedag

23, 26, 116, 40, 114, 215, 108, 14, 12, 56, 78, 40, 257, 65, 32, 82, 236, 20, 33, 59, 139, 135,

2025 500

1776€ , 57500€ , Jaarlijkse kosten beheer€ 102.12748€ ,

2026 600

2027 700

72450€ , 88751€ , 128.68062€ , 157.63376€ ,

2028 800

1.06502€ , 189.16051€ ,

2029 900

2030 1000

1.25805€ , 1.46772 , 223.44585€ , 260.68683 ,

De delen die momenteel door geiten of runderen begraasd worden blijven door die grazers (maar met aangepaste graasdruk) begraasd worden; Nadeel van continu begrazing zonder herder is het missen van sturing in de begrazing; Alle delen van het HSV (bijna 500 ha) worden vanaf het 1 e jaar begraasd maar met een zeer milde graasdruk het 1 e jaar , opbouwend in 6 jaar naar de benodigde graasdruk; Voorbranden van dode Struikhei en monotone Pijpenstrootjevegetaties is mogelijk en wenselijk en kan mogelijk geheel gefinancierd worden uit het Herstelprogramma Veluwe (zie ook begrazingsplan). Er wordt uitgegaan dat de huidige begrazing met geiten en runderen om niet kan blijven. ,

Of van schapenraster gecombineerd met stroomdraden (indien niet altijd met KBH gewerkt wordt). Schatting kosten: 19. 500 euro per kraal dus 78. 000 euro voor de 4 kralen. (excl. BTW). ,

De geiten grazen momenteel overdag binnen een afrastering die in theorie wolfwerend is (dradenraster) maar zonder KBH in de (kleine) kudde in de praktijk geen gegarandeerde veiligheid biedt. ’s Nachts worden de geiten opgesloten binnen een klein deel waar wel een wolfwerend schapenraster omheen staat. Om geheel veilig te kunnen grazen zou ook met KBH gewerkt moeten worden of met een beter wolfwerend raster gewerkt moeten worden. Kosten: 19. 500 euro per kraal van 5 ha. ,

De runderen grazen momenteel dag en nacht binnen een afrastering deels met draden en deels met prikkeldraad beide niet afdoende wolfwerend. Ook daarvoor geldt dat om geheel veilig te kunnen grazen zou met KBH gewerkt moeten worden of met een wolfwerend raster gewerkt moeten worden. Kosten: 19. 500 euro per kraal van 5 ha. ,

Scenario 4: Handhaven huidig beheer van maaien en afvoeren , met uitbreiding van geiten- en runderbegrazing (beide op 20 ha) , met enkel op die begraasde delen voorbranden. Jaarlijkse beheerkosten: < euro/jaar). Vrij maaien stroomdraden en controle en onderhoud vast raster (1000

Inscharen geiten en runderen kan mogelijk om niet. Maaien en afvoeren kan om niet

vanwege

de verwaarding van heidemaaisel.

Voorbranden kan bekostigd worden uit het Herstelprogramma Veluwe. Eenmalige inrichtingskosten: Geitenbegrazing op 20 ha Eenmalige kosten van inrichting met wolfwerende vast raster (dradenraster is geen veilige optie indien er geen KBH bij aanwezig zijn). Opdelen ingerasterd terrein kan wel met standaard vast raster. Inschatting kosten vast raster voor geiten: voor een afrastering met een oppervlakte van 20 ha binnenin opgedeeld in 6 deelvakken met gewoon schapengaas zijn de berekende kosten grofweg 60. 000 euro (excl. BTW). ,

Runderbegrazing op 20 ha Eenmalige kosten van inrichting met wolfwerende vast raster (dradenraster is geen veilige optie indien er geen KBH bij aanwezig zijn). Opdelen ingerasterd terrein kan met een verplaatsbare draad en prikpinnen Inschatting kosten vast raster voor runderen: voor een afrastering met een oppervlakte van 20 ha binnenin opgedeeld in 6 deelvakken met verplaatsbaar draad en prikpinnen zijn de berekende kosten grofweg 40. 000 euro (excl. BTW). ,

LITERATUUR

(2017). Beheerplan

Provincie Gelderland Ministerie

BRONNEN

Schipper, W.,

2021.

opdracht

gemeente Ermelo.

Van Os,

Van Os, van

Ermelo.

gemeente

Effecten

van

Midden

L. en Verkerk,

Rapport, Bosgroep

Provincie Gelderland,

Ministerie

de inzet

Wallis de Vries,

Speulderveld. Wymos Dienstverlening

152

(2023). Beheerplan

opdracht van

pagina’s. heideterreinen Ermelo 2023-2032,

van

gescheperde schaapskuddes bij het heidebeheer Onderzoekscentrum

B-Ware,

in Friesland.

