Evaluatie verkiezingen TK 25 definitief
Tekst van het document
EVALUATIE ORGANISATIE VERKIEZING 2025 voor de leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
9 december 2025
Inhoudsopgave Samenvatting ....................................................................................................................................... 2 Evaluatie verkiezing 2025 ................................................................................................................. 3 1.
Inleiding ..................................................................................................................................... 3 1.1
Tussentijdse verkiezing .................................................................................................. 3
1.2
Opvolging actiepunten evaluatie vorige verkiezing ................................................... 3
2.
Stemlokalen .............................................................................................................................. 4 2.1
Aantal en spreiding ......................................................................................................... 4
2.2
Opbouwen en afspraken met stemlokalen.................................................................. 4
3.
Stembureauleden .................................................................................................................... 4 3.1
Werving............................................................................................................................. 4
3.2
Training en toetsing stembureauleden ........................................................................ 5
3.3
Drukte per stembureau .................................................................................................. 5
3.4
Vernieuwing ..................................................................................................................... 8
3.5
Tellen van de stemmen ................................................................................................ 10
3.6
Vergoeding en facilitaire verzorging........................................................................... 12
4.
Gemeentelijk stembureau (GSB) ........................................................................................ 12 4.1
Bemensing ..................................................................................................................... 13
4.2
Proces ............................................................................................................................. 14
4.3
Tellen .............................................................................................................................. 14
4.4
Vaststellen en controles ............................................................................................... 14
5.
Politieke partijen..................................................................................................................... 15 5.1
Ondersteuningsverklaring ............................................................................................ 15
5.2
Campagne en verkiezingsborden............................................................................... 15
6.
Inkoop ...................................................................................................................................... 15 6.1
Software ......................................................................................................................... 15
6.2
Drukwerk ........................................................................................................................ 15
6.3
Overige materialen ....................................................................................................... 16
6.4
Postbezorging................................................................................................................ 16
6.5
Catering .......................................................................................................................... 16
7.
Communicatie ........................................................................................................................ 16
8.
Financiën................................................................................................................................. 17
9.
Bijlage 1. Herkomst kiezers stembureaus ......................................................................... 18
10.
Bijlage 2. Analyse processen-verbaal ............................................................................ 25
1
Samenvatting Deze evaluatie gaat over de organisatie van de Tweede Kamerverkiezing 2025 in de gemeente Epe. De belangrijkste actiepunten voor de komende tijd zijn: 1. Monitoren herkomst stemmers per stembureau. Niet alle kiezers stemmen in het stemlokaal dat op hun stempas staat. Een goede spreiding is gewenst. Dat voorkomt grote drukte op één stembureau. 2. Onderzoeken eenvoudiger inzet van digitale hulp op stembureau. Op de stembureaus is met iPads gewerkt. Daarin is digitale hulp verwerkt. Dat kan misschien eenvoudiger. 3. Weer een fysieke training geven aan stembureauleden. Afgelopen keer was er alleen een online training. 4. Uitwerken kleine aanpassingen in telproces op woensdag en donderdag. Zoals vereenvoudigen/verduidelijken van de instructie. 5. Gemeentelijke verkiezingsborden in een hoek op de rijrichting laten plaatsen. Dan zijn ze beter zichtbaar. 6. Vooraf extra gemeentelijk personeel regelen voor onvoorziene uitloop van het werk bij gemeentelijk stembureau (op donderdag). 7. Controle van proces-verbaal stembureaus bij inleveren en gemeentelijk personeel inzetten als voorzitter tijdens het tellen (op woensdag). Het zijn vooral praktische aanpassingen gericht op het voorkomen en verkleinen van fouten voor de komende gemeenteraadsverkiezing. De complete evaluatie treft u hierna aan.
2
Evaluatie verkiezing Tweede Kamer 2025 1. Inleiding Op 29 oktober 2025 vond de verkiezing van leden van de Tweede Kamer der StatenGeneraal plaats. We hebben de afgelopen verkiezing geëvalueerd. Daarmee leggen we vast hoe de organisatie is verlopen. En we hebben verbeterpunten benoemd.
1.1
Tussentijdse verkiezing
Deze verkiezing was niet gepland, maar het gevolg van de val van het kabinet Schoof. In de planning en de financiën was hier geen rekening mee gehouden. De geplande verbeteringen van de vorige evaluatie hebben we daardoor niet allemaal kunnen doorvoeren.
1.2
Opvolging actiepunten evaluatie vorige verkiezing
In de evaluatie van de verkiezing van het Europees Parlement in juni 2024 zijn actiepunten benoemd. Die staan hieronder genoemd. Erachter staat wat we voor deze verkiezing aan actie hebben ondernomen. Evaluatiepunt We onderzoeken waar we de toegankelijkheid van stemlokalen kunnen verbeteren.
Ondernomen actie Bij 13 stembureaus zijn beachflags geplaatst. Daardoor zijn de stembureaus beter zichtbaar.
De opstelling (ruimte, stemhokjes, tafel, stembus, looproute) in de stembureaus gaan we beter beschrijven.
Plattegronden van stembureaus zijn geïnventariseerd. Deze bleken echter verouderd en niet bruikbaar.
We besteden de verkiezingssoftware opnieuw aan. Daarin nemen de wens mee om vrijwilligers meer regie te geven op de indeling.
De aanbesteding heeft geleid tot nieuwe software. Deze biedt meer mogelijkheden. Het regievoeren op de indeling door vrijwilligers blijkt in de praktijk lastig uitvoerbaar.
We onderzoeken een nieuwe aanbesteding van het drukwerk.
Het drukwerk is opnieuw aanbesteed. Dit heeft geleid tot een andere drukker. Deze was in staat om het formaat stembiljet kleiner te houden dan de vorige drukker. Dat was prettig voor kiezers en stembureauleden.
Bij de catering besteden we aandacht aan de kritische geluiden voor wat betreft de broodjes.
De broodjes waren rijker belegd. Waardering voor de catering is verbeterd.
We gaan op zoek naar uitbreiding met meer jongeren voor het vrijwilligersbestand.
Mede door de nieuwe software hebben zich spontaan nieuwe (en ook jongere) stembureauleden aangemeld. Die aanmeldingen komen ook na de dag van stemming nog binnen.
Het beleid rondom de verkiezingsborden zelf en de locaties daarvan gaan we evalueren.
De gemeentelijke verkiezingsborden zijn vervangen door voorbedrukte borden. Alle partijen hebben zo een gelijke ruimte. De borden zijn netter. De locaties zijn vooralsnog dezelfde gebleven.
3
2. Stemlokalen 2.1
Aantal en spreiding
Er waren 21 stemlokalen, waarvan 10 in Epe, 1 in Oene, 2 in Emst en 8 in Vaassen. Nieuw waren het stemlokaal in het Praathuis de Klaarbeek (Epe) en ’t Geerhuus (Vaassen). Het Praathuis is in de plaats gekomen van de Regenboogkerk die is afgebrand. Mensen van ’t Geerhuus hebben zich spontaan gemeld als stembureaulocatie. Ze hebben ook nieuwe en jonge vrijwilligers aangemeld. Door deze andere verdeling hebben we ook de stemdistricten opnieuw moeten indelen. Het stemdistrict bepaalt welk stembureau op de stempas komt te staan. Bij 3.3 drukte gaan we nader in op de effecten hiervan.
2.2
Opbouwen en afspraken met stemlokalen
Met Vebego is gesproken over de continuïteit van het opbouwen van de stembureaus. Er zijn vervangers voor de vaste kracht die dit al jaren deed. Hij heeft deze verkiezing nog meegeholpen en is nu met pensioen. Punt van aandacht blijft het vastleggen van afspraken. Dan gaat het o.a. om aantal stembussen, welke materialen in welke lokalen nodig zijn, welke ruimte precies in een bepaald gebouw als stemlokaal geldt, wanneer opbouw- en afbouw plaatsvindt. Met Vebego is eind november het draaiboek aangescherpt.
3. Stembureauleden 3.1
Werving
De werving van stembureauleden vond plaats met de nieuwe software. Bij de overgang van de oude naar de nieuwe software is het bestand met vrijwilligers opgeschoond. Mensen die al een aantal jaren niet meer waren ingezet op een stembureau zijn niet mee overgenomen naar de nieuwe software. Er zijn nu zo’n 360 vrijwilligers bekend. Op 29 oktober zijn er 135 stembureauleden ingezet. ’s Avonds zijn daar nog 19 tellers bij gekomen. Ten opzichte van de vorige verkiezing (EP24) zijn de stembureauleden gemiddeld iets jonger.
Leeftijdsverdeling stembureauleden 45% 40% 35% 30%
25%
TK25
20%
EP24
15% 10% 5% 0% <30
30-40
40-50
50-60
60-70
70+
We hebben reserveleden benoemd. In de dagen voor de verkiezing vielen nog een aantal vrijwilligers uit. Daarvoor konden we die reserves inzetten. Uiteindelijk hadden we 18 reserves over. Op de dag van stemming bleek één stembureaulid van de middagploeg toch verhinderd. We hebben tijdig voorzien in vervanging. 4
3.2
Training en toetsing stembureauleden
De verplichte training voor stembureauleden was deze keer alleen online. Dat had mede te maken met de beperkte tijd om deze verkiezing te kunnen organiseren. Er is gebruik gemaakt van een training van de softwareleverancier. Voor het tellen hebben we zelf aanvullende instructiefilmpjes gemaakt. Er was een aparte training voor tellers voor de woensdag en voor de donderdag. Die training was korter. De voorzitters moesten online examen doen. Met de mogelijkheid om te herkansen. Op één na zijn alle voorzitters geslaagd. Degene die ook na herkansing is gezakt, is niet ingezet als voorzitter. Stembureauleden geven in de enquête aan:
Enkele citaten daaruit: ‘Als je dit voor het eerst doet dan is een online training wellicht niet afdoende’ ‘Werken met de iPad was matig uitgelegd in het portaal’ ‘Splitsing stempassen en onderhandse volmachten’ (gemist) ‘Handig om te weten hoe de kratten ingepakt moeten worden’ (gemist) ‘Ik vond het een goede cursus’
3.3
Drukte per stembureau
Het stembureau in het gemeentehuis heeft altijd een hoge opkomst1. Deze keer was de opkomst daar echter nog veel hoger dan in het verleden. De stembureaus hebben voor het eerst de stempassen gescand. Die data zijn bewaard. Daardoor is nu beter inzichtelijk waar bepaalde stemmers vandaan komen. Hierna ziet u het beeld van het stembureau in het gemeentehuis. Deze lichten we eruit omdat deze sterk afwijkt van de overige stembureaus. De herkomst van de kiezers van andere stembureaus is in de bijlage opgenomen.
1
Opkomst is het aantal kiezers dat heeft gestemd ten opzichte van het aantal kiezers dat voor dat stembureau was uitgenodigd om te komen stemmen.
5
Nog niet de helft van alle stemmers in het gemeentehuis had een stempas met daarop het gemeentehuis als dichtstbijzijnde locatie. Te zien is dat er grote groepen kiezers uit andere districten zijn komen stemmen. Of deze extreme opkomst te maken heeft met de herindeling van de stemdistricten kunnen we niet met zekerheid zeggen. Historische data ontbreken namelijk. Het lijkt er wel op dat dit een rol heeft gespeeld. Zo hebben onder meer Het Slath, Sionskerk en Eper Veste een andere districtsindeling gekregen. Vanuit die stembureaus komen relatief veel kiezers in het gemeentehuis stemmen.
Herkomst stemmers gemeentehuis Overig 10%
Vegtelarij 3% Klaarbeek 3% Goede Herderkerk 6%
Gemeentehuis 49%
Burgerenk 7%
Eper Veste 7%
Het Slath 8%
Sionskerk 7%
Die enorme hoge opkomst (ruim 2.400 kiezers) betekent ook veel meer stembiljetten en stempassen tellen. Daaraan hebben extra collega’s aan meegeholpen. Die zijn mondeling benoemd als teller. De totale opkomst lag op 83,7%. Bij de vorige Tweede Kamerverkiezing was dat 82,1%. We blijven de herkomst van stemmers monitoren. Zo bouwen we historie op waarmee we eventueel de districtsindeling kunnen aanpassen.
6
We hebben nu een beeld hoe mensen stemmen per leeftijdscategorie:
Kiezgerechtigden die hebben gestemd naar leeftijd 100% 90%
80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% <20
20-29
30-39
40-49
50-59
60-69
70-79
80-89
90+
Jongeren tot 20 jaar stemmen gemiddeld iets vaker dan mensen tussen de 20 en 40 jaar. Vaak zijn dit jongeren die voor het eerst gaan stemmen. Die krijgen een afzonderlijk bericht daarover van de gemeente. Het lijkt erop dat dat helpt om de opkomst te bevorderen. Pas bij hoge leeftijd daalt de opkomst. Voor de toekomst is het interessant om te zien of opkomst bevorderende maatregelen op die groep gericht kunnen worden. Dat vraagt nadere uitwerking.
160% 140% 120% 100% 80% 60% 40% 20% 0%
Opkomst
opkomst gemiddelde
De drukte op het stembureau hangt af van het daadwerkelijke aantal kiezers dat zich meldt. Dat is in onderstaande figuur inzichtelijk gemaakt.
7
Kiezers per stembureau 2500 2000 1500 1000 500 0
3.4
Toegankelijkheid
Op elk stembureau lag een QR-code. Daarmee konden doven en slechthorenden een tolk op afstand benaderen. Dit was voor het eerst en is gratis aangeboden door de Berengroep2. In hoeverre daarvan gebruik is gemaakt is niet bekend. Na afloop van de verkiezing kregen we via een raadslid een mail van een slechtziende inwoner. Die wees ons op de website van de oogvereniging. Met daarin informatie over toegankelijk stemmen voor mensen met een visuele beperking. We hebben gereageerd dat we de informatie zullen betrekken bij de afweging voor de volgende verkiezing. Voor een deel hangt toegankelijkheid samen met de bewegwijzering en verlichting in de stemhokjes. Daarover zijn meerdere opmerkingen geplaatst in de processen-verbaal. Hoewel de verlichting vooraf was getest, bleken de batterijen slechter dan verwacht. De lege batterijen zijn inmiddels vervangen. Ook hebben we hierover betere afspraken gemaakt met Vebego die de stemlokalen inricht. Na de verkiezing hebben we een extra verwijzingsbord aangeschaft. Bij Het Slath bleek het stembureau toch lastig vindbaar. Verder gaan we kijken of we op de vloer in de stemlokalen tijdelijke markering kunnen laten aanbrengen zodat de looproute ook voor visueel beperkten duidelijker is. Het zelfstandig uitbrengen van een stem door blinden is eigenlijk alleen mogelijk met een stemmal.
We hebben offerte opgevraagd voor de komende gemeenteraadsverkiezing. Daaruit blijkt dat de stemmal maar éénmalig te gebruiken is. De investering daarvoor past niet binnen het bestaande budget. Daarom kiezen we ervoor om pas een stemmal te overwegen als we die bij meerdere verkiezingen kunnen inzetten. Dat kan hopelijk/waarschijnlijk zodra er gestemd kan worden met een nieuw en kleiner model stembiljet.
3.5
Vernieuwing
Dit jaar werkte we voor het eerste met iPads op het stembureau. Daarmee scant het stembureau de stempas en blijkt of de stempas geldig is. De stempas wordt ook direct geregistreerd. Daardoor hadden we inzicht in het verloop van de opkomst gedurende de dag. Dat was zinvol, ook om te zien of overal nog genoeg stembiljetten waren. 2
Zie berengroep.nl/verkiezingen
8
Helaas was er op tussen 17.00 en 18.00 uur een (landelijke) storing. Daardoor duurde het scannen te lang. Sommige stembureaus hebben de passen niet alsnog gescand. Daardoor is het inzicht in het verloop niet volledig. Dit leidde later op de avond ook tot telefoontjes dat de stembiljetten (bijna) op waren. Bij stembureau VIOS heeft dat geleid dat kiezers even moesten wachten totdat de biljetten weer aangevuld waren.
Aantal stemmers 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200
20.30-21.00
20.00-20.30
19.30-20.00
19.00-19.30
18.30-19.00
18.00-18.30
17.30-18.00
17.00-17.30
16.30-17.00
16.00-16.30
15.30-16.00
15.00-15.30
14.30-15.00
14.00-14.30
13.30-14.00
13.00-13.30
12.30-13.00
12.00-12.30
11.30-12.00
11.00-11.30
10.30-11.00
10.00-10.30
09.30-10.00
09.00-09.30
08.30-09.00
08.00-08.30
07.30-08.00
0
De iPad bevatte ook een Stemhulp (teksten, checklijsten) voor de stembureauleden. Deze hulp is in de praktijk weinig gebruikt. Het werken met de iPad leidde bij sommige stembureauleden tot verwarring. Zo zijn in sommige gevallen volmachten niet als volmacht, maar als stempas geregistreerd. Voor het totaal aantal toegelaten kiezers is dat niet erg. Maar het maakt het tellen van die passen op donderdag ook lastig. Niet altijd was duidelijk hoe een stembureau iets had geteld. Als stembureaus vervolgens de stempassen, kiezerspassen en volmachten niet gescheiden in enveloppen aanleveren, is het niet goed mogelijk om dit nog te achterhalen. Met de iPad had het mogelijk moeten zijn om de (ervaren) drukte door te geven. Helaas werkte dat niet goed en leidde dat tot verstoring van de werking van de iPad. De leverancier heeft die optie in de loop van de ochtend daarom uitgeschakeld. De drukte was online via epe.verkiezinginbeeld.nl te zien. De nieuwe software, inclusief het werken met de iPads is uitvoerig besproken met de leverancier. Het bleek dat de storing kwam door te weinig capaciteit bij de leverancier om alle data te kunnen verwerken tijdens de piekdrukte. De leverancier gaat meer capaciteit organiseren voor een volgende verkiezing. Verder gaat de leverancier ons kosteloos extra helpen bij de inrichting van de software voor de komende verkiezing.
Ondanks de haperingen zien we het voordeel van het werken met de iPad. Er is veel meer data beschikbaar. Door historie op te bouwen kunnen trends worden ontdekt. Dat is weer input om richting de toekomst de organisatie bij te stellen.
9
De stembureauleden hebben het werken met de iPad als volgt ervaren.
We onderzoeken of we de Stemhulp eenvoudiger kunnen inzetten. In de training zullen we benadrukken dat de (de checklijst in de) Stemhulp een hulpmiddel is. Verder zullen we in de training meer aandacht geven aan de verschillende soorten volmachten, hoe deze op de iPad te tellen en hoe deze te sorteren. De verstoring in de software op de iPad zorgde ervoor dat we van drie stembureaus de tellingen niet hadden ontvangen op woensdagavond. Die tellingen zijn belangrijk. We geven die door aan het ANP. Die publiceert dat vervolgens. De tellingen die we wel hadden ontvangen zijn doorgegeven. Het ANP heeft daarop ’s nachts nog telefonisch contact gezocht met de vraag waarom er stembureaus ontbraken. Dat is uitgelegd. Het ANP heeft vervolgens zelf besloten om te wachten met publicatie. Dat leidde tot belangstelling en berichtgeving in de media. Op donderdag kwam RTL Nieuws langs om te kijken. We konden ze verduidelijken hoe dit gekomen is. Met instemming van de tellers is het tellen live uitgezonden. Het was een fragment van een paar minuten. Dit vroeg wel extra tijdsinvestering van een van de projectleiders en een communicatie-adviseur tijdens een toch al hectische ochtend. Formeel mogen we de envelop met het proces-verbaal van een stembureau niet open maken als deze wordt ingeleverd. De Kiesraad adviseert dat wel3.
En er is nu een wet in voorbereiding4 die daarvoor een wettelijke grondslag regelt. We gaan de processen-verbaal controleren bij inlevering. Dat gebeurt in aanwezigheid van de voorzitter. Ontbreekt er iets in het proces-verbaal? Dan vult de voorzitter dat aan.
3.6
Tellen van de stemmen
We hebben een nieuwe telmethode gehanteerd. Deze is geïnspireerd op een telmethode die meer in Nederland wordt gebruikt. In de praktijk is de uitvoering ervan tegen gevallen. Op de stembureaus is in de meeste gevallen niet (volledig) volgens de instructie gewerkt. Het telproces begint op woensdag, maar loopt donderdag door. Daar waren de telformulieren op afgestemd. Donderdag bleek echter dat de meeste stembureaus die formulieren niet of niet op de juiste wijze hadden gebruikt. 3
Zie www.kiesraad.nl/binaries/kiesraad/documenten/publicaties/2025/10/27/vervoer-en-opslag-van-destembescheiden-en-processen-verbaal/Vervoer+en+opslag+van+de+stembescheiden+en+processenverbaal.pdf 4 Wet stroomlijning verkiezingsproces (Wsvp), zie www.internetconsultatie.nl/wsvp/b1
10
De training voor het GSB was afgestemd op een juiste werkwijze. Dat leidde op donderdag tot problemen bij het tellen. Toen moesten we ter plekke een oplossing vinden om met de beschikbare middelen het tellen alsnog goed en navolgbaar uit te voeren. Uiteindelijk is dat gelukt. Het heeft ons wel veel meer tijd gekost. Daarvoor zijn ’s middags en ’s avonds ad hoc collega’s bijgesprongen. Pas donderdag 30 oktober rond middernacht was het GSB helemaal klaar met alle werkzaamheden. Vanuit de stembureauleden is het volgende teruggekomen over de telmethode.
Het beeld dat de stembureauleden geven over het volgen van de telinstructie wijkt dus sterk af van het beeld dat Team verkiezingen heeft gekregen. In de reacties van stembureauleden in de enquête blijkt dat niet alle stembureauleden en tellers die instructie op dezelfde wijze hebben kunnen inzien of ervaren. Ook is een aantal malen gemeld dat een live training hiervoor beter is. Meerdere stembureaus hebben de telmethode van de vorige keer gehanteerd. Soms was de ruimte waar geteld te klein. Daardoor moest het telproces volgens de stembureauleden worden aangepast. Ook de grootte van de stembiljetten was een probleem bij het tellen. De nieuwe telmethode heeft niet geleid tot minder fouten bij het tellen. Wel was de duur van het tellen op woensdag langer dan bij de vorige Tweede Kamerverkiezing. Hieronder is dat inzichtelijk gemaakt. Opmerking verdient dat ’t Geerhuus voor een groot deel bestond uit nieuwe vrijwilligers. Dat stembureau had ook veruit de minste biljetten. Het beeld is daardoor vertekend, omdat in de teltijd per biljet ook de tijd is meegenomen voor het opruimen van het stemlokaal. Een andere eindtijd was niet bekend namelijk. Ook de ruime teltijd bij de Klaarbeek valt op. Dat was wel het enige stembureau waarbij de tellingen op woensdag en donderdag exact overeenkwamen. We gaan de telmethode minder gedetailleerd voorschrijven.
We organiseren fysieke trainingen voor het tellen met de stembureauleden. We zetten gemeentelijk personeel in als voorzitter bij het tellen op de stembureaus.
11
TK25 per biljet (s)
TK23 Per biljet (s)
Gemiddelde TK23
Gemiddelde TK25
140 120 100 80 60 40 20 -
3.7
Vergoeding en facilitaire verzorging
De vrijwilligers krijgen een vergoeding. Tenzij ze hebben aangegeven daar geen prijs op te stellen. Verder hebben we gezorgd voor een broodmaaltijd voor beide ploegen op het stembureau, voor koeken, koffie/thee/fris, versnaperingen en ’s avonds warme snacks. De waardering van de stembureauleden voor de catering is:
Een bloemlezing uit de opmerkingen die geplaatst zijn: - er was te weinig tijd om te kunnen eten - fijn dat er ’s avonds snacks waren - (meer dan) voldoende eten en drinken - graag iets meer vegetarische opties Te weinig tijd om te eten speelt vooral bij de middagploeg. Een extra stembureaulid tijdens het eten kan een oplossing zijn. Of dat haalbaar is, is de vraag. Voor de gemeenteraadsverkiezing willen we dit nog niet wijzigen. Het is dan meestal minder druk op de stembureaus.
4. Gemeentelijk stembureau (GSB) Het GSB is het orgaan dat op gemeentelijk niveau de definitieve telling vaststelt. Inmiddels is er een aantal keren ervaring opgedaan. Toch verliep de telling niet zonder problemen. Dat is onder 3.5 verwoord.
12
Het GSB is donderdag 30 oktober om 8.45 uur gestart. Er zijn 40 tellers ingezet. De leeftijd daarvan was gemiddeld hoger dan bij de vorige verkiezing.
Leeftijdsverdeling GSB 50% 45% 40% 35%
30%
TK25
25%
EP24
20% 15% 10% 5% 0% <30
4.1
30-40
40-50
50-60
60-70
70+
Bemensing
Voor het tellen van de stemmen is vooral gebruik gemaakt van vrijwilligers uit de samenleving. Op basis van de ervaring met eerdere verkiezingen waren 6 telploegen samengesteld. Een van de telleiders was op de dag niet fit. Toen is ad hoc besloten de telploegen anders te verdelen en met 5 ploegen te werken. Elke telploeg werd geleid door een telleider. De telleiders zijn geworven onder het eigen personeel. Voor een deel waren dat mensen met ervaring, deels nieuwe mensen. Het invullen van het proces-verbaal is gedaan door een viertal ‘invullers’, uit eigen personeel. Verder waren medewerkers actief in de facilitaire ondersteuning, het invoeren van de uitslagen in de software, de technisch-functionele installatie en ondersteuning van de software en als voorzitter en plaatsvervangend voorzitter van het GSB. Het tellen vond plaats op de begane grond in de aanbouw van het gemeentehuis. Daarvoor is gekozen omdat die ruimtes leeg stonden. De vergaderruimtes bleven zo beschikbaar voor de rest van de organisatie. Hierdoor moesten we wel tafels en stoelen huren. Het klaarzetten en opruimen vroeg de nodige ‘handjes’ die gelukkig beschikbaar waren vanuit het eigen personeel. De projectleiders verkiezingen waren beschikbaar voor het beantwoorden van vragen en als sparringpartner voor de GSB-leden.
Omdat het tellen vertraging opliep is op een gegeven moment een oproep gedaan in de organisatie om te komen helpen vanaf ongeveer 16.00 uur. Vanwege het ad hoc karakter van die oproep was op dat moment niet goed in te schatten of, hoeveel en hoelang er extra mensen nodig zouden zijn. Ondanks die onduidelijkheid waren veel collega’s bereid te helpen. Sommigen zelfs nog tot middernacht. Het heeft in een enkel geval ook geleid tot een onnodige hulpvraag. Dat is jammer, maar was op dat moment niet goed te vermijden. We regelen van tevoren personeel om beschikbaar te zijn bij een onvoorziene uitloop van de werkzaamheden.
13
4.2
Proces
Hoewel de tellers, telleiders en invullers vooraf geïnstrueerd waren, bleek het toch lastig om alle bijzonderheden te doorzien. Het telformulier bevatte ingebouwde controles. De werking daarvan en wie wat doet, was niet helemaal duidelijk. Ook moesten we improviseren omdat de telling op woensdag niet volgens de instructie was verlopen. Dat leidde soms tot verschillende oplossingen voor een vergelijkbaar vraagstuk. Met de GSB-leden is dit geëvalueerd. Als wens komt daaruit naar voren dat de voorzitter en vicevoorzitter het volledige proces beter willen kunnen overzien. Die kennis zit nu eigenlijk alleen bij de projectleiders verkiezingen. We gaan met telleiders, invullers en projectleiders het telformulier en het proces samen doorlopen en zien waar we verder kunnen verbeteren.
Hoewel het proces niet verliep zoals verwacht, heeft dat de tellers – voor zover wij kunnen beoordelen – niet negatief beïnvloed. De sfeer was goed. Tijdens de lunch in de middag konden mensen even naar buiten en tussendoor was er voldoende tijd voor een gesprekje onderling.
4.3
Tellen
Uitgangspunt is dat de telling van het aantal stembiljetten die het GSB uitvoert juist is. Bij kleine verschillen met de telling die het stembureau de avond ervoor heeft uitgevoerd is dat geen probleem. Door de ingebouwde controles in het telformulier kwamen deze keer uiterlijk bij de invullers eventuele verschillen of vragen naar voren. Die konden vervolgens worden opgelost door de telteams. Nadat de telteams rond 16.30 uur klaar waren met de tellingen is dat controlewerk voortgezet met collega’s. In een aantal gevallen zijn bepaalde lijsten opnieuw bekeken en geteld. Dat leidde ertoe dat de invoer in de software in één keer goed ging. Dat scheelde in het opnieuw moeten openen van gesloten kratten.
4.4
Vaststellen en controles
De projectleiders verkiezingen hebben het proces-verbaal van het GSB vrijdag 31 oktober naar het hoofdstembureau in Arnhem gebracht. Daarna was het wachten of er vanuit het centraal stembureau (de Kiesraad) nog een melding zou komen voor nader onderzoek. De Kiesraad voert namelijk nog een aantal controles uit op onlogische, onverklaarde of opvallende zaken en kiezers kunnen een melding doen als ze menen dat er een fout is gemaakt bij het vaststellen van de stemmen. We ontvingen vanuit de Kiesraad twee meldingen. Een kiezer kon zijn stem niet vinden en een andere kiezer merkte op dat het proces-verbaal van stembureau 6 (Het Slath) niet op de site stond, maar onder die naam stond het procesverbaal van stembureau 13 (De Hoeksteen). Vermoedelijk is er met opslaan van de scans iets niet goed gegaan. Dezelfde dag is het juiste proces-verbaal op de site geplaatst. Dit loste beide problemen tegelijk op.
14
5. Politieke partijen 5.1
Ondersteuningsverklaring
De gemeente speelt een rol bij de ondersteuningsverklaringen voor nieuwe kandidatenlijsten. Nieuwe partijen die willen meedoen met de verkiezing moeten voldoende ondersteuningsverklaringen verzamelen. De kiezer meldt zich in zijn woongemeente bij het gemeentehuis en ondertekent daar een ondersteuningsverklaring. In Epe hebben kiezers daar beperkt gebruik van gemaakt.
5.2
Campagne en verkiezingsborden
Op de website heeft informatie gestaan over de regels rondom flyeren en verkiezingsborden. Gebleken is dat niet alle partijen informatie niet op de site zoeken, maar via de mail contact opnemen als ze vragen hebben. Dit jaar hebben we voor het eerst gewerkt met voorbedrukte gemeentelijke verkiezingsbroden. Hierdoor hadden alle partijen dezelfde ruimte. De leverancier bleek heel flexibel in de opmaak en heeft goed gecommuniceerd. Er heeft geen bekladding of overplakking plaatsgevonden van de gemeentelijke borden. De borden waren wat klein omdat we pas konden aanbesteden nadat het college besloten had tot deze nieuwe werkwijze. Toen waren er geen grotere borden meer beschikbaar. De borden zijn netjes geplaatst. De borden voor de Veldhoeve, bij de Sint Jorisweg en bij Emst staan parallel aan de rijrichting. Daardoor vallen deze minder op en zijn minder goed leesbaar. We laten de volgende keer de gemeentelijke verkiezingsborden in een hoek op de rijrichting plaatsen. Partijen mogen ook eigen borden plaatsen. Tenminste 3 partijen hebben daarvan gebruik gemaakt. Eén partij had veel meer borden geplaatst dan toegestaan volgens het beleid. De boa’s waren op de hoogte. Er is niet handhavend opgetreden. Van die partij zijn ook borden beklad en/of kapot gemaakt. Dit heeft geleid tot vragen vanuit de pers, in het college en vanuit een raadsfractie.
Zoals in eerdere evaluaties al opgemerkt moet het reclame- en bewegwijzeringsbeleid geëvalueerd worden. De verkiezingsborden vormen een zeer beperkt onderdeel van dat beleid. Het evalueren van dat beleid valt buiten het bestek van de organisatie van de verkiezingen. Bij die evaluatie kan geput worden uit de evaluatie verkiezingen voor wat betreft de verkiezingsborden.
6. Inkoop 6.1
Software
Er is deze verkiezing voor het eerst gebruik gemaakt van nieuwe ondersteunende software. Deze was na een aanbesteding als voordeligste/beste keuze uit de bus gekomen. De software werkte niet vlekkeloos. Met de leverancier is dit uitgebreid besproken. Dit is al beschreven onder 3.4.
6.2
Drukwerk
De leverancier van het drukwerk was nieuw. Deze leverancier kon een kleiner biljet drukken door partijen met 80 kandidaten over 2 kolommen te verdelen. Dat scheelt op de stembureaus. De stembus zit minder snel vol en de biljetten zijn beter te hanteren door kiezers en bij het tellen. Het formaat van het biljet was afgestemd op de transportbox. 15
Waar bij de vorige Tweede Kamerverkiezing de biljetten niet allemaal in de boxen pasten, lukte dat nu wel.
6.3
Overige materialen
Het bestellen van aanvullende materialen zoals stemhokjes en stembussen vindt nu jaarlijks plaats, waarbij we elke keer zoeken naar een voordelige leverancier. We hebben voor het tellen extra materialen moeten aanschaffen, zoals transparante bordjes voor de lijstnummers en papierklemmen. Waar in het verleden bepaalde materialen standaard in voorraad waren, bleek dat nu niet het geval. Het ging bijvoorbeeld om monsterzakken (grote dikke enveloppen). Dat betekende extra werk om de bestelcodes te achterhalen.
6.4
Postbezorging
De bezorging van de stempassen en kandidatenlijsten is in vrijwel alle gevallen naar behoren verlopen. Eén kiezer meldde zich op de dag van de verkiezingen met de mededeling dat hij zijn aangevraagde kiezerpas niet had ontvangen. Die konden we op grond van wettelijke beperkingen helaas geen nieuwe meer verstrekken. Dit heeft geleid tot een klacht. De bezorging van de kandidatenlijsten was op de laatste dag waarop dat mocht. Dat heeft geleid tot meldingen van kiezers die de lijst nog niet hadden ontvangen. De stempassen van mensen die inmiddels overleden waren of die waren verhuisd rondom de dag van kandidaatstelling, zijn net voor het verzenden alsnog gelicht. Dat is standaard werkwijze. Dat voorkomt dat mensen een pas ontvangen die niet gebruikt mag of kan worden. Deze passen horen we retour te ontvangen. Aan de hand van die passen ontvangen mensen dan alsnog een (andere) pas. Dat ging deze keer niet helemaal goed. De fout lag bij de postbezorger. Eerst waren de passen naar onze vorige drukker verzonden. Daardoor kregen we deze pas op een laat moment retour. We hebben ervoor gekozen om de mensen die verhuisd waren naar een andere gemeente direct een kiezerspas te verstrekken. Formeel kan dat alleen op verzoek, maar gezien de beperkte tijd zou zo’n verzoek mogelijk te laat bij ons binnenkomen.
6.5
Catering
De maaltijden en hapjes op de stembureaus zijn verzorgd door Eureka voor Epe en Oene, de Hezebrink voor Emst en Eekterzicht voor Vaassen. In stembureaus waar een kantine of iets dergelijks is, konden de stembureauleden zelf koffie/thee/fris bestellen. We zien hierin grote verschillen in kosten tussen de verschillende locaties. We gaan bezien of we de koffie/thee/fris in alle stemlokalen zelf kunnen verzorgen om daarmee kosten te besparen.
7. Communicatie De communicatie had grotendeels een informerend karakter, zoals welke stemlokalen er zijn, hoe laat de stembureaus geopend zijn, hoe mensen een vervangende stempas kunnen aanvragen etc. Deze informatie is op de site geplaatst. In “Rondom de Sprengen“ en op sociale media is op diverse momenten aandacht besteed hieraan. Nieuwe kiezers hebben een brief ontvangen. De verkiezingskrant in eenvoudige taal is verspreid over verschillende centrale locaties in de gemeente. Aan specifieke locaties is een speciale verkiezingskrant voor mensen met een lichte verstandelijke beperking verstrekt.
16
Via epe.verkiezinginbeeld.nl zijn de stemlokalen gecommuniceerd. Na de vaststelling is de uitkomst via deze site te zien. Zowel het totaal van de gemeente Epe als per stembureau. Tijdens de dag van stemming is hier met name ’s ochtends de drukte per stembureau te zien geweest. Door een storing is deze functie later uitgezet. Het lijkt erop dat de gerichte communicatie aan jongeren die voor het eerst gaan stemmen vruchten afwerpt. Zie daarvoor bladzijde 7. Of andere communicatie-uitingen de opkomst hebben vergroot is niet bekend. De opkomst lag in Epe hoger (83,7%) dan bij de vorige Tweede Kamerververkiezing (82,1%).
8. Financiën Nog niet alle facturen zijn ontvangen. Daardoor ontbreekt een volledig beeld van de financiën. Voor dit jaar was er vrijwel geen budget beschikbaar, omdat er geen verkiezing gepland stond. In de tweede voortgangsrapportage5 is uitgegaan van € 75.000 aan extra kosten. Bij de jaarrekening 2025 verantwoorden we het totaal aan extra kosten. Overigens maken we nu ook al kosten voor de gemeenteraadsverkiezing van 2026. De overschrijding lijkt (daarom) wat hoger uit te vallen dan voorzien bij de tweede voortgangsrapportage.
5
Zaaknummer 1366579
17
9. Bijlage 1. Herkomst kiezers stembureaus
Herkomst stemmers gemeentehuis Overig 10%
Vegtelarij 3% Klaarbeek 3% Goede Herderkerk 6%
Gemeentehuis 49%
Burgerenk 7% Eper Veste 7%
Het Slath 8%
Sionskerk 7%
Herkomst stemmers Vegtelarij Overig 7% Sionskerk 7%
Vegtelarij 86%
Herkomst stemmers Zuuk Overig 9%
't Geerhuus 5%
Zuuk 86%
18
Herkomst stemmers Goede Herderkerk Sionskerk 4%
Overig 7%
Klaarbeek 7%
Goede Herderkerk 82%
Herkomst stemmers Klaarbeek Overig 7%
Goede Herderkerk 24%
Klaarbeek 69% Goede Herderkerk
Klaarbeek
Overig
Herkomst stemmers Het Slath Eper Veste 4%
Overig 4%
Gemeentehuis 4%
Het Slath 88%
19
Herkomst stemmers Eper Veste Gemeentehuis 4%
Overig 1%
Het Slath 13%
Eper Veste 82%
Herkomst stemmers Wissel Overig 4%
Wissel 96%
Herkomst stemmers Burgerenk Overig 5%
Klaarbeek 19%
Wissel 2%
Burgerenk 74%
20
Herkomst stemmers Sionskerk Goede Herderkerk 3%
Overig 8%
Sionskerk 89%
Herkomst stemmers De Hezebrink Overig 6%
De Hoeksteen 12%
De Hezebrink 82%
Herkomst stemmer De Hoeksteen 't Geerhuus 7%
Zuuk 2%
Overig 4%
De Hezebrink 7%
De Hoeksteen 80%
21
Herkomst stemmers Oene Zuuk 3%
Overig 4%
Oene 93%
Herkomst stemmers Tabernakel kerk Het Anker 3%
Overig 7%
De Koekoek 6%
Tabernakel kerk 84%
Herkomst stemmers De Koekoek Overig 5%
Tabernakel kerk 7%
Het Anker 11% C.V.O. 4%
Vios 8%
De Koekoek 65%
22
Herkomst stemmers Vios Overig 5%
De Koekoek 13%
C.V.O. 5%
Vios 77%
Herkomst stemmers Triton Overig 7%
Woord en Daad 4%
Triton 89%
Herkomst stemmers Woord en Daad Overig 4%
't Geerhuus 13%
C.V.O. 4%
Woord en Daad 79%
23
Herkomst stemmers C.V.O. Woord en Daad 6%
Overig 4%
C.V.O. 90%
Herkomst stemmers Het Anker Triton 5%
Overig 9%
Woord en Daad 4% C.V.O. 16%
Het Anker 66%
Herkomst stemmers 't Geerhuus Overig 6%
C.V.O. 3%
't Geerhuus 91%
24
10.
Bijlage 2. Analyse processen-verbaal
De processen-verbaal van de woensdag en donderdag zijn geanalyseerd. Daarbij is gekeken naar het aantal telverschillen tussen de woensdag en donderdag en het aantal keren dat in het proces-verbaal (van de woensdag) een rubriek niet (juist) is ingevuld. In veel gevallen is vergeten een begin- of eindtijd in te vullen of een verkeerde tijd ingevuld. Dat is opgenomen in de kolom ‘foute tijden pv’. Die zijn voor de juistheid van het proces-verbaal minder van belang. Andere zaken die niet (juist) zijn ingevuld, zijn als fout aangemerkt. Voor de telverschillen is gekeken naar het aantal stempassen, kiezerspassen en volmachten en de totalen daarvan en naar de stembiljetten per lijst. Groen gearceerd zijn de gevallen waar geen fouten of verschillen waren. Stembureau/ Rubriek
Telverschillen
Foute tijden pv
Fouten in pv
1 - Gemeentehuis
17
2
2
2 - Vegtelarij
7
3
1
3 - Zuuk
10
2
2
4 - Goede Herderkerk
16
3
0
5 – Klaarbeek
0
1
1
6 - Het Slath
12
0
1
7 - Eper Veste
9
1
1
8 - sv Wissel
7
1
0
9 - Burgerenk
9
1
1
10 - Sionskerk
3
0
0
12 - De Hezebrink
7
1
0
13 - De Hoeksteen
4
2
3
14 - Kulturhus Oene
9
2
0
15 - Tabernakel kerk
5
2
0
16 - De Koekoek
11
3
1
17 - VIOS
10
3
0
18 - Triton
5
2
0
19 - Woord en Daad
8
2
0
20 - CVO
11
3
0
21 - Het Anker
2
1
1
22 – ‘t Geerhuus
3
2
0
25