Werkprogramma Bodem en Ondergrond

Werkprogramma bodem en ondergrond Enschede 2022 – 2026

Inhoudsopgave werkprogramma bodem en ondergrond Enschede 2022 – 2026 1.

Inleiding ...........................................................................................................................................3 1.1 Terugblik bodemprogramma 2016-2020 ......................................................................................3 1.2 Visie bodem en ondergrond ..........................................................................................................3 1.3 Werkprogramma bodem en ondergrond 2022-2026....................................................................4

2.

Bodem en ondergrond bij maatschappelijke opgaven....................................................................5 2.1 Veilige en gezonde leefomgeving..................................................................................................8 2.2 Klimaatadaptatie ...........................................................................................................................9 2.3 Energietransitie .............................................................................................................................9 2.4 Circulaire economie.....................................................................................................................10 2.5 Biodiversiteit ...............................................................................................................................11 2.6 Cultuurhistorie en natuurlijk erfgoed..........................................................................................11 2.7 Mobiliteit .....................................................................................................................................12 2.8 Omgevingswet.............................................................................................................................12 2.9 Kennis en informatie (datagedreven werken).............................................................................13

3.

Wat gaat het kosten? ....................................................................................................................15 3.1

Lasten (exploitatie) ................................................................................................................15

3.2

Baten .....................................................................................................................................16

1. Inleiding Er gebeurt veel in onze bodem en ondergrond. We maken er in toenemende mate intensief gebruik van, waardoor bodem en ondergrond steeds voller raken en voor meer functies worden gebruikt. Denk aan de veelheid aan kabels en leidingen in het stedelijk gebied, ruimte voor bomen, de toenemende noodzaak voor waterberging en bodemenergiesystemen. Nieuwe opgaven als klimaatadaptatie en landbouw- en energietransitie maken de claim op de ondergrondse ruimte nog groter. Dat gaat niet altijd samen met andere belangrijke thema’s als drinkwaterwinning en biodiversiteit.

1.1 Terugblik bodemprogramma 2016-2020 Begin jaren 80 van de vorige eeuw werd duidelijk dat de bodem in Nederland op grote schaal vervuild was geraakt. Dat leverde risico’s op voor de volksgezondheid en het bracht de kwaliteit van het grondwater in gevaar. Daarom startte de overheid een langjarig programma om de kwaliteit van de bodem en het grondwater te verbeteren. Er werd een bodemconvenant overeengekomen, waaraan ook financiële middelen verbonden waren. De uitvoering van deze grootschalige saneringsoperatie lag bij de provincies en later ook bij de grote gemeenten, waaronder Enschede. Gemeente Enschede heeft al vele jaren een Programma bodem en ondergrond. Het belangrijkste deel van het programma was gericht op het saneren en beheren van locaties waar de bodem verontreinigd was geraakt. Daarmee vervulde de gemeente haar rol als bevoegd gezag volgens de Wet bodembescherming. Visievorming, andere bodemthema’s dan de verontreiniging en aandacht voor de diepe ondergrond werden wel genoemd, maar hadden geen prioriteit. Dat veranderde met het laatste programma voor de jaren 2016-2020. De grote bodemsaneringsoperatie had haar vruchten afgeworpen en het besef ontstond om verder vooruit te kijken naar de toekomst van bodem en ondergrond. Dit programma is overigens verlengd tot eind 2022. De gemeente heeft de gestelde doelen in het voorgaande programma op hoofdlijnen gerealiseerd.

De uitwerking van het bodemconvenant en gemeentelijke Programma bodem en ondergrond heeft geleid tot een veilige bodem en een doelmatig beheer van bodem en ondergrond. Vanuit het vakgebied bodem en ondergrond is de afgelopen jaren, naast uiteraard de wettelijke bodemsaneringstaken, steeds meer aandacht gegeven aan advisering van en samenwerking met aanpalende beleidsterreinen. Dat levert voor iedereen voordelen op. Die lijn is doorgetrokken in de Visie bodem en ondergrond.

1.2 Visie bodem en ondergrond Als gemeente Enschede staan we de komende jaren voor een groot aantal opgaven. De energietransitie is er daar één van. Maar ook onderwerpen als klimaatadaptatie, herstel van biodiversiteit, circulaire economie en een gezonde en veilige leefomgeving. Deze maatschappelijke opgaven staan aan de basis van de Visie bodem en ondergrond. Wij willen namelijk niet alleen de kwaliteit van onze bodem en ondergrond beschermen, maar we willen bodem en ondergrond op een bredere manier benutten. Dit doen we onder andere door samen te werken met andere overheden, publieke organisaties, kennisinstellingen en belangengroepen. Daar waar opgaven in Twente de gemeentegrenzen overstijgen, is samenwerking tussen gemeenten en andere partijen, zoals het waterschap en netwerkbeheerders de sleutel om tot goede oplossingen te komen. Dat is één van de redenen dat de Visie bodem en ondergrond is opgesteld samen met de gemeenten Almelo en Hengelo. Op 25 oktober 2021 is de Visie bodem en ondergrond Enschede door de gemeenteraad vastgesteld.

Vanuit de Rijksoverheid is er een wettelijk takenpakket voor gemeenten en ook provincies opgesteld dat kaderstellend is voor de bodem en ondergrond. Het betreft onder andere de Wet bodembescherming (Wbb), Besluit bodemkwaliteit (Bbk) en Wet milieubeheer (Wm). De Wbb bevat regels om de bodem en het daarin bevindende grondwater effectief te beschermen en de risico's van aanwezige verontreinigingen te beheersen. Het Bbk stelt regels aan het toepassen van grond, slib en bouwstoffen. De Wet milieubeheer regelt veel verschillende aspecten rondom milieuthema’s. Het doel van deze wet is om milieurisico's te minimaliseren. Daarnaast sluiten we ons bodembeleid aan bij de pijlers van het landelijke bodembeleid onder de Omgevingswet. Deze pijlers worden verder toegelicht in paragraaf 2.8. Hieruit vloeien de acties voor het team bodem en ondergrond voort. Wij voeren bodemsaneringen uit waar nodig, beheren het grondwater en verrichten andere taken die de bodemkwaliteit beschermen. Deze werkzaamheden blijven wij voortzetten. Maar daarnaast wordt vanuit het bodemvakgebied bijgedragen aan andere projecten en werkvelden, en nieuwe initiatieven, door met onze expertise anderen te ondersteunen. We willen de beschikbare kennis over bodem en ondergrond breder ontsluiten en beschikbaar stellen.

Dit niet alleen voor gemeentelijke plannen en de aanpak van maatschappelijke opgaven, maar zeker ook voor iedereen die op de een of andere manier gebruik maakt van de wereld onder onze voeten. Wat en hoe we dit de komende jaren gaan doen is beschreven in dit Werkprogramma bodem en ondergrond 2022-2026.

1.3 Werkprogramma bodem en ondergrond 2022-2026 Dit Werkprogramma bodem en ondergrond is deels een vervolg op voorgaande bodemprogramma’s. Tegelijkertijd gaat het een stap verder en worden de ambities uit de Visie bodem en ondergrond omgezet in meer concrete acties. In het verleden lag de nadruk vooral op de aanpak van problemen in de bodem. Met dit werkprogramma gaat team bodem en ondergrond zich inzetten om de juiste balans te vinden tussen het benutten en beschermen van de kwaliteiten van de bodem en de ondergrond. Daarbij is samenwerking met partijen binnen en buiten de gemeente onmisbaar. De rol die team bodem en ondergrond speelt in deze samenwerking, kan verschillen per maatschappelijke opgave. Het beschermen van de kwaliteiten van de bodem en ondergrond wordt onder andere gedaan door het stellen van normeringen met betrekking tot bodemkwaliteit, het uitvoeren van bodemsaneringen, en het beschermen van cultuurhistorische waarden, zoals bijvoorbeeld de laag van Usselo. Het benutten van de kwaliteiten van de bodem komt tot uiting bij nieuwe initiatieven en maatschappelijke opgaven. Er wordt bijvoorbeeld samen met de initiatiefnemer nagedacht over de kansen die de bodem biedt bij een nieuw ruimtelijk initiatief. Zo zorgen we ervoor dat onze bodem en ondergrond op een duurzame, veilige en efficiënte manier wordt benut.

Team bodem en ondergrond zal dus deze balans waarborgen bij nieuwe initiatieven en de maatschappelijke opgaven binnen gemeente Enschede. Dit is waarom we ervoor willen zorgen dat we vroeg bij nieuwe initiatieven betrokken worden. Daarom hebben we ook een procesbeschrijving opgesteld waaruit duidelijk wordt welke rol wij spelen. Deze procesbeschrijving staat in Figuur 1, en wordt uitgebreider toegelicht in het volgende hoofdstuk.

2. Bodem en ondergrond bij maatschappelijke opgaven In Nederland staan we voor een aantal grote maatschappelijke opgaven, zie Figuur 2. De realisatie daarvan is complex en vergt gedegen plannen. Binnen de gemeente Enschede zijn er verschillende beleidsdocumenten die deze plannen al op hoofdlijnen hebben uitgewerkt (zie Tabel 1). De Visie bodem en ondergrond is er hier een van. Vanuit het team bodem en ondergrond willen wij stappen zetten richting het integrale denken over de leefomgeving. Zo maken wij ons op voor de komst van de Omgevingswet. Dit betekent dat we niet alleen naar ons eigen stukje van de leefomgeving blijven kijken, maar dat we kennis en adviezen willen delen en uitwisselen met collega’s die op de een of andere manier betrokken zijn bij het ruimtelijke domein in Enschede. Een van de instrumenten om betrokken te worden bij initiatieven die ruimtelijke impact hebben is om aan te sluiten in het proces wanneer deze plannen worden voorbereid en uitgevoerd. Vaak wordt de impact van ingrepen pas getoetst in het besluitvormingstraject van projecten. Steeds duidelijker wordt dat er winst wordt behaald door inhoudelijke disciplines, waaronder bodem en ondergrond, vroeg in het ontwikkelingsproces aan tafel te zetten. In Figuur 1 is de procesbeschrijving weergegeven.

Het geeft de initiatiefnemer en de gemeente handvatten om te zorgen dat er een balans ontstaat tussen benutten en beschermen van bodem en ondergrond bij nieuwe initiatieven en maatschappelijke opgaven. Deze procesbeschrijving is van toepassing in situaties waarin de ingrepen complex en/of omvangrijk zijn.

Figuur 1: procesbeschrijving ruimtelijke initiatieven en maatschappelijke opgaven Naast bovenstaande procesbeschrijving wordt ook proactief gekeken naar kansen binnen andere maatschappelijke opgaven. In 2021 heeft team bodem en ondergrond enkele oriënterende gesprekken gevoerd met verschillende interne initiatiefnemers die bezig gaan met maatschappelijke opgaven. Deze gesprekken, die in het kader van het opstellen van de Visie bodem en ondergrond zijn gevoerd, waren erg nuttig om inzicht te krijgen in elkaars werkveld. Door deze gesprekken vroeg in

het proces te houden konden we al een eerste inventarisatie maken van relevante bodemkwaliteiten voor deze initiatieven. Het plan is dus om - aan de hand van het stroomschema in Figuur 1 – periodieke gesprekken te houden met initiatiefnemers binnen (en buiten) de gemeentelijke organisatie. Met deze gesprekken kunnen ontwikkelingen in de werkvelden besproken worden en op tijd hierop worden ingespeeld. Zo kunnen we met onze expertise over de bodem en ondergrond al in de eerste fases van een nieuw initiatief inzetten. Dit met als uiteindelijk doel de bodem en ondergrond op een duurzame en veilige manier in te zetten.

Figuur 2: Maatschappelijke opgaven spelen een rol in het gebruik van de bodem en ondergrond De Visie bodem en ondergrond hanteert de maatschappelijke opgaven als uitgangspunt (Figuur 2). Aan de hand van de meest relevante beleidsdocumenten en gesprekken met mensen uit de betreffende beleidsvelden hebben we de rol voor de bodem en ondergrond bepaald. Uit die gesprekken kwam voortdurend naar voren dat het team bodem en ondergrond als bron van informatie wordt gezien. Een belangrijke rol van het team zal dus die van kenniscentrum zijn, dat beschikt over veel informatie en kennis van de bodem en ondergrond. Daarnaast weet het team de weg om eventueel ontbrekende kennis op te halen en beschikbaar te stellen. Onze taak zal gericht zijn op het beschermen en benutten van de bodem en ondergrond. In de eerste twee kolommen van Tabel 1 staan respectievelijk de maatschappelijke opgaven en in korte bewoordingen de rol die bodem en ondergrond kunnen spelen bij de realisatie daarvan. In de rechter kolom staan de beleidsdocumenten van de gemeente Enschede, waar het bodemwerkveld in de uitvoering inbreng aan gaat leveren. Naast de maatschappelijke opgaven zijn er ook opgaven ten aanzien van kennis en informatie en de Omgevingswet in de tabel opgenomen. In de paragrafen 2.1 tot en met 2.9 komen de maatschappelijke opgaven en de rol van bodem en ondergrond daarin, uitgebreider aan bod.

Doelen en middelen worden daar in kort bestek beschreven.

Tabel 1: Korte toelichting op rol van de bodem en ondergrond per maatschappelijke opgave

Maatschappelijke opgave

Rol bodem & ondergrond

Beleidsdocument

1. Veilige en gezonde leefomgeving

Uitvoeren wettelijke bodemtaken, waaronder waarborgen bodemveiligheid en bodemkwaliteit & beheren grondwater

Visie bodem en ondergrond, 2021

2. Klimaatadaptatie

Kwaliteiten van bodem inzetten bij klimaatadaptatie projecten

Water- en Klimaatadaptatieplan 2022-2026, 2021

3. Energietransitie

Potentie voor bodemenergiesystemen onderzoeken. Ordenen benutting ondergrond voor energie-infrastructuur.

Energievisie, 2021 Transitievisie Warmte, ontwerp 2021

4. Circulaire economie

Beschermen grondbalans o.a. door wettelijke bodemtaken. Mogelijke rol bij verduurzaming landbouw.

Visie Landelijk Gebied, 2021 Handreiking circulaire economie voor Twentse gemeenten, 2021 Circulaire economie en circulair ondernemen, 2021

5. Biodiversiteit

Bijdragen (van bodemkennis) aan projecten die biodiversiteit willen verhogen bijv. door functiecombinaties

Visie Landelijk Gebied, 2021 Energievisie, 2021 Groen ambitieplan, 2021

6. Identiteit en natuurlijk en cultureel erfgoed

Beschermen van archeologische, aardkundige, landschappelijke en ecologische waarden.

Cultuurhistorische waardenkaart, 2014 Structuurvisie cultuurhistorie, 2019 Beleidsregel Koesteren cultuurhistorie, 2021

7. Mobiliteit

Bijdragen (van bodemkennis) aan projecten die wijzigingen aanbrengen in de openbare ruimte voor infrastructuur.

Mobiliteitsvisie, 2019

8. Omgevingswet

Uitvoeren van wettelijke taken

Aanvullingswet bodem Aanvullingsbesluit bodem

9. Kennis en informatie

Beheren, ontsluiten en uitwisselen van data. Data vertalen naar informatie op bijvoorbeeld (3D) kaarten

Andere opgaven

2.1 Veilige en gezonde leefomgeving We willen allemaal wonen en leven in een veilige en gezonde leefomgeving. De bodem speelt daarin een belangrijke rol. De afgelopen decennia uitgevoerde bodemprogramma's hebben geleid tot een veilige bodem en een doelmatig beheer van bodem en ondergrond. Het beheer van de bodem en ondergrond wordt de komende jaren voortgezet. Dit doet ons team door bijvoorbeeld bodemkwaliteitskaarten te actualiseren en het actief beheren van het grondwater. Tabel 2.1a Wat willen we bereiken?

Verbeteren milieuhygiënische bodemkwaliteit (Wettelijke taken)

Wat gaan we doen? Updaten regionale bodemkwaliteitskaart (chemische bodemkwaliteit) Beleidskeuzes bodemkwaliteit opnemen in het Omgevingsplan Milieuhygiënisch bodem- en grondwaterbeheer, bodemsaneringen Verder onderzoek doen naar zeer zorgwekkende stoffen, zoals PFAS. Bij risico's maatregelen treffen.

Informatiebeheer

Gegevensbeheer en data ontsluiting Wet Open Overheid, Ontwikkeling Opendata bodem

Regeren is vooruitzien. Ons team zal dan ook de ontwikkelingen binnen het vakgebied van de bodem en ondergrond, zowel op provinciaal als landelijk niveau, nauwgezet volgen. We bekijken welke consequenties die voor ons hebben en hoe we hierop kunnen anticiperen of reageren. Heeft dat raakvlakken met andere vakgebieden, dan delen we die informatie met de betreffende collega’s. Waar mogelijk en zinvol werken we daarin ook samen met de andere gemeenten in de regio. Onderwerpen op het gebied van bodem en ondergrond waar we samenwerken met andere vakgebieden en niet per definitie als eerste aan zet zijn, zijn bijvoorbeeld zoutwinning en drinkwaterwinning en het gebruik door derden van de boven en ondergrond. Onderstaand enkele voorbeelden met daarbij de acties waaraan ons team kan bijdragen. De inzet zal vooral bestaan uit uren. Tabel 2.1b Wat willen we bereiken?

Verkennen van ontwikkelingen in zoutwinning en cavernes

Wat gaan we doen? Deelname bestuurlijk overleg in Werkgroep zoutwinning Twente; positie bepalen van onze rol bij diverse ontwikkelingen

Ontwikkelingen bijhouden, waaronder onderzoek TNO en KEM naar hergebruik cavernes voor bijvoorbeeld energieopslag Bijhouden ontwikkelingen activiteiten en ontwikkelingen van Zoutwinning/Nobian en de Mijnbouwwet Voorkomen bedreiging winningen, droogte

Beschermen drinkwaterwinning

Gebruiken ondergrond voor o.a. kabels, leidingen, wortels, en bouwen

Aanwijzing provincie/Vitens strategische grondwatervoorraden Regiefunctie van de gemeente op benutten/gebruik hiervoor. Regiefunctie beleggen bij afd. Stadsdeelbeheer

Landelijk gebied: Beschermen gewasproductie/ bodemvruchtbaarheid Versterken en behouden recreatieve en educatieve waarden

Vernatting, verdroging, verzuring, vermesting, Bijdrage leveren/ambities afstemmen bij gebiedsgerichte aanpak stikstofproblematiek in Landelijk Gebied Informatie ontsluiten om bij te dragen aan behoud en verbetering bodemvruchtbaarheid Versterken en behouden van recreatieve en educatieve waarden. Koppeling met visie buitengebied

2.2 Klimaatadaptatie Onder klimaatadaptatie vallen alle activiteiten waarmee de gemeente zich aanpast en voorbereidt op het veranderende klimaat. De rol van onze bodem is om water langer vast te houden en te bergen. Bij hevige regenval kan de bodem water opnemen, zodat er minder overlast ontstaat. Tegelijkertijd kan een bodem die water vasthoudt een buffer vormen voor droge periodes. In het stedelijk gebied wordt er ruimte gecreëerd voor groen en water in plaats van het te bebouwen of wegen aan te leggen. Dit draagt bij aan een gezonde stad, bijvoorbeeld voor de bestrijding van wateroverlast en hittestress. Met name voor het Water- en klimaatadaptatieplan en het Groenambitieplan is informatie over de bodemopbouw erg nuttig. Het maakt het mogelijk om tot betere keuzes te komen en om tot een goede aanpak van bijvoorbeeld wateroverlast enerzijds en het voorkomen van verdroging anderzijds te komen. Een voorwaarde hiervoor is dat het bodem- en watersysteem meer leidend moeten zijn bij het beslissingsproces bij ruimtelijke inrichting. In andere woorden, de functie zou het bodem- en watersysteem moeten volgen, om zo tot de meest geschikte keuzes te kunnen komen. Tabel 2.2 Wat willen we bereiken? Aanpakken verdroging/vernatting

Aanpakken en tegengaan van wateroverlast Aanpakken hittestress Water en bodemsysteem sturend maken

Wat gaan we doen? Onderzoek naar mate van verdroging/vernatting als gevolg van klimaatverandering Communicatie over bodemkaart en handvatten voor maatregelen grondwaterproblematiek voor burgers en bedrijven; In beeld brengen mogelijkheden van waterbergende bodem. Bodem gebruiken voor warmteregulatie, bijv. door vergroening. Mogelijkheden onderzoeken. Aansluiting zoeken met collega’s van het WEK om positie water en bodemsysteem te versterken en sturend te maken bij ruimtelijke initiatieven.

2.3 Energietransitie In het kader van het Klimaatakkoord wil de gemeente het gebruik van fossiele brandstoffen verminderen en overgaan op duurzamere alternatieven. Dit staat onder andere beschreven in de Energievisie en de Transitievisie Warmte. Bodem en ondergrond kunnen gebruikt worden voor bodemenergiesystemen, het opslaan van energie in de bodem en ruimte bieden voor ondergrondse infrastructuur voor duurzamere alternatieven. Met de technieken van nu is dat nog niet overal rendabel mogelijk. Het is dan ook van belang de technische ontwikkelingen op de voet te volgen. De technische vooruitgang maakt de inzet van bodem en ondergrond in de (nabije) toekomst wellicht mogelijk, op plekken waar dat nu nog niet haalbaar is.

Kennis over de ondergrond is van groot belang om goede afwegingen te kunnen maken welke bodemenergiesystemen kansrijk zijn en hoe de ondergrond in de energietransitie optimaal gebruikt kan worden. Er zijn diverse kaarten beschikbaar, maar met de voortschrijdende techniek is actualisatie daarvan mogelijk en wenselijk. Als het gaat over de aanleg van zonneparken en windparken, dan zijn met name het ruimtebeslag en de ondergrondse infrastructuur van invloed op het bodemgebruik. Uit het gesprek met de betrokkenen bij de Energievisie kwam naar voren dat er nog keuzes gemaakt moeten worden over het wat, waar en hoe van de energiesystemen. Vanuit het werkprogramma bodem en ondergrond kan ons team, door het inzichtelijk maken voor de potentie van de verschillende systemen, bijdragen aan het maken van deze keuzes. Tabel 2.3 Wat willen we bereiken?

Inzicht krijgen in mogelijkheden bodemenergie

Wat gaan we doen? Beschikbare informatie over de potentie van bodemenergiesystemen up-todate houden. Kennis vergaren over mogelijkheden voor warmte koude opslag (WKO) zowel open als gesloten systemen, landelijke ontwikkelingen en regelgeving rond aardwarmte en geothermie volgen, en indien van toepassing: meewerken aan verkennende studies voor inzet aardwarmte en geothermie. Mogelijkheden voor energieopslag in bodem onderzoeken: Warmte/waterstofgas/perslucht Inzicht krijgen in - De huidige wet- en regelgeving rondom bodemenergiesystemen - Welke systemen zijn er, locaties in de gemeente, zijn ze allemaal gemeld, en zitten ze elkaar eventueel in de weg (interferentie)? - Zijn er potentiële bodemrisico's waar we rekening mee moeten houden? Bijhouden ontwikkelingen Mijnbouwwet in relatie tot energiewinning

Inzicht krijgen in knelpunten uitbreiding ondergrondse infrastructuur

Beschikbare informatie over ligging kabels en leidingen up to date houden en afstemmen met gewenste nieuwe infrastructuur. Bij signalering van knelpunten actief zoeken naar oplossingen.

Inzicht verkrijgen dan wel adviseren bij aanleggen zonnevelden Inzicht verkrijgen dan wel adviseren windenergie initiatieven

Inzicht krijgen in eventuele gevolgen van zonneparken op bodem(kwaliteit), kijken naar koppeling biodiversiteit. Deze inzichten gebruiken voor advisering. Inzicht krijgen in eventuele gevolgen van windparken op bodem(kwaliteit), kijken naar koppeling biodiversiteit. Deze inzichten gebruiken voor advisering.

2.4 Circulaire economie In een circulaire economie is het uitgangspunt om grondstoffen en materialen na gebruik weer terug te brengen in het systeem, en dus de kringloop te sluiten. Een voorbeeld dat in Enschede wordt toegepast is de kringlooplandbouw, zoals beschreven in Visie Landelijk gebied en de Energievisie. Het doel is om te zorgen voor een vruchtbare bodem met een goede bodemkwaliteit voor nu en op de lange termijn. Door kennis en kunde samen te brengen van de verschillende afdelingen kan men elkaar ondersteunen in het maken van plannen en beslissingen. Hierbij moet worden opgemerkt dat circulariteit voornamelijk gericht is op hergebruik van afvalstoffen, wat niet onder bodemwetgeving valt.

Het gaat vooral om het toegankelijk maken van de informatie die aanwezig is en inzicht te krijgen in welke informatiebehoefte er is met betrekking tot bodem en ondergrond. In overleg met de diverse betrokkenen zal het team dit verder uitwerken en zo nodig onderzoeken laten uitvoeren om de informatie te verkrijgen. Tabel 2.4 Wat willen we bereiken? Verduurzamen en verbreden landbouw

Beschermen grondbalans

Onderzoeken biobased producten

Wat gaan we doen? Steun voor maatregelen ter versterking organische stof, bodemleven en bodemstructuur voor bestrijden droogteproblematiek in landelijk gebied, zie ook Visie Landelijk gebied. Onderzoeken naar het toepassen indicator landbouwbodems bodemkwaliteit Maatschappelijk verantwoord inkopen toepassen voor bodem- en ondergrondaspecten in projecten waar gemeente opdrachtgever is Voor Circulaire economie en grondstromen zijn voor de categorie grondwerken, bouwrijp maken en sanering/bodemreiniging/hergebruiken van grond concrete voorbeeldcriteria om op te nemen in aanbestedingsprocedures (www.mvicriteria.nl/nl) Onderzoeken mogelijkheden teelt biomassa tbv biobased economy

2.5 Biodiversiteit Biodiversiteit speelt niet alleen bovengronds, maar ook onder de grond. Denk hierbij aan microorganismen die ondergronds leven, zoals schimmels, bacteriën en insecten, maar ook grotere dieren zoals muizen en mollen. Al deze organismen dragen bij aan een gezonde en vruchtbare bodem, die ook een positief effect hebben op de bovengrondse biodiversiteit. Variatie in de bodem is belangrijk voor het groen. Voor sommige bomen en struiken is een nietverdichte en vruchtbare bodem nodig. Maar is ook vegetatie die juist gebaat is bij een voedselarme bodem. De ideale situatie zou zijn dat er gekeken wordt naar de kwaliteiten van de bodem en daar de bijpassende beplanting voor gekozen wordt bij groenprojecten. Zo kan er bijvoorbeeld gekeken worden naar het type bodem (zand of klei) en de daarbij behorende kwaliteit (voedselarmer of voedselrijker). Hierbij volgt de functie de bodemeigenschappen. Biodiversiteit is een thema dat raakvlakken heeft met veel visies en plannen, omdat het belangrijk is voor een gezonde en evenwichtige leefomgeving. De leefomgeving vergroenen en open ruimte creëren voor natuur en water kan al zorgen voor een positief effect op de biodiversiteit. Daarnaast zijn er veel mogelijkheden tot functiecombinatie waarbij het verhogen of behouden van de biodiversiteit gekoppeld wordt aan bijvoorbeeld een windpark.

Tabel 2.5 Wat willen we bereiken? Behouden en verbeteren biodiversiteit

Wat gaan we doen? Ontwikkelen en delen van kennis over bodemmaatregelen ter versterking van biodiversiteit Stimuleren van functiecombinaties met zonnevelden/windparken: inzet recente kennis (o.a. WUR)

2.6 Cultuurhistorie en natuurlijk erfgoed Het natuurlijk en cultureel erfgoed is belangrijk voor de identiteit van de stad. Inwoners identificeren zich ermee. Maar niet alleen inwoners. Ook voor nieuwe bewoners, bezoekers en investeerders is cultureel erfgoed van belang.

Het verleden heeft een grote invloed op de identiteit van het Enschede van nu. Deze identiteit bepaalt de beleving van de stad voor de huidige bewoners, maar ook voor toekomstige bewoners, investeerders en bezoekers. Alle reden om zuinig te zijn op ons cultuurhistorisch erfgoed. In de structuurvisie Cultuurhistorie en de Visie Landelijk gebied wordt dan ook het belang aangegeven van het beschermen, koesteren en benutten van dit erfgoed. Een deel van het cultuurhistorisch erfgoed van Enschede bevindt zich in de bodem. Tot op heden is de rol van bodem en ondergrond voor het behoud van het erfgoed onderbelicht gebleven. Beide zijn echter betrokken bij ruimtelijke ontwikkelingen in Enschede. Het is daarom nuttig om te onderzoeken in hoeverre deze onderwerpen voor elkaar van betekenis kunnen zijn. Tabel 2.6 Wat willen we bereiken? Beschermen waarden - archeologische waarden - aardkundige waarden - landschappelijke waarden - ecologische waarden

Wat gaan we doen? Deelnemen aan en rol bepalen bij de actualisatie van de cultuurhistorische waardenkaart.

2.7 Mobiliteit Om de vervoersbewegingen van de inwoners van en de bezoekers aan Enschede te veranderen en te verduurzamen, is in 2019 de Mobiliteitsvisie opgesteld. Er wordt gestuurd op het verminderen van het autogebruik en in plaats daarvan ingezet op het aantrekkelijker maken van trein, fiets en wandelen. Hierbij worden ook veranderingen aangebracht in de openbare ruimte. Deze veranderingen, zijn van invloed op de bodem en ondergrond. Minder en smallere wegen zorgen voor een meer open bodem en daarmee voor een beter wateropnemend vermogen. Het is daarom van belang om bij het ontwerpen van nieuwe infrastructuur kennis en ideeën uit te wisselen. Hierdoor wordt er met een breder blikveld naar de openbare ruimte gekeken, en kunnen kansen en ambities worden gekoppeld. Tabel 2.7 Wat willen we bereiken Stimuleren meer open bodem in gebieden waar wijzigingen in infrastructuur optreden

Wat gaan we doen? Kennisontwikkeling en kennisdeling over o.a. draagkracht, ondergronds bouwen, ondergrondse infrastructuur, bodemkwaliteit, waterbergende bodem

2.8 Omgevingswet De Omgevingswet die naar verwachting in 2023 zijn intrede doet, biedt voor bodem en ondergrond voor de gemeente meer mogelijkheden om zelf actiever dan voorheen invulling te geven aan het bodembeleid in samenhang met de andere beleidsvelden. De wet is gericht op het maken van integrale afwegingen. Het is dan ook belangrijk dat wij onze input leveren in de diverse visies en plannen. Het zijn niet alleen de maatschappelijke opgaven die bepalend zijn voor de bodem en ondergrond. De Omgevingswet speelt ook een rol. Op hoofdlijn: dat gebeurt via de Aanvullingswet bodem Omgevingswet en Aanvullingsbesluit bodem Omgevingswet. Die treden tegelijkertijd met de Omgevingswet in werking. De nieuwe regels vervangen de huidige regels voor het beheer van de bodemkwaliteit. De nieuwe wetgeving voor bodem en ondergrond berust op drie pijlers die goed passen bij onze Visie op bodem en ondergrond:

1. Het voorkomen van nieuwe verontreiniging of aantasting (preventie); 2. Het meewegen van bodemkwaliteit als onderdeel van een brede afweging over de kwaliteit van de leefomgeving in relatie tot functies (toedeling van functies); 3. Het op duurzame en doelmatige wijze beheren van resterende historische verontreinigingen (beheer historische verontreinigingen). Om dit te bereiken gaan we het volgende doen: Tabel 2.8 Wat willen we bereiken?

Voorbereiden op Omgevingswet

Voorbereiden op Omgevingsvisie Overijssel

Voorbereiden Omgevingsvisie Enschede Voorbereiden Omgevingsplan Voorbereiden Omgevingsprogramma

Wat gaan we doen? Verankering visie bodem en ondergrond in omgevingsvisie, zoals uitsplitsen in opgaven, Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO), bruidsschat, Grondwater, Afronden, Overdragen en Voorbereiden (AOV, overdracht taken) etc. Maken van beleidskeuzen over bruidsschat en tijdelijke regels in omgevingsplan. Nagaan of voor bepaalde bodem- en ondergrondkwaliteiten regels in het omgevingsplan opgenomen moeten worden. Daarmee wordt het een 3D-omgevingsplan. Omzetten beleid en regels naar omgevingsplan Gezien de landelijke ontwikkelingen t.a.v. beleid voor Zeer Zorgwekkende Stoffen: beleidsontwikkeling volgen en tijdig vertalen naar regionale en lokale maatregelen. Bijdragen/meedenken bij aanpassing Check visie en instrumenten zodra speelkaarten “Samen de diepte” in klaar zijn (+introduceren bij collega's andere werkvelden) Elementen van visie bodem en ondergrond opnemen in Omgevingsvisie. Hiervoor kunnen o.a. de voorbeeld paragrafen uit de provinciale staalkaart 'bodem en ondergrond in de omgevingsvisie' worden gebruikt. Terugkoppeling nodig vanuit ontwikkeling Omgevingsvisie t.b.v. Uitvoeringsprogramma bodem en ondergrond Vertaling van beleidskeuzen naar regels in het omgevingsplan Aan dit brede omgevingsprogramma kunnen acties uit het werkprogramma bodem en ondergrond worden gekoppeld.

Overweeg voor welke maatschappelijke opgaven percelen van particulieren ingezet moeten worden (vgl. Blauwe Nota gemeente Enschede voor realisatie doelen klimaatadaptatie)

2.9 Kennis en informatie (datagedreven werken) Datagedreven is een nieuwe term voor het gebruik van data en het omzetten ervan naar informatie en kennis ten behoeve van een betere samenleving. Het is een relatief recente ontwikkeling, waarbij beslissingen worden genomen op basis van data en informatie die op een systematische manier verzameld, beheerd, geanalyseerd en geïnterpreteerd wordt. Datagedreven werken zorgt ervoor dat we een betere dienstverlening kunnen realiseren als overheidsinstantie, omdat we onze keuzes baseren op feitelijke informatie. Nu hebben we binnen bodem en ondergrond al veel data en informatie, bijvoorbeeld in de vorm van kaarten, zowel 2D als 3D. Deze kennis is nuttig voor onze eigen afdeling, maar kan ook belangrijke inzichten opleveren voor anderen binnen en buiten onze organisatie.

3D GeoTOP model van Enschede

Het bestaan van deze data en informatie en de kennis om er duiding aan te geven, blijkt echter niet altijd even goed bekend buiten het team bodem en ondergrond. Wij willen het team daarom positioneren als een kennisplatform voor bodeminformatie. Het doel hierbij is om onze kennis onder de aandacht te brengen, data en informatie beschikbaar te stellen en dit uit te wisselen met onze collega’s en externen die ook werkzaam zijn in het ruimtelijke domein. Zo kunnen we elkaar en elkaars projecten beter ondersteunen.

Tabel 2.9 Wat willen we bereiken? Inzicht verkrijgen in aanwezige (bodem) data en informatie, intern(bronhouder) en extern en in stedelijk en landelijk gebied Actiever gebruik van aanwezige data en informatie Koppeling data over gebruik(-sbeperkingen) bodem en ondergrond aan oa omgevingsplan, intern en externe professionals

Wat gaan we doen? Inventariseren beschikbare data en informatie en vaststellen ontbrekende data/informatie op basis van interne en externe behoefte. Voor het landelijk gebied input leveren aan bijvoorbeeld Mineral Valley Twente. Uitzoeken hoe we (intern) data en informatie over onze bodem- en ondergrondkwaliteiten gaan inzetten voor ruimtelijke ontwikkelingen. Het gebruiken voor het volgen van trends in de kwaliteiten van bodem en ondergrond. Analyse van data van de provincie (2020) en ‘informatie’ van maken, bijvoorbeeld staalkaarten van de provincie Overall visie Informatie ontsluiting bodem en ondergrond, hoe bodemdata inzetten, zowel intern als extern, incl. website van de gemeente over bodem, webviewer bodem Enschede Ondergronds, beschikbaar stellen stedelijke bodemkaart TNO, afstemmen met overige digitaliseringsacties t.b.v. Omgevingswet-implementatie, Implementatie Wet open overheid

Werkprotocol digitale informatie bodem en ondergrond

Actueel houden werkprotocol t.b.v. kwaliteitsborging en beheer data.

Essentiële indicatoren voor monitoren bodem- en ondergrondkwaliteiten

Selecteren van inzichtelijke indicatoren voor monitoren kwaliteit in bodemen ondergrond in stedelijk en landelijk gebied

Kennisontwikkeling en delen

Maken overzicht van diverse typen onderzoek van bodem en ondergrond en bijbehorende richtlijnen Behoud en eventueel bundeling van kennis en deskundigheid over bodem en ondergrond Organisatie Regionale samenwerking bodem en ondergrond/borging deskundigheid

3. Wat gaat het kosten? 3.1

Lasten (exploitatie)

De regulier doorlopende taken, zoals deels grondwaterbeheer, de ambtelijke inzet in bodem- en ondergronddossiers, toezicht en vergunningverlening en regionale samenwerking, etc. vallen onder de exploitatie. Jaarlijkse apparaatskosten Voor de uren is er een overzicht gemaakt van de wettelijke taken en de daarbij behorende financiën. De taken kunnen worden onderverdeelt onder de volgende onderdelen: • Wet bodembescherming (Wbb) incl. bodemconvenant. • Wet milieubeheer (Wm), Besluit bodemkwaliteit (Bbk). • Interne advisering bodem (grondverzet, transacties, best.pl). Voor deze taken worden er verschillende afdelingen ingezet. In totaal gaat het om bijna 6 fte bestaande bezetting vertaald naar 540.000 euro. Hiervan is structureel reeds 240.000 euro begroot. Van de overige 300.000 euro is de verwachting dat het rijk dit structureel toe gaat kennen. In de meicirculaire 2021 staat het volgende: Voor apparaatskosten bodem wordt de decentralisatieuitkering van 2021 voor gemeenten gecontinueerd met € 8,583 miljoen. Dit is besloten tijdens het bestuurlijk overleg op 13 december 2021 tussen de minister van Infrastructuur en Waterstaat, het IPO en de VNG. Het betreft een tegemoetkoming in de kosten van het ambtelijk apparaat dat zorgdraagt voor het uitvoeren van de taken die de Wet bodembescherming toekent aan bevoegde gezagen (gemeenten en provincies).

Met het aflopen van het Convenant Bodem en Ondergrond (2016-2020) is in 2021 de financiering met betrekking tot bodemopgaven gewijzigd, deze wordt nu gecontinueerd met dezelfde verdeling als in 2021. Jaarlijks materieel kosten Jaarlijks is er 50.000 euro beschikbaar voor diverse onderzoeken en het maken van onder andere 1 keer in de 5 jaar een bodemkwaliteitskaart. Gemiddeld over 5 jaar is het budget toereikend echter heb je in het ene jaar meer lasten dan in het andere jaar. Over de jaren heen is gemiddeld 50.000 euro voldoende voor de wettelijke taken. In de Financiële verordening Enschede staat in artikel 6 over de tussenrapportage en informatieplicht het volgende: in de tussenrapportages bedoeld in lid 1a en 1b worden relevante afwijkingen (5% ten opzichte van de begroting en sowieso alle afwijkingen groter dan 100.000 euro) op de actuele ramingen van het saldo van de baten en lasten van producten of door de raad benoemde prioriteiten toegelicht. De voordelen en nadelen worden jaarlijks gemeld in de tussenrapportage. Reserve nog uit te voeren werkzaamheden (bodemconvenant middelen) Van de huidige middelen in de reserve vanuit het bodem convenant met het Rijk (Nog uit te voeren werkzaamheden) zal er een volledig beroep worden gedaan op de totale middelen voor 2022-2027 van 2 miljoen euro (stand van de reserve minus dekkingsvoorstellen Zomernota 2021).

Van die 2 miljoen euro is reeds tijdens de Tussenrapportage 2022 een akkoord opgehaald voor besteding van 1,2 miljoen euro.

Dit is zowel voor deelsaneringen en overige bodem werkzaamheden. Voor zover niet inzetbaar op directe convenant afspraken, zullen deze middelen worden ingezet op gerelateerde producten cq beleidsdoelen, voor zover die in het verlengde liggen van de afspraken van het bodemconvenant.

3.2

Baten

Specifieke uitkering (SPUK) is een instrument om Rijksmiddelen uit te keren aan provincies en/of gemeenten voor een specifiek doel, waaraan voorwaarden zijn verbonden. Doel: decentrale overheden in staat te stellen bodemproblematiek aan te pakken • Bevoegde gezagen hebben een verschillende opgave. • Gelijke mogelijkheden om middelen aan te vragen voor specifieke projecten/locaties op basis van voorwaarden in de regeling • Rechtmatige en doelmatige besteding van de middelen • Financiële verantwoording relatief eenvoudig door SiSa en controle eigen accountants Voor de uitvoering van specifieke bodem projecten zijn er 2 soorten SPUK bodem: 1. Historische spoedopgaven (middelen voor aanpak specifieke locatie). 2. Buitenproportionele opgaven (Diffuus lood, PFAS (en GenX) en andere niet genormeerde stoffen). Ad 1. Hiervoor moeten we jaarlijks een SPUK aanvragen indien van gemiddeld 150.000 euro. Dit betreft onder andere gebiedsgericht grondwater beheer Roombeek, etc. Ad 2. Hiervoor hebben we in 2022 een SPUK aanvraag ingediend voor 3.384.250 euro. Dit betreft onder andere zeer zorgwekkende stoffen, PFAS, Bleekerij, Kopersteden 6-8, Vlierstraat 103, gebruiksgevoelige locaties PFAS onderzoek, etc. Naast de middelen voor uitvoering zijn er ook middelen nodig voor het apparaatskosten zoals voor beheren, toetsen, gegevensbeheer, etc.

De verwachting is dat het Rijk conform de meicirculaire 2022 de uren structureel gaat toekennen.