Rapport VS2014.004, Nijmegen / Stichting Bargerveen, Nijmegen.

M.F., Noordijk, J., Sierdsema, H., Zollinger, R., Smit J.T. & Nijssen, M. (2013). Begrazing in de

heidegebieden

Interviews met

—

gegevens

Dhr.

Ben

Dhr.

Henk Jan

Interviews met

van

Effecten op

fauna. Rapport VS2012.017, De Vlinderstichting, Wageningen / EISStichting RAVON en Stichting Bargerveen, Nijmegen.

met

het

heidegebied Houtdorper-

Speulderveld:

Zwart, gemeente Ermelo

tekstuele

inbreng van

diverse stakeholders:

(geanonimiseerd) NN (geanonimiseerd) |

_ Stichting Natuur- en (geanonimiseerd) _ Modelzweefvliegclub Vrije Vlucht | Stichting Natuur- en Milieuzorg NWV (geanonimiseerd) | (ervarings}deskundigen: tot

Ermelo

EN,

kuddebeschermingshonden

(geanonimiseerd) ven veneschepsbeheer Wijlhuizen ven ‘t Groene Veld (geanonimiseerd) Landschapsbeheer TN

betrekking .

van

MilieuPlatform Ermelo

betrekking e

de beheerders

Speuld (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) <

Interviews met

met

van

Laar, gemeente

«Bu rtvereniging

opdracht

Nederland, 39 pagina’s.

Overige

LNV,

Advies, in

heideterreinen Ermelo, Actualisatie 2022,

Nederland,

Midden

Nederland, Leiden / SOVON Vogelonderzoek,

van

M.F., Bobbink, R., Brouwer, E., Huskens, K., Verbaarschot, E., Waasdorp, S. & Vogels, J.J. (2014).

Vlinderstichting, Wageningen /

Brabantse

(2023). Langetermijnvisie

Rapport, Bosgroep

M., Kamperbeek,

Wallis de Vries,

Adviesrapport Houtdorper-

M. & Termaat, T.

gemeente

(057).

Defensie.

van

Natura 2000 Veluwe

tot heideakkers

(geanonimiseerd) TN

ven

Landschapsbeheer

de Wassum

BIJLAGEN BIJLAGE 1: BEGRAZINGSDEELGEBIEDEN HOUTDORPER- EN SPEULDERVELD (SHP-FILE) BIJLAGE 2: SCHEMATISCH OVERZICHT HUIDIGE SITUATIE EN STREEFBEELDEN PER BEGRAZINGSZONE (EXCEL-SHEET)

BIJLAGE 3: BENODIGDE BEGRAZING EN STREEFBEELDEN PER DEELGEBIED Deelgebied 1. Speulderveld Natte heide , 55, ha

Laagtes met natte heide zowel binnen als buiten vaste raster met aangrenzende hoger gelegen droge heide. Deels geplagde delen die lang onder water staan (tot in augustus in 2024). Met tientallen Klokjesgentianen Witte en Bruine snavelbies Kleine zonnedauw en Rugstreeppad. (Gevlekte?) orchis op de randen langs het wandelpad. Hogere Gewone dophei en dichtere Pijpenstrootje op de overgangen naar de iets hogere delen. Delen langs het wandelpad met 25-50% opslag van Sporkehout (buiten vaste raster) en berk en den (vooral binnen vaste raster). ,

Streefbeeld 2030 Uitbreiding Klokjesgentiaan door in de zomer tot op de rand van het huidige voorkomen toe stevig begrazen van de vegetatie (Pijpenstrootje m.n.) m. b. v. flexinetten. In het najaar na zaadzetting Klokjesgentiaan onder enige druk begrazen voor verspreiding zaden en standplaatsuitbreiding. Behoud 20% oppervlakte met dichte polstructuur Pijpenstrootje voor Rugstreeppad en Levendbarende hagedis. Bedekking boomopslag teruggebracht tot < 5%. ,

Streefbeeld 2036 Verdubbeling oppervlakte met Klokjesgentiaan t. o. v. 2025. Grotendeels open Pijpenstrootjevegetatie met behoud 20% oppervlakte dichte Pijpenstrootje voor Rugstreeppad en Levendbarende hagedis. Bedekking boomopslag 0-5%. ,

Streefbeeld 2042 Verdubbeling oppervlakte met Klokjesgentiaan t. o. v. 2025. Grotendeels open Pijpenstrootjevegetatie met behoud 20% oppervlakte dichte Pijpenstrootje voor Rugstreeppad en Levendbarende hagedis. Bedekking boomopslag 0-5%. ,

Deelgebied 2. Speulderveld Noordwest Droge heide , 14 ha

Grotendeels met dode Struikhei beperkte delen met levende Struikhei wel structuurrijk en verspreid met Gewone dophei. Beperkte aanwezigheid van Pijpenstrootje (geen sprake van vergrassing). Mini-reliefrijke delen. Noordelijk deel met veel opslag van berk en den (tot ca 2m hoog). Uiterste ZW-deel tegen Hessenmeer met veel opslag van berk den sporkehout en eik wat een mooie overgang vormt van de hei naar opgaande bosrand en een bufferzone naar intensieve landbouwgronden is. Enkele grote solitaire vliegdennen. Op ZOhoek vlekken met Bochtige smele (geen sprake van vergrassing). ,

Streefbeeld 2030 Kiemende en jong opgekomen Struikhei in de mix met Pilzegge en heischrale kruiden en grassen. Natuurlijke < opslag m. n. rondom solitaire dennen en /of " wandelende bosjes " (5%). ,

Streefbeeld 2036 Jonge maar structuurrijke Struikhei in opbouw in de mix met Pilzegge en heischrale kruiden en grassen. Natuurlijke opslag m. n. rondom solitaire dennen en /of " wandelende bosjes " (5%). < ,

Streefbeeld 2042 Kleinschalig mozaiek van structuurrijke en gelaagde volwassen en jonge Struikhei met diverse (korst)mossen diverse grassen en kruiden en stukjes open bodem. Natuurlijke opslag m. n. rondom solitaire dennen en /of < " wandelende bosjes " (5%). ,

Aanvullend beheer: branden dode Struikhei

Deelgebied 3. Speulderveld Noordoost , 34 ha

Voor een groot deel met dode relatief lage Struikhei. Andere delen met matige tot sterke vergrassing met Pijpenstrootje. Brede plag- en maaistroken met veel Gewone dophei (soms licht vergrast). Open gebied met weinig solitaire grote vliegdennen. Op oostelijk deel met lichte opslag van m. n. den (tot 15m hoog). Het noordelijkste deel kan als uitloper van de Leemputten worden gezien en moet met de nodige zorgvuldigheid beheerd worden vooral net als het noorden van deelgebied 2 en grenzend aan de vochtige heide van deelgebied 1. ,

Streefbeeld 2030 Oudere Struikhei met meer gelaagdheid door begrazing. Jonge Struikhei meer van de grond en structuurrijk met afwisselend open bodem grassen en kruiden. Ontwikkeling met jonge Struikhei en heidebegeleidende soorten op dode delen. Pijpenstrootje dominanties op < 33% oppervlakte en Struikheiverjonging ertussen. Lichte boomopslag (5%) < in " wandelende bosjes " of rondom solitaire dennen voor diverse fauna. ,

Streefbeeld 2036 Mozaiek van structuurrijke en gelaagde volwassen en jonge Struikhei diverse grassen en kruiden en stukjes < open bodem. Pijpenstrootjedominanties op < 20% oppervlakte. Lichte boomopslag (5%) in " wandelende bosjes " of rondom solitaire dennen voor diverse fauna. ,

Streefbeeld 2042 Kleinschalig mozaiek van structuurrijke en gelaagde volwassen jonge en oude aftakelende Struikhei met < diverse (korst)mossen diverse grassen en kruiden en stukjes open bodem. Lichte boomopslag (5%) in " wandelende bosjes " of rondom solitaire dennen voor diverse fauna. ,

Aanvullend beheer: branden dode Struikhei

Deelgebied 4. Speulderveld Grafheuvels , 85, ha

Voor een groot deel gemaaid in slingerende banen met een variatie van veel jonge Struikhei en Gewone dophei tot oudere en dichtere Struikhei. Slechts op enkele delen lichte tot matige Pijpenstrootje-vergrassingen. Veel dode Struikhei. Verspreid bramenhorsten. Westand tegen bosrand met veel berkenopslag (tot ca 3m hoog) die als zangposten door Roodborsttapuit worden gebruikt een trapsgewijze overgang tussen heide en opgaande bosrand vormt en als brandsingel kan dienen als deze hoger groeit en gekapt worden. ,

Huidig beheer: maaien

en afvoeren

Streefbeeld 2030 Oudere Struikhei met meer gelaagdheid door begrazing. Jonge Struikhei meer van de grond en structuurrijk met afwisselend open bodem grassen en kruiden. Ontwikkeling met jonge Struikhei en heidebegeleidende soorten op dode delen. Behoud lichte tot matige opslag van berk Wilde lijsterbes en Sporkehout aan westrand. ,

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/14879794/1