Visie gemeentelijke begraafplaatsen Enschede
Tekst van het document
VISIE GEMEENTELIJKE BEGRAAFPLAATSEN ENSCHEDE RUIMTE VOOR AFSCHEID, ROUWVERWERKING, HERDENKING EN RUST IN EEN GROENE OMGEVING VOOR IEDEREEN IN ENSCHEDE
1
VOORWOORD Onze begraafplaatsen zijn van grote betekenis voor Enschede. Het zijn bijzondere plekken waar we in rust afscheid kunnen nemen, herinneren en gedenken. Vreedzame, groene plekken voor mensen, maar ook voor dieren. Zo kun je er menig vogel spotten, vliegen er volop wilde bijen tussen de mooie bloeiers en als je geluk hebt ontdek je misschien zelfs een ree. Met deze visie geven we richting aan hoe we hun waarde willen behouden, versterken en toekomstbestendig maken. En daarmee dragen onze begraafplaatsen actief bij aan de ambitie van Enschede als één groot groen park voor mens en dier, door deze parkachtige, cultuurhistorische plekken verder te verrijken met kwalitatief groen en sterker te verweven in de groene structuren van de stad. Juist omdat deze plekken zo'n belangrijke rol spelen in het leven van veel families, vind ik het als wethouder Leefomgeving essentieel dat we er met zorg en aandacht naar kijken. Iedereen in Enschede – ongeacht achtergrond, overtuiging of levensverhaal – moet op een waardige manier afscheid kunnen nemen van dierbaren. Dat vraagt om passende voorzieningen, ruimte voor persoonlijke wensen en aandacht voor herdenkingsactiviteiten die troost bieden en verbinden. Met deze visie willen we ervoor zorgen dat onze begraafplaatsen plekken blijven waar mensen zich welkom en gedragen voelen. Nu én in de toekomst. Marc Teutelink Wethouder Leefomgeving
2
INHOUDSOPGAVE VOORWOORD
2
INLEIDING
4
Waarom deze visie: een helder toekomstbeeld Doel en doelgroep van deze visie Afbakening: waar deze visie wel en niet over gaat Leeswijzer
1. VISIE OP GEMEENTELIJKE BEGRAAFPLAATSEN 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6
De algemene Visie Visie op de Dienstverlening Visie op Voorzieningen Visie op herdenkingsactiviteiten Visie op samenwerking Visie op identiteit en cultuurhistorie per begraafplaats
2. UITGANGSPUNTEN EN KADERS
4 4 4 6
7 7 12 14 15 16 17
19
2.1 Wettelijke kaders 2.2 Trends en ontwikkelingen 2.3 resultaten enquête (evaluatie).
19 20 21
3. UITVOERING EN FINANCIËN
23
3.1 Uitvoeringsparagraaf 3.2 Financiën
23 24
3
INLEIDING WAAROM DEZE VISIE: EEN HELDER TOEKOMSTBEELD
•
inwoners en andere belanghebbenden rond de gemeentelijke begraafplaatsen: zodat zij
De gemeentelijke begraafplaatsen zijn belangrijk
weten wat zij van de gemeente rond
voor gemeente Enschede en haar inwoners. Zowel
begraven mogen verwachten.
voor het bieden van een laatste rustplek (graf, urn, asverstrooiing) of gedenkplek, als voor het bieden
De gemeente richt zich bij de gemeentelijke
van een plek en activiteiten voor herinnering en
begraafplaatsen op de volgende doelgroepen:
rouwverwerking. Dit belang willen we naar de
•
Inwoners van Enschede en omgeving;
toekomst toe behouden. Daarnaast hebben we ook
•
Mensen die een graf willen uitzoeken;
verschillende wettelijke taken rond begraven en het
•
Nabestaanden van overleden inwoners of
hebben van een gemeentelijke begraafplaats.
anderen die hier begraven
Tegelijkertijd willen we mede vanuit de strategische
zijn/asbestemming hebben;
opgaven en nieuwe ontwikkelingen goed blijven
•
Uitvaartondernemers en steenhouwers.
inspelen op de behoeften die er zijn rond begraven.
Daarnaast zijn er contacten met cateraars (bij
Denk bijvoorbeeld aan de vraag naar ‘eeuwige
uitvaarten) en met oudheidkundige verenigingen, etc.
grafrust’ of andere vormen van begraven. Via deze
Gemeente Enschede kan ook bijdragen aan de
visie geven we een helder toekomstbeeld voor de
gemeentelijke uitvaarten voor mindervermogenden
dienstverlening en onze wettelijke taken rond
of onbekende overledenen. Bijvoorbeeld via de
begraven op onze gemeentelijke begraafplaatsen.
regeling rond bijzondere bijstand. Hier gaan we in deze visie verder niet op in.
Met deze visie werken we aan kwaliteit, goede toegankelijkheid en respectvolle dienstverlening, zodat onze begraafplaatsen betekenisvolle plekken
AFBAKENING: WAAR DEZE VISIE WEL EN NIET OVER GAAT
blijven voor onze inwoners. 3 GEMEENTELIJKE BEGRAAFPLAATSEN
DOEL EN DOELGROEP VAN DEZE VISIE Deze visie is in eerste instantie vooral bedoeld voor
‘begraven’ en richt zich met name op de 3 officiële gemeentelijke begraafplaatsen: •
De Westerbegraafplaats.
het bestuur van de gemeente: om
•
De Oosterbegraafplaats.
bestuurlijke ambities, keuzes en wetgeving
•
De Rooms-Katholieke Begraafplaats.
gemeente Enschede zelf. Zowel voor: •
Deze visie gaat in hoofdzaak over dienstverlening en
naar de toekomst toe goed te borgen; •
de medewerkers die zich bezighouden met de dienstverlening, wettelijke taken en het beheer en onderhoud van de gemeentelijke begraafplaatsen: zodat zij vanuit een heldere visie en kaders hun werk kunnen vormgeven;
4
deze visie. Voorbeelden zijn de Joodse begraafplaats en R.K.- en N.H-begraafplaatsen, strooivelden en natuurbegraafplaats Landgoed Christinalust. Tot slot gaat deze visie ook niet over de Crematoria Twente B.V. Deze draagt als verbonden partij van de gemeente bij aan onze wettelijke verplichtingen op het gebied van de lijkbezorging. Het is een Toegangspoort en aula Westerbegraafplaats
zelfstandige organisatie waarvan gemeente deels eigenaar is via het Openbaar Lichaam Crematoria
De gemeente heeft deze begraafplaatsen in eerste
Twente.
instantie vanuit haar wettelijke taken en plichten vanuit de wet op de lijkbezorging. Waarbij: •
•
GROENAMBITIE IN EEN APARTE VISIE OP DE
de Ooster- en de Westerbegraafplaats
STADSPARKEN
actief in gebruik zijn voor het begraven en
De begraafplaatsen hebben ook een belangrijke
faciliteiten/voorzieningen hebben zoals een
functie in de groenambitie van Enschede, zoals
aula.
verwoord in het Groenambitieplan Enschede
de Rooms-Katholieke Begraafplaats in het
“Enschede één groot groen park”. De
verleden naar de gemeente is
begraafplaatsen hebben een groene en parkachtige
overgedragen in eigendom en beheer. We
uitstraling en inrichting, cultuurhistorische waarde en
geven hier geen nieuwe graven meer uit,
vormen vaak een belangrijke schakel in onze
maar wel bijzettingen in de bestaande
prachtige groene structuren.
familiegraven. In tabel 1 staat een beknopt overzicht opgenomen
Een visie op groen, natuurwaarden en biodiversiteit
van de 3 begraafplaatsen
vraagt om een ander soort visie en uitwerking. We werken dit op een later moment uit in de visie op de
BEGRAAFPLAATSEN EN CREMATORIA WAAR
stadsparken. Daarin nemen we de begraafplaatsen
DEZE VISIE NIET OVER GAAT
als onderdeel van de waardevolle groenstructuur van
Verder zijn er nog andere oude gemeentelijke
Enschede mee. Denk dan aan:
begraafplaatsen die we niet behandelen in deze
•
Het versterken van het parkkarakter als
visie. Bijvoorbeeld de Historische Begraafplaats
onderdeel van de robuuste groenstructuren
Espoort aan de Espoortstraat. Deze wordt alleen nog
van Enschede.
op verzoek gebruikt voor asverstrooiing, maar is
•
Het vergroten/toevoegen van groen,
verder niet meer actief in gebruik voor nieuwe
ontsluiting en recreatieve meerwaarde van
graven. Of het Oude Boerenkerkhof bij de
de parken/begraafplaatsen als onderdeel
Molenstraat die nu een parkfunctie heeft.
van deze groenambitie. •
Ook bijzondere begraafplaatsen, strooivelden en natuurbegraafplekken die niet in eigendom of beheer zijn van de gemeente maken geen onderdeel uit van
Het onderhoudsniveau van het groen op de parken/begraafplaatsen.
•
Het in stand houden en versterken van het (cultuur)historische karakter van onze
5
begraafplaatsen. Denk bijvoorbeeld aan
stukje evaluatie in de vorm van een in 2024
herstel van het originele ontwerp van de
gehouden enquête, die u vindt in paragraaf 2.3.
rijks monumentale Oosterbegraafplaats.
Tot slot geven we in hoofdstuk 3 inzicht in de wijze
Tabel 1 Informatie gemeentelijke begraafplaatsen Voor uitgebreide informatie zie bijlage 1.
waarop we deze visie uitvoeren (uitvoeringsparagraaf 3.1) en in de financiële middelen voor de uitvoering (3.2). In de bijlagen bij deze visie vindt u een uitgebreid overzicht van de feitelijke informatie rond de begraafplaatsen en een overzicht van de waarden die de begraafplaatsen vervullen.
LEESWIJZER We vinden het belangrijk dat we direct tot de kern van de visie komen en dit visiedocument beknopt houden. Daarom beginnen we in hoofdstuk 1 gelijk met onze algemene visie op de dienstverlening en de activiteiten rond het begraven. Dit doen we door in dit hoofdstuk 1: -
Als eerste de visie steeds te benoemen;
-
Vervolgens de getallen en feiten bij de visie te geven.
In hoofdstuk 2 geven we enkele belangrijke uitgangspunten en kaders die we gebruikten om tot onze visie te komen. Onderdeel daarvan is ook een
6
1. VISIE OP GEMEENTELIJKE BEGRAAFPLAATSEN In dit hoofdstuk volgt eerst onze algemene
Daarom blijven we ook inzetten op velden
visie op begraven op de gemeentelijke
met verschillende typen graven.
begraafplaatsen in Enschede. Vervolgens
•
zijn belangrijk voor herdenkingsmomenten
geven we een beknopte visie op specifieke
en activiteiten rond de begraafplaatsen.
onderdelen en de afzonderlijke
Denk aan het Moederdag concert, de
begraafplaatsen. Na elk visiedeel volgt een
lichtjesavonden, de 4 mei dodenherdenking
overzicht van de getallen en feiten bij dit
of het zomerconcert.
visiedeel, zodat u een beter beeld krijgt van wat de visie in de praktijk betekent.
1.1 DE ALGEMENE VISIE
Daarom… •
zetten we voor de komende jaren vanuit onze visie vooral in op het op orde brengen
VISIE
en houden van het huidige voorzieningen
De gemeentelijke begraafplaatsen in Enschede:
niveau en de (herdenkings)activiteiten.
• •
zijn belangrijke plekken voor afscheid,
behoeften die er vanuit de samenleving zijn,
bieden een oase van stilte en rust in een
zoals rond ‘eeuwigdurende grafrust’ en…
•
faciliteren we initiatieven uit de samenleving. Bijvoorbeeld rond particuliere
hebben soms zelfs een (landelijk)
initiatieven voor begraafplaatsen. •
houden we tegelijkertijd het begraven wel zo betaalbaar mogelijk.
bieden ruimte aan onze inwoners en de gehele samenleving om op een waardige
•
•
vertegenwoordigen onze cultuurhistorie en monumentale status.
•
sluiten we tegelijkertijd meer aan op de
rouwverwerking en herdenking. groene parkachtige biodiverse omgeving. •
•
•
streven we naar de toekomst toe naar
en passende manier afscheid te nemen en
verdere verbeteringen en optimalisatie van
te herdenken.
onze dienstverlening en begraafplaatsen.
bieden een passende inrichting en
Dit door te zoeken naar
voorzieningen. Zoals een aula om elkaar te
subsidiemogelijkheden, aan te sluiten bij
ontmoeten en verdriet met elkaar te delen.
lopende (gebieds-)ontwikkelingen of actief
bieden verschillende soorten graven en
te investeren in de parken.
vormen voor asbestemmingen, zoals •
urnenmuren en urnentuinen.
Versterken we vanuit de nog later op te stellen
sluiten waar dat kan zo veel als mogelijk
visie op de stadsparken ook…
aan bij de behoefte van de inwoners/
•
parkfunctie van de begraafplaatsen.
nabestaanden. Zoals flexibele mogelijkheden voor grafduur en ruimte voor
het groen, de biodiversiteit en de
•
de begraafplaatsen als belangrijk onderdeel
persoonlijke of religieuze wensen.
van onze prachtige groene structuren in
Denk aan mogelijkheden om graven juist
Enschede en als schakel in onze ambitie
voor kortere termijn of lange termijn te
om van Enschede één groot groen park te
gebruiken. Of rond specifieke wensen
maken voor mens plant en dier.
vanuit de overledene of nabestaanden. Bijvoorbeeld vanuit geloofsovertuigingen.
•
onderzoeken we of en hoe we de recreatieve waarde van de parkachtige structuren van de begraafplaatsen kunnen
7
vergroten. Dit met respect en behoud van
Tabel 2 Typen graven en asbestemmingen per
de functie van de begraafplaatsen als stille
begraafplaats
en rustige plek voor afscheid, rouwverwerking en herdenking. DE GETALLEN EN FEITEN Om duidelijk te maken wat deze visie inhoudt geven we hieronder inzicht in de huidige situatie, de feiten en getallen. Waar nodig geven we nog nadere toelichting op de visie. 1.1.1 SOORTEN GRAVEN EN GEDENKPLAATSEN VOOR AS Op de begraafplaatsen zijn diverse soorten graven, grafvelden, gedenkplaatsen voor as en strooivelden aanwezig. De graven zijn op te delen in 2 typen:
We bieden daarbij ook velden voor specifieke
•
doelgroepen aan. Dit om aan te sluiten bij de
Particuliere graven: over een particulier
graf heeft de rechthebbende zeggenschap. De
behoeften en wensen die er zijn. Denk aan
rechthebbende, degene op wiens naam het grafrecht
katholieke, joodse of islamitische velden.
staat, bepaalt de termijn van grafrecht en eventueel verlengingen en ook wie er in het graf begraven kan Visie:
worden. •
Algemene graven: in een algemeen graf is
ruimte voor 2 overledenen. Er kunnen 2 (kleine) gedenkstenen op het graf geplaatst worden. Een algemeen graf kan niet zelf worden uitgezocht, het wordt toegewezen. Er liggen meestal 2 personen in het graf die geen familie van elkaar zijn, elkaar niet kennen. Naast de graven hebben we ook diverse soorten en mogelijkheden voor asbestemmingen op onze begraafplaatsen. Op de gemeentewebsite en in tabel 2 staat per begraafplaats aangegeven wat de mogelijkheden zijn.
De genoemde variatie aan soorten graven en asvoorzieningen blijven we aanbieden. 1.1.2 CAPACITEIT ASBESTEMMING Er zijn voldoende asbestemming locaties aanwezig (verstrooien van as of plaatsen van een urn in een urnennis, een urnenkelder of een particulier graf). Er zijn gemiddeld 60 asbestemmingen per jaar. Op de historische begraafplaats aan de Espoortstraat bieden we ook begeleide asverstrooiingen. Daarnaast is het verstrooien van as ook mogelijk buiten de gemeentelijke begraafplaatsen. Dit kan alleen onder bepaalde voorwaarden en als de eigenaar of beheerder van de grond hier toestemming voor geeft (zie 2.1).
8
1.1.3 CAPACITEIT GRAVEN
1.1.4 GRAFRECHT VOOR BEPAALDE OF
We verwachten op dit moment met de huidige trends
ONBEPAALDE TIJD
en achtergrond geen problemen met de capaciteit
Grafrecht gaat over het uitsluitend recht dat, tegen
voor het begraven op onze begraafplaatsen. We
betaling, aan een rechthebbende is gegeven om
ruimen namelijk jaarlijks ongeveer 100 graven. Dit is
gedurende een bepaalde of onbepaalde periode
redelijk in balans met de uitgifte van nieuwe graven,
iemand in een graf te laten begraven. De
die wat lager ligt dan de ruimingen. Tegelijkertijd
rechthebbende kan bijvoorbeeld bepalen wie,
hebben we ook nog al bestaande beschikbare
wanneer in het graf begraven wordt, of er een
plekken op de begraafplaatsen. We zien daardoor
grafmonument op het graf wordt geplaatst en of het
met de huidige trend naar de toekomst geen
grafrecht wordt verlengd wanneer het om een graf
problemen in de capaciteit. De Islamitische
voor bepaalde tijd gaat.
grafvelden zijn over ongeveer 10 jaar vol. Deze velden hebben specifieke eisen. Er zijn hierna nog
In Enschede bieden we op dit moment op onze
mogelijkheden voor velden op de
gemeentelijke begraafplaatsen graven aan voor
Oosterbegraafplaats, dit werken we de komende tijd
bepaalde tijd met mogelijkheid tot verlengen (artikel
verder uit.
28 Wlb). Bijvoorbeeld een graf voor 20 of 40 jaar met opties om het graf te verlengen met periodes van 10 of 20 jaar. Een volledig overzicht is te vinden op:
Visie: •
We zien voor de grafvoorraad in het
Tarieven graven, begraven en bijzetten | Gemeente
algemeen op dit moment geen noodzaak
Enschede. Een graf voor bepaalde tijd wordt in
tot uitbreiding door bijvoorbeeld realisatie
Nederland gemiddeld voor 40 jaar in stand gehouden
van extra gemeentelijke begraafplaatsen.
voordat er afstand van wordt gedaan. Het graf kan
De huidige gemeentelijke begraafplaatsen
daarna opnieuw worden uitgegeven.
hebben nog voldoende capaciteit als de
•
huidige trends en aantallen zich
We hebben ook oude graven met recht voor
doorzetten. De Islamitische velden zijn
onbepaalde tijd. Deze geven we niet opnieuw voor
over ongeveer 10 jaar vol. We kijken
onbepaalde tijd uit. Graven voor onbepaalde tijd
daarna naar mogelijkheden op de
vragen veel ruimte. Graven voor onbepaalde tijd
Oosterbegraafplaats.
blijven vaak 100 jaar of meer bestaan. Hierbij kan er
Aanvragen voor nieuwe grafvelden voor
ook verrommeling ontstaan als er bijvoorbeeld geen
geloofsgemeenschappen beoordelen we
rechthebbende meer is en je niet ruimt. In Enschede
per verzoek. Waarbij we bijvoorbeeld
ruimen we wel graven voor onbepaalde tijd als er
kijken naar regelgeving, ruimte, specifieke
geen rechthebbende meer is. Dit doen we vanwege
wensen en de uitgangspunten van deze
capaciteit en het voorkomen van deze verrommeling.
visie.
We doen dit via een zorgvuldig proces en binnen de kaders van de wet, waarbij we ook de cultuurhistorische waarde meenemen in de afweging.
9
1.1.5 ‘(EEUWIGE) GRAFRUST’, EN
Een alternatief voor kerkgenootschappen is om zelf
NATUURBEGRAVEN
op eigen terrein een bijzondere begraafplaats in te
Grafrust gaat over de periode dat een overledene
richten. Waarbij het kerkgenootschap bijvoorbeeld
ongestoord in een graf kan liggen. Dit is wat anders
wel graven voor onbepaalde tijd beschikbaar stelt.
dan het hiervoor beschreven grafrecht voor
Voor het stichten van een bijzondere begraafplaats is
bepaalde of onbepaalde tijd (1.1.4) waar soms
toestemming nodig van het College van B&W van de
verwarring mee ontstaat.
gemeente.
Het begrip ‘eeuwigdurende grafrust’ komt in de Wet
Een vorm van begraven voor onbepaalde tijd kan zijn
op de lijkbezorging (Wlb) niet voor. Graven met
natuurbegraven, maar er zijn ook
onbepaalde tijd komen, onder voorwaarden, het
natuurbegraafplaatsen met bepaalde tijd. Zoals een
dichtst bij ‘eeuwige grafrust’. Meer informatie
termijn van 50 of 100 jaar. Op natuurbegraafplaatsen
hierover is te vinden op de website van de VNG.
wordt begraven in een natuurlijke omgeving. Er zijn meestal slechts vergankelijke grafmonumenten
In de Wlb staat dat de minimale termijn voor grafrust
toegestaan. Graven zijn na verloop van tijd niet meer
10 jaar is na de begrafenis. Dit wordt vaak de
herkenbaar, ze gaan op in de natuur. Voor graven
minimale grafrusttermijn genoemd. In
met onbepaalde tijd is op onze gemeentelijke
Beheerverordeningen kunnen gemeenten een
begraafplaatsen onvoldoende ruimte en mogelijkheid
langere termijn stellen, soms staat daar 15 of 20 jaar. In Enschede hanteren we de wettelijke 10 jaar
Visie:
termijn als minimum, maar bieden wel mogelijkheid
Nieuwe initiatieven: Er kunnen initiatieven voor
voor langere uitgiftetermijnen en het verlengen van
begraafplaatsen vanuit de samenleving komen. Denk aan
het grafrecht. Door deze variatie in uitgiftetermijnen
het ontwikkelen van een eigen bijzondere begraafplaats
en de mogelijkheden tot verlengen sluiten we over
door een kerkgenootschap, waar bijvoorbeeld wel graven
het algemeen goed aan op de behoeften die er zijn.
voor onbepaalde tijd (‘eeuwige grafrust’) kunnen worden
Daar komt bij dat er aan onbepaalde tijd graven dus
geboden. We beoordelen en toetsen initiatieven op kaders
diverse nadelen zitten. Naast de eerder genoemde
en regelgeving m.b.t. bijvoorbeeld ruimtelijke ontwikkeling
verrommeling en het ruimtegebruik (1.1.4) is er nog
én de Wlb, waarbij we ook meenemen welke mate van
een nadeel. Inkomsten voor grafrecht komen
faciliteren passend is (zie Wlb voor exacte wetgeving, rollen
namelijk binnen in het jaar van uitgifte of verlenging.
en verantwoordelijkheden).
Door het langdurig bestaan van graven met
Gemeentelijke begraafplaatsen: Voor de vraag naar
onbepaalde tijd komen er dus geen inkomsten meer
echte ‘eeuwige grafrust’ (in de praktijk vertaald als ‘graven
binnen.
voor onbepaalde tijd’, omdat eeuwige grafrust binnen de wetgeving niet bestaat) kiezen we voor maatwerk door het
Met het bieden van graven voor bepaalde tijd en de
behouden van het aanbieden van graven voor bepaalde tijd
opties tot verlengen (in plaats van onbepaalde tijd)
met daarbij de opties om graven te verlengen. We zien op
kiezen we voor een balans tussen het algemeen
de gemeentelijke begraafplaatsen geen ruimte en
belang, de wettelijke taak die we hebben, maatwerk
mogelijkheden voor graven met grafrecht voor onbepaalde
voor behoeften, ruimtebeslag en het betaalbaar
tijd. Dit vanuit de nadelen die er aan zitten (ruimtebeslag,
houden van begraven voor iedereen.
kosten) en het streven naar een zorgvuldige balans en het betaalbaar houden van begraven.
10
vanwege de eerder genoemde nadelen en balans. (Zie voor meer informatie paragraaf 2.2 Trends)
11
1.2 VISIE OP DE DIENSTVERLENING
de in 1.2.3 gestelde criteria. Zodat ze wel
VISIE:
passen binnen onze gemeentelijke rol en
We..
taken.
•
…richten ons voor goede en klantgerichte dienstverlening primair op de
DE GETALLEN EN FEITEN
werkzaamheden op de begraafplaatsen.
1.2.1 FACILITEREN AFSCHEID EN HERDENKEN
Deze werkzaamheden laten zich
Een deel van de werkzaamheden op
samenvatten als: het faciliteren van het
begraafplaatsen laat zich samenvatten als het
afscheid, de rouwverwerking en het
faciliteren van het afscheid en het herdenken van
herdenken van een dierbare overledene.
een dierbare overledene door een kwalitatieve en
Het gaat van begeleiding van begravingen
klantgerichte dienstverlening. Deze dienstverlenende
en asbestemmingen, gebruik van de aula’s
functie en het kunnen bieden van maatwerk is voor
tot en met de vergunning(verlenging) van
de rouwverwerking van nabestaanden van belang.
bijvoorbeeld grafrechten, grafmonumenten. •
…blijven inzetten op de persoonlijke
Enschede kent een rijke traditie aan culturele
contacten van de beheerders met
waarden op haar begraafplaatsen. In een sfeervolle
bezoekers, nabestaanden en mensen die
en monumentale omgeving bieden de parken aan
een graf willen uitzoeken. Omdat deze van
alle bezoekers en nabestaanden een warme
groot belang zijn. Dit is ook de reden dat er
ontvangst, waar openheid en een persoonlijke
een kantoor op de begraafplaats is om de
benadering voorop staan.
zichtbaarheid en benaderbaarheid te •
•
borgen.
Ook richt de gemeente zich op het ontwikkelen,
…bieden in de persoonlijke contacten
beschermen en onderhouden van haar
blijvend maatwerk, omdat dit voor de
begraafplaatsen en gedenkparken. Zowel rond het
rouwverwerking van nabestaanden van
groen en de inrichting, als de cultuurhistorie en
groot belang is.
ecologische waarden van de parken. In de volgende
…vinden het belangrijk het huidige niveau
paragraaf gaan we dieper in op de diensten.
rond de (wettelijke) taken, diensten en werkzaamheden op de begraafplaatsen
1.2.2 GELEVERDE DIENSTEN GEMEENTELIJKE
minimaal vast te houden. Omdat inwoners
BEGRAAFPLAATSEN
en bezoekers de huidige dienstverlening
In tabel 3 vindt u een samenvatting van geleverde
waarderen en als goed beoordelen (zie ook
diensten op de gemeentelijke begraafplaatsen
paragraaf 2.3). Ook het voorlopen bij
tussen 2018 en 2024. In bijlage 2 vindt u het
begrafenissen, het maatwerk bieden en de
uitgebreide overzicht.
communicatie krijgen een hoge waardering. •
…bereiden ons tegelijkertijd voor op de toekomst. Daarom houden we ontwikkelingen van nieuwe producten en diensten nauw in het oog. We nemen nieuwe ontwikkelingen en producten op in onze dienstverlening als ze passen binnen
12
producten alleen op in onze dienstverlening, als ze Tabel 3. Diensten
minimaal op alle volgende punten voldoen: •
Ze passen binnen onze ambities, visies, beleid, regels en opgaven en onze gemeentelijke rol en taken.
•
Er is een aantoonbare behoefte aan en draagvlak bij een representatieve groep inwoners.
•
Ze vallen binnen wet- en regelgeving.
•
Ze passen binnen de ruimtelijke kaders.
•
Ze passen binnen de financiële kaders.
Voldoen ze niet op al deze punten dan kan het bestuur nog een afwijkende keuze maken om ze bijvoorbeeld toch op te nemen. 1.2.4 OPENINGSTIJDEN De gemeentelijke begraafplaatsen zijn dagelijks voor iedereen toegankelijk tussen zonsopkomst en zonsondergang. Begrafenissen en asbestemmingen zijn op alle dagen mogelijk binnen bepaalde tijdvakken. We gaan hiermee verder dan onze wettelijke taak. Want daarin zijn zon- en feestdagen uitgezonderd. Het college kan in bijzondere gevallen van deze tijden en dagen afwijken.
Visie: We houden de ruime openingstijden en tijdvakken voor as-bestemmingen en begraven aan. Omdat we ruimte voor maatwerk belangrijk vinden.
Visie: We continueren de geleverde diensten.
1.2.3 NIEUWE ONTWIKKELINGEN, DIENSTEN EN PRODUCTEN We streven naar vernieuwing en innovatie waar dit passend is binnen onze visie en wettelijke taken. Zo volgen we nieuwe ontwikkelingen en producten actief. We nemen nieuwe ontwikkelingen en
13
1.3 VISIE OP VOORZIENINGEN VISIE:
DE GETALLEN EN FEITEN
We..
1.3.1 BEHEERDERSKANTOOR EN
•
•
•
•
behouden en versterken waar mogelijk het
AULAGEBOUWEN
huidige voorzieningenniveau. Omdat de
Op Ooster- en Westerbegraafplaats is een
huidige voorzieningen, zoals de aula,
beheerderskantoor en een aulagebouw aanwezig.
toiletten en kantoren belangrijk zijn om
De aula’s zijn beschikbaar voor afscheidsdiensten en
goede invulling te geven aan onze
als koffiekamer. Zij zijn voorzien van diverse
dienstverlening en wettelijke taken.
keukenapparaten, beeldscherm, tafels en zitplaatsen
streven naar toegankelijkheid van onze
en openbaar toilet. Tegelijkertijd zijn de
voorzieningen voor iedereen, met of zonder
voorzieningen verouderd en is er een vernieuwing
handicap. Bij renovaties en groot
nodig, zoals bij de toiletvoorzieningen op de
onderhoud kijken we naar mogelijkheden op
Oosterbegraafplaats. Ook ontbreekt een toilet voor
dit gebied.
mensen met een beperking. Er zijn in de aula’s geen
onderhouden ons vastgoed (de gebouwen
faciliteiten voor koeling en verblijf van een
en kantoren) conform een Meerjaren
overledene. We onderhouden ons vastgoed (de
Onderhoudsplan en gepland regulier
gebouwen en kantoren) conform een Meerjaren
onderhoud.
Onderhoudsplan en gepland regulier onderhoud.
zetten in op verduurzaming. Zowel de locatie Oosterbegraafplaats alsook de
•
Westerbegraafplaats zijn en worden volledig
Visie:
verduurzaamd. Dit houdt in dat we de
We zetten in op het behoud en zorgvuldig beheer
locaties gasloos maken en met behulp van
van ons vastgoed en de voorzieningen op onze
warmtepomptechnologie verwarmen. De
begraafplaatsen. Dit doen we vanuit een
elektrische energie die hiervoor nodig is
meerjaren onderhoudsprogramma. Waar
wordt hernieuwbaar (zonnepanelen)
mogelijk voeren we verbeteringen door op het
ingezet.
gebied van duurzaamheid of toegankelijkheid.
behouden de groenvoorzieningen en paden
Waar dit nodig is komen we met concrete
en versterken ze. Dit met oog voor de
verbetervoorstellen en bijbehorende vraag naar
cultuurhistorische waarde van de
middelen naar het bestuur (College van B&W of
begraafplaatsen en de status van de
gemeenteraad).
Oosterbegraafplaats als Rijksmonument. Daarvoor stellen we een beheerplan op
•
voor de 3 begraafplaatsen. Dit als
1.3.2 GROENVOORZIENINGEN: INRICHTING,
uitwerking van deze visie in combinatie met
BEHEER EN ONDERHOUD
de nog op te stellen visie op de
Het parkachtige groen met de fraaie oude bomen
stadsparken.
valt ook onder de voorzieningen. Net zoals het
zetten in op het behouden en versterken
beheer en onderhoud van het groen, de aanwezige
van onze voorzieningen als onderdeel van
paden en de grafbedekkingen waarvoor er een
het cultuurhistorisch en monumentaal
onderhoudscontract is.
erfgoed.
14
Deze groenvoorzieningen zijn belangrijk voor
•
…blijven actief inzetten op
bijvoorbeeld de beleving, herdenking en rust. Maar
herdenkingsactiviteiten op de begraafplaats,
vormen ook een belangrijk onderdeel van onze
zoals het moederdagconcert, het
groenambitie, de inzet op biodiversiteit en
zomerconcert, de lichtjesavonden en
vertegenwoordigen historische en cultuurtechnische
herdenking van de bevrijding van
waarden. Zo is de Oosterbegraafplaats zelfs een
Enschede. Mede omdat deze
Rijksmonument. Op de R.K begraafplaats zetten we
(herdenkings)activiteiten breed worden
in op een verbeterslag in het op orde brengen van
gewaardeerd.
het onderhoudsniveau van het groen. Dit mede
•
…passen de (herdenkings)activiteiten wel
omdat hier vanuit de gehouden enquête (zie 2.3)
aan naar de behoefte. Bijvoorbeeld als
aandacht voor werd gevraagd.
deelname wijzigt of te ver daalt of als blijkt dat er vanuit betrokkenen behoefte is aan
Visie: Groenambitie, -functie en -inrichting
een andere invulling. •
mogelijk. Voorwaarde is uiteraard wel dat ze
begraafplaatsen: We versterken de functie van
passen binnen de kaders en visie op de
de begraafplaatsen als onderdeel van de
begraafplaatsen. Dit beoordelen per
robuuste groene structuren van Enschede. Dit werken we uit via de nog op te stellen visie op de stadsparken, waarin we de begraafplaatsen / gedenkparken meenemen. Beheer en onderhoud: We onderhouden het groen op de begraafplaatsen in het algemeen op kwaliteitsniveau basis. Daarbinnen differentiëren we op onderdelen in de kwaliteitsniveaus.
…maken nieuwe (herdenkings)activiteiten
aanvraag. •
…versterken waar mogelijk de buurtfunctie van begraafplaatsen. Bijvoorbeeld als ontmoetingsplek in de buurt. Ook hier geldt uiteraard dat dit wel moet passen bij de visie op de begraafplaatsen.
DE GETALLEN EN FEITEN 1.4.1 DE BEGRAAFPLAATS ALS ONTMOETINGSPLEK De begraafplaats is ook een ontmoetingsplek. Zo is
1.3.3 OVERIGE VOORZIENINGEN Buiten op de begraafplaatsen zijn voorzieningen aanwezig zoals informatieborden met plattegronden, bewegwijzering, rolstoelen, kinderspeelplek, watertappunten, bankjes verspreid over de gedenkparken, fietsenrek en muziekinstallatie t.b.v. een uitvaart. Deze onderhouden we en vervangen we waar nodig.
1.4 VISIE OP HERDENKINGSACTIVITEITEN
momenteel op de dinsdag- en donderdagmiddag op de Westerbegraafplaats een vrijwilliger aanwezig voor koffie/thee/praatje of ontmoeting in de aula. Naast deze specifieke activiteit zien we ook kansen om de begraafplaatsen in het algemeen meer in te zetten voor de buurt. Denk aan mogelijkheden om de aula in te zetten voor buurtactiviteiten. Tegelijkertijd is dit wel een uitdaging aangezien de aula (ook ongepland) in eerste instantie beschikbaar moet zijn voor begrafenissen en rouwverweking.
We…
15
Visie:
georganiseerd door de gemeente en het
We zetten waar mogelijk - en passend - in op de
comité 4 mei.
functie van de begraafplaatsen (en de
-
Herdenking van Market Garden op 23
voorzieningen) als ontmoetingsplek (voor de
september met basisschoolleerlingen op de
buurt). We zijn hierin wel afhankelijk van
Oosterbegraafplaats. Bij de oorlogsgraven
initiatieven uit de samenleving, vrijwilligers en
uit WOII.
bijdragen uit de buurt. Visie: De jaarlijkse (herdenkings)activiteiten en 1.4.2 JAARLIJKSE ACTIVITEITEN
herdenkingen zijn belangrijk voor de
De volgende activiteiten worden op dit moment
rouwverwerking en herdenking. We zien deze
(2025) jaarlijks georganiseerd:
daarom als vast onderdeel van onze activiteiten
-
Rondleidingen op de Ooster- en op de
rond het begraven op de gemeentelijke
Westerbegraafplaats in mei (soms ook nog
begraafplaatsen.
in juni) op dinsdag- en donderdagmiddagen. -
Moederdagconcert op Moederdag (wisselend op de Ooster- of op de Westerbegraafplaats).
-
Zomerconcert op een zondag in juli (wisselend op de Ooster- of op de
1.5 VISIE OP SAMENWERKING We… •
belangrijk vanuit onze opgave ‘open
Westerbegraafplaats). -
Lichtjesavonden op 1 november op de Oosterbegraafplaats en op 30 december op
…vinden samenwerking en participatie Enschede’.
•
…zetten in op samenwerking waar dit kan en zinvol is met de andere aanbieders in de
de Westerbegraafplaats.
lijkbezorging. Zoals met de Crematoria Twente via het regionale overleg. •
…zetten uiteraard ook in op samenwerking met stichtingen en verenigingen en de buurt waar dit passend is.
DE GETALLEN EN FEITEN 1.5.1 ANDERE AANBIEDERS VAN LIJKBEZORGING Naast de gemeentelijke begraafplaatsen zijn er diverse andere aanbieders van lijkbezorging. Dit zijn: Herdenkingen: -
-
Herdenking van de bevrijding van Enschede
-
Bijzondere begraafplaatsen.
-
Crematoria Twente B.V. (en als onderdeel
op 1 april, met het Oranjecomité, op de
daarvan Crematorium Enschede), als
Oosterbegraafplaats.
verbonden partij. Draagt bij aan onze
Dodenherdenking op 4 mei op de
wettelijke verplichtingen op het gebied van
Oosterbegraafplaats. Dit wordt
de lijkbezorging. -
Overige aanbieders van afscheidslocaties.
-
Ander gemeenten.
16
Alle aanbieders van lijkbezorging zijn gebonden aan
onderdeel van Crematoria Twente B.V., dat ook
de Wet op de lijkbezorging.
vestigingen heeft in Almelo, Borne en Oldenzaal. Crematoria Twente B.V. wordt bestuurd door de
Er zijn regionale overleggen rond de
Gemeenschappelijke Regeling Openbaar Lichaam
begraafplaatsen, waar bijvoorbeeld de Crematoria
Crematoria Twente (GR OLCT), de gemeente
Twente B.V. ook aan deelneemt. Via de regionale
Enschede heeft 24% stemrecht als aandeelhouder
overleggen en de Landelijke Organisatie
via deze gemeenschappelijke regeling.
Begraafplaatsen (LOB) waar Enschede lid van is vindt onder andere kennisuitwisseling plaats.
1.5.4 OVERIGE AANBIEDERS AFSCHEIDSLOCATIES Er zijn enkele uitvaartondernemers met een eigen
1.5.2 (NIET GEMEENTELIJKE) BIJZONDERE
locatie om afscheid te nemen. Dit zijn o.a.
BEGRAAFPLAATSEN
Uitvaartcentrum Vredehof, Varvik Uitvaartzorg
Bijzondere begraafplaatsen zijn begraafplaatsen in
Enschede en Edwin Kist uitvaartverzorging.
eigendom en beheer van een kerkgenootschap, een
Overigens is het zo dat ook sportkantines, de kerk,
privaatrechtelijke persoon of een natuurlijk persoon.
thuis of in een restaurant een afscheid kan worden
Dit in tegenstelling tot algemene of gemeentelijke
georganiseerd.
begraafplaatsen. In de gemeente liggen drie R.K.begraafplaatsen, twee N.H.-begraafplaatsen en twee
1.5.5 ANDERE GEMEENTEN
Joodse begraafplaatsen, waarvan één actief in
Er zijn overleden inwoners van Enschede die zich
gebruik is.
elders laten begraven of cremeren. Of de as elders uitstrooien (op zee bijv.) of laten bijzetten. Daarnaast
In 2023 is Natuurbegraafplaats Landgoed
zijn er inwoners van andere gemeenten die kiezen
Christinalust (Windmolenweg) geopend. Deze
voor de gemeentelijke begraafplaatsen in Enschede.
begraafplaats is ontwikkeld door Natuurbegraven
Bijv. omdat ze hier familie hebben evt. met een
Nederland B.V. en in beheer bij Natuurmonumenten.
familiegraf, hier geboren zijn, e.d.
Natuurgraven worden hier uitgegeven met ‘eeuwige
enkele familiegraven op particulier terrein
1.6 VISIE OP IDENTITEIT EN CULTUURHISTORIE PER BEGRAAFPLAATS
(landgoederen). Deze graven zijn alleen toegestaan
VISIE:
als ze voldoen aan de nadere regels inrichting
We…
grafrust’ (vastgelegd bij de notaris). In Oldenzaal is een natuurbegraafplaats in voorbereiding. Ook zijn er
bijzondere begraafplaatsen op particulier terrein. Zo
•
zijn ze bijvoorbeeld alleen bedoeld voor de betreffende families en de aanvrager dient al
..vinden de eigen identiteit van onze gemeentelijke begraafplaatsen belangrijk.
•
minstens 20 jaar op het perceel te wonen.
.. zetten daarom in op het versterken, behouden en verbeteren van de identiteit en waarden van de individuele
1.5.3 CREMATORIUM ENSCHEDE
begraafplaatsen. Dit zowel via ruimtelijke
Het Crematorium Enschede in Usselo heeft drie
aanpassingen als in het dagelijks beheer en
aula’s en de mogelijkheid voor een
onderhoud.
buitenplechtigheid. Op het buitenterrein zijn asbestemmingen. Crematorium Enschede is
•
..koesteren bijvoorbeeld de Rijks monumentale status van de
17
Oosterbegraafplaats en de gemeentelijk monumentale status van delen van de Westerbegraafplaats en gaan hier zorgvuldig mee om. DE GETALLEN EN FEITEN De individuele begraafplaatsen vertegenwoordigen vanuit hun eigen identiteit en historische achtergrond een belangrijke waarde voor Enschede. Zo is de Oosterbegraafplaats een historisch
FC Twente-strooiveld op de Westerbegraafplaats
Rijksmonument. Waarbij we de historie verder willen versterken en herstellen. De Westerbegraafplaats vormt een onderdeel van de groene Noordelijke wig van Enschede. Waarin bijvoorbeeld ook het Wageler, van Heekpark en Ledeboerpark liggen. Tegelijkertijd heeft het ook een unieke historie met enkele gemeentelijke monