695193 Beslisnota Beleidskader zon en wind

Beslisnota voor de raad Onderwerp

Beleidskader zon en wind

Programma

7 - Duurzaamheid

Portefeuillehouder

Dhr. mr. drs. M.B. Heere Dhr. M. Kerkmans

Zaaknummer

695193

Adviseur

Mulder

Afdeling

Ruimte

E-mail adres

bart.mulder@epe.nl

TE BESLUITEN OM 1. 2.

het Uitwerkingskader zon en wind vast te stellen; te laten onderzoeken onder welke voorwaarden financiële participatie van inwoners bij energieopwekprojecten via een gemeentelijke borgstelling mogelijk gemaakt kan worden.

INLEIDING De gemeente Epe wil uitvoering geven aan de Klimaatwet en het klimaatakkoord. Hierin zijn voor Nederland de hoofdlijnen bepaald voor een duurzame toekomst. Eén van de onderdelen waar regio's en gemeenten mee aan de slag moeten is de opwek van hernieuwbare energie. In de RES 1.0, de Transitievisie Energie en Warmte en de Omgevingsvisie 'Natuurlijk goed leven' zijn de ruimtelijke en financiële voorwaarden (op hoofdlijnen), de hoeveelheid duurzame energie en de plek waar dit mogelijk is vastgelegd. Ruimtelijk, participatief en financieel beleid dat zon- en windenergie op land mogelijk maakt ontbraken. Het Uitwerkingskader zon en wind maakt dit wel mogelijk want: - hernieuwbare energie-opwekking in de gemeente Epe door middel van zon op dak, zon op land en windmolens wordt mogelijk gemaakt. - er wordt aangegeven binnen welke landschappelijke en ruimtelijke voorwaarden energie in het landschap van gemeente Epe opgewekt kan worden en welke stappen hiervoor nodig zijn. - de landschappelijke kwaliteiten binnen de gemeente Epe zijn leidend voor 'wat kan' en 'hoe dat kan' bij de energie-opwek door middel van zon- en windenergie. - de financiële participatie, waaronder lokaal eigendom, in de energietransitie wordt mogelijk gemaakt.

BEOOGD EFFECT 1. 2.

Uitvoering geven aan de Klimaatwet, het Klimaatakkoord, de Regionale Energiestrategie, de Omgevingsvisie 'Natuurlijk goed leven' en de Transitievisie Energie en Warmte. De realisatie (ruimtelijk, participatief en financieel) mogelijk maken van opwek van zonne- en windenergie in de gemeente Epe.

ARGUMENTEN 1.1 Hiermee kan de gemeente Epe haar doelstellingen op het gebied van hernieuwbare opwek van energie realiseren. Grootschalige hernieuwbare energie-opwek door zon- en windenergie was, met uitzondering van pilot 'De Horst' (zonneveld), nog niet mogelijk. Het Uitwerkingskader zon en wind geeft het ruimtelijk en (financieel) participatief beleid weer waarbinnen er hernieuwbare energie uit zon en wind gerealiseerd kan worden. Dit beleid past binnen de bestaande strategische kaders. •

Transitievisie Energie en Warmte (vastgesteld 2022)

Beschrijft de visie en aanpak van de gemeente Epe om in 2050 CO2-neutraal te zijn. Deze aanpak is gebaseerd op de vijf sectortafels van het Klimaatakkoord waaronder 'Elektriciteit, hernieuwbare energie'. In de gemeente Epe is in 2050 zeker 1200 TJ duurzame elektriciteit nodig. Zon- en windenergie zijn hier momenteel de belangrijkste bronnen voor. De productie van deze duurzame elektriciteit vraag om ruimte en heeft daarmee een ruimtelijke impact op het waardevolle Epese landschap. Het Uitwerkingskader zon en wind voorziet in beleid om windmolens en zonnevelden in het Epese landschap een plek te bieden. • Regionale Energiestrategie 1.0 (RES 1.0, vastgesteld 2021) Tijdens de klimaatconferentie van Parijs in 2015 maakten tweehonderd landen internationale klimaatafspraken. In navolging daarvan publiceerde Nederland op 28 juni 2019 het Nationale Klimaatakkoord. Daarin is Nederland opgedeeld in dertig energieregio’s. Elke regio heeft de taak om een Regionale Energiestrategie (RES) op te stellen. De RES is een document waarin de regio’s voor 2030 en 2050 opgaven uitwerken voor duurzame elektriciteitsopwekking en warmte. De RES 1.0 Regio Stedendriehoek, waar de gemeente Epe onder valt, doet een bod om 1,07 TWh van deze duurzame energie te produceren. Namelijk door het plaatsen van windmolens, zonnepanelen op land en zonnepanelen op daken.

De RES 1.0 is een visie op hoe en hoeveel duurzame energie de regio kan opwekken. De RES 1.0 bevat geen concrete plannen voor de bouw van windmolens en de aanleg van zonnevelden. Met het maken van plannen beginnen de gemeenten nadat de RES 1.0 is vastgesteld. Het Uitwerkingskader zon en wind is de lokale uitwerking van de regionale visie. • Omgevingsvisie 'Natuurlijk goed leven' (Vastgesteld 2021) De RES 1.0 is in de Omgevingsvisie 'Natuurlijk goed leven' van de gemeente Epe verder uitgewerkt en daarmee onderdeel van de gemeentelijke visie geworden over de opwek van zonne- en windenergie in de gemeente Epe. In de omgevingsvisie is “een duurzame toekomst” één van de vier belangrijke opgaven waarvoor gemeente Epe de komende tijd staat. Belangrijk uitgangspunt voor zon is de zonneladder in de omgevingsvisie die een nadere uitwerking is van de landschappelijke zonneladder uit de RES. De zonneladder uit de omgevingsvisie geeft vooral de prioritering aan en is leidend voor dit uitwerkingskader. Zon op dak heeft daarbij de hoogste prioriteit en de voorkeur. Zon op dak kan niet in de hele opgave voorzien. Daardoor is zon op land nodig. In de Omgevingsvisie wordt voor zon op land aangegeven dat landschapstypen en de kenmerken daarvan leidend zijn voor beleid en is aangegeven waar zon op land al dan niet zou kunnen.

In lijn met de Omgevingsvisie streeft onze gemeente ernaar om voldoende hernieuwbare energie op te wekken met wind- en zonne-energie. Het opwekken van deze energie is een uitdaging omdat het een grote opgave betreft met grote veranderingen in ons landschap. Er wordt een nieuw landschap gecreëerd. De waardevolle leefomgeving is dus bepalend voor de mogelijkheden voor zon en wind. Zij geeft de condities aan waarbinnen zonne- en windenergie binnen de gemeente mogelijk is. Het landschap is daarbij leidend en binnen de kwaliteiten van dat landschap moeten zonne- en windenergie vorm krijgen. De energietransitie is niet de enige opgave in het buitengebied. Daarom wordt in de Omgevingsvisie de koppeling met andere gebiedsopgaves gelegd: landbouwtransitie, klimaatadaptatie en natuurontwikkeling. Ook andere koppelkansen zijn benoemd. Bijvoorbeeld koppeling met recreatie, dubbelgebruik van het land(schap) of versterking van het landschap op basis van landschapstypen. De feitelijke randvoorwaarden en gebiedsbegrenzingen voor zon en wind krijgen in dit uitwerkingskader een plek. 1.2 Het beleid bevat de spelregels voor de vier bouwstenen waarmee hernieuwbare energie uit zon en wind gerealiseerd kan worden met 'respect' voor het landschap. De gemeente Epe biedt via dit uitwerkingskader ruimte aan het opwekken van energie uit zon en wind.

De landschappelijke kwaliteiten binnen onze gemeente zijn bepalend voor ‘wat kan’ en ‘hoe dat kan’. Het opwekken van energie kan op verschillende manieren. Om hernieuwbare energie op te wekken zijn daarom bouwstenen geformuleerd. Dit zijn de vier bouwstenen waarvoor binnen de gemeentegrenzen ruimte wordt geboden. Voor zon: 1. Zon op dak – Het zoveel mogelijk benutten van dakoppervlak voor het opwekken van zonne-energie heeft de hoogste prioriteit binnen de bouwstenen. Dit is de makkelijkste manier om met weinig ruimtebeslag zonder grote impact energie op te wekken. 2. Zon op land – Gezien de ambitie en energiebehoefte is de aanleg van zonneparken op land noodzakelijk. Zon op land maakt onderdeel uit van de vastgestelde energiemix. Onder grootschalige opwek van zon op land verstaan we zonnevelden met een capaciteit van >15kWp. Voor wind: 3. Erfmolens – Erfmolens zijn in principe bedoeld om in een eigen energiebehoefte van een initiatiefnemer te voorzien. De aard en de verschijningskenmerken van de erfmolen zijn passend bij de schaal en de kenmerken van erven.

4. Windturbines – Windturbines zijn nodig voor een stabiele duurzame stroomopwekking. Zij leveren potentieel de grootste bijdrage aan het opwekken van energie*. *Op dit moment wordt nader onderzoek gedaan naar de effecten van grote windturbines op beschermde diersoorten (voor de Veluwe specifiek de Wespendief) en de gezonheid (geluidsoverlast). Dit zorgt ervoor dat de komende jaren naar verwachting nog geen windturbines kunnen worden gerealiseerd, maar op termijn ligt hiervoor wel een ambitie. 1.3 De voorwaarden die aan de bouwstenen gesteld worden zorgdragen voor zonne- en windenergie passend bij de gemeente Epe. De bouwstenen moeten voldoen aan drie onderdelen. Waardevolle leefomgeving, Ruimtelijke- en uitvoeringsafspraken en Maatschappelijke opgave. Waardevolle leefomgeving In de omgevingsvisie is de waardevolle leefomgeving ons leidende principe bij de opgaven waarvoor we staan. Het landschap in gemeente Epe is divers en kent vele verschillende landschapstypes. Ten alle tijden is het landschap dan ook leidend bij het realiseren van hernieuwbare energie. Het specifieke landschap is dus altijd het vertrekpunt. Daarom kunnen per landschapstype andere voorwaarden gelden. Ruimtelijke- en uitvoeringsafspraken Dit wordt verder uitgewerkt in ruimtelijke keuzes: randvoorwaarden voor plaatsing, maatvoering, etc.

Hier wordt duidelijk hoe en waar de ontwikkelingen gaan plaatsvinden en vooral onder welke objectieve randvoorwaarden. Maatschappelijke opgave Tot slot wordt de maatschappelijke opgave beschreven. Wat vindt de samenleving belangrijk en hoe kom je tot een evenwichtige verdeling van lusten en lasten. 1.4 Het uitwerkingskader neemt initiatiefnemers bij de hand om hernieuwbare energie uit zon en wind te realiseren. De gemeente Epe stelde eerder vast dat zij hernieuwbare energie via zon en wind wil faciliteren en stimuleren. De voorwaarden zoals beschreven in het uitwerkingskader zijn hiervoor de belangrijkste voorwaarde. Echter, om initiatiefnemers daadwerkelijk te verleiden en/of te stimuleren projecten te realiseren maakt een stappenplan onderdeel van dit Uitwerkingskader. Met dit stappenplan is per bouwsteen uitgelegd wat een initiatiefnemer moet doen om haar initiatief tot realisatie te brengen. 1.5 Het uitwerkingskader is fasegewijs en interactief tot stand gekomen. In de eerste fase van het Uitwerkingskader zon en wind stelden wij een plan van aanpak en offerteaanvraag op ten behoeve van een meervoudige onderhandse aanbesteding. In februari 2022 is de aanpak en de offerteaanvraag vastgesteld door het college. Vier adviesbureaus pitchten hun aanpak aan het interne projectteam, de teamleider Ontwikkeling en wethouders Ruimte en Energietransitie.

Na gunning van de opdracht is in fase twee het Participatieplan en de Vertrekpuntennotitie opgesteld en vastgesteld door het college. De gemeenteraad is hier in het voorjaar van 2022 middels een informatienota over op de hoogte gebracht. In fase drie is uitvoering gegeven aan een veelvoud van participatietrajecten. Inwoners, (georganiseerde) stakeholders, ondernemers, experts, ketenpartners en raadsleden zijn gedurende het opstellen van het Ontwerp Uitwerkingskader zon en wind geïnformeerd en betrokken middels meerdere bewoners- en informatieavonden, expert- en innovatieateliers, EpeSpreekt en interviews. Voor, tijdens en na deze participatietrajecten is gestart met het opstellen van het Uitwerkingskader zon en wind. Het resultaat ligt nu voor ter besluitvorming. 2.1 De gemeente een rol heeft als het gaat om het creëren van de juiste omstandigheden om de ambitie om '50% lokaal eigendom' te stimuleren en faciliteren. De energietransitie is één van de grootste opgaven sinds de wederopbouw. Een dergelijke transitie vraagt forse investeringen, zowel vanuit de markt als van de overheid. In de energietransitie hebben de gemeenten een regierol toebedeeld gekregen. Deze rol staat nader beschreven in het Klimaatakkoord, de RES 1.0 en de Transitievisie Energie en Warmte.

Daarin is het streven vastgelegd dat bij opwekking van duurzame energie op land (zonneparken en windmolens) burgers voor minstens de helft moeten kunnen profiteren van het project (lokaal eigendom). De gemeente Epe wil dit stimuleren en waar nodig faciliteren. 50% lokaal eigendom van een zonneveld of windmolen vraagt van inwoners en/of energie coöperaties forse investeringen. Investeringen worden momenteel op verschillende manieren gefinancierd. Voorbeelden zijn o.a. achtergestelde lening(en), rijks- en provinciale subsidies. Ervaring leert dat met het huidige financiële instrumentarium zon- en windprojecten niet 'in' 50% lokaal eigendom ontwikkeld kunnen worden. Door als

gemeente borg te staan voor leningen die energie coöperaties aangaan om zo de realisatie van duurzame energie door te stimuleren kan de gemeente invulling geven aan haar rolneming om faciliterend te zijn bij publiek-private samenwerking rondom maatschappelijke onderwerpen.

KANTTEKENINGEN 2.1.1 Borgstelling voor het faciliteren van lokaal eigendom wijkt af van het huidige financiële beleid zoals is beschreven in het coalitieakkoord en brengt financiële risico's met zich mee. Het streven van een collectief van inwoners om samen schone energie lokaal op te wekken zien we als een zaak van en voor algemeen publiek waardoor invulling gegeven kan worden aan 50% lokaal eigendom. Dit willen wij stimuleren en faciliteren. Door als gemeente borg te staan voor een lening is het mogelijk om dit soort publieke initiatieven van de grond te krijgen. Zonder gemeentelijke borgstelling komt de financiering van energieprojecten niet of enkel tegen hoge maatschappelijke kosten tot stand. Het verstrekken van een financiële borgstellingen past niet binnen de kaders van het financiële beleid, zoals vastgelegd in het coalitieakkoord en het collegeprogramma. Dit wordt niet als een primaire taak van de gemeente gezien en brengt financiële risico's met zich mee. Echter gelet op het publieke belang van het verduurzamen van de samenleving, wordt voorgesteld te onderzoeken onder welke voorwaarden, kaders en beheersmaatregelen de raad kan worden voorgesteld om toch over te gaan tot het verstrekken van borgstellingen.

Een afzonderlijk voorstel hierover, waarin dit verder zal worden uitgewerkt, zal na akkoord van de raad om dit te onderzoeken, later dit jaar aan het college en de raad worden voorgelegd. Hierbij moet onder andere worden gedacht aan de voorwaarden die aan een project worden gesteld, een maximum bedrag (per project en in het geheel), de wijze waarop de 'businesscase' wordt getoetst en beoordeeld, een maximale looptijd, etc. Dit alles in relatie tot het gemeentelijk beleid op het gebied van risicomanagement.

FINANCIËN In de begroting 2023-2026 zijn incidentele en structurele middelen opgenomen ter uitbreiding van de capaciteit voor onder andere projectbegeleiding van zon- en windprojecten. De gemeente Epe ontvangt voorlopig (op basis van het aantal inwoners) vanuit het Rijk, via de decentralisatie uitkering middelen. De definitieve verdeling van de middelen vanuit het Rijk verloopt via de verschillende circulaires. Deze middelen zijn naar verwachting toereikend, om de uitgaven te kunnen dekken. De middelen nemen, gelijk aan de verwachte opgave, de komende jaren toe. Voor het stimuleren en faciliteren van 50% lokaal eigendom via een borgstelling door de gemeente Epe volgt, na akkoord van de raad voor het onderzoek, in 2023 een separaat college- en raadsvoorstel. In dit separate voorstel worden de voorwaarden, kaders en beheersmaatregelen uitgewerkt en worden de (financiële) consequenties voor de gemeente Epe, als mogelijke borgsteller, in beeld gebracht.

COMMUNICATIE Inwoners, (georganiseerde) stakeholders, ondernemers, experts, ketenpartners en raadsleden zijn gedurende het opstellen van het Ontwerp Uitwerkingskader zon en wind betrokken middels meerdere bewoners- en informatieavonden, expert- en innovatieateliers, EpeSpreekt en interviews. Hier lag het 'Participatieplan Uitwerkingskader zon en wind, 2022' aan te grondslag. Zie bijlage. Gedurende de periode van inspraak in december (2022) en januari (2023) zijn 64 reacties op het ontwerp Uitwerkingskader zon en wind ontvangen. De indieners van inspraakreacties worden op de hoogte gesteld van het antwoord op hun reactie middels inzage in de inspraaknotitie en een persoonlijke (digitale) brief. Gedurende de periode van ter inzagelegging was er een video beschikbaar waarin de gemeente Epe tekst en uitleg gaf over het Ontwerp Uitweringskader en is één informatieavond georganiseerd om het ontwerp Uitwerkingskader zon en wind toe te lichten aan de inwoners en organisaties. Tijdens deze avonden waren 15 inwoners van de gemeente Epe aanwezig.

Ook is het ontwerp Uitwerkingskader zon en wind tijdens de terinzagelegging actief gedeeld met de 10 leden van de Energietafel, de Energiecoaches van de gemeente Epe, de Stichting Energiecooperatie Epe en zijn de personen en organisaties die aanwezig waren tijdens 'bewonersavonden' (1 juni en 12 oktober 2022) per e-mail op de hoogte gebracht dat het Ontwerp ter inzage ligt. Het ontwerp is gedurende de ter inzagelegging periode gepresenteerd aan de deelnemers van het Stedenbouwkundig Overleg en de Erfgoedcommissie. Communicatie over het ontwerp Uitwerkingskader vond daarnaast via de volgende kanalen plaats: • Rondom de Sprengen; • Website gemeente Epe; • Socials van de gemeente Epe.

UITVOERING 1. 2. 3. 4. 5.

Na vaststelling van het Uitwerkingskader zon en wind wordt het Uitwerkingskader gepubliceerd. Zon- en windprojecten kunnen volgens het Stappenplan dat is opgenomen in het Uitwerkingskader zon en wind gerealiseerd worden. Voor het stimuleren en faciliteren van 50% lokaal eigendom via een borgstelling door de gemeente Epe volgt in 2023 een separaat college- en raadsvoorstel. In dit separate voorstel worden de (financiële) consequenties voor de gemeente Epe, als borgsteller, in beeld gebracht. De gemeenteraad wordt jaarlijks op de hoogte gebracht van de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie via zon op dak, zon op land en wind op land. Het Uitwerkingskader zon en wind wordt tweejaarlijks herzien. De gemeenteraad wordt hierover geïnformeerd en indien nodig wordt hen een besluit voorgelegd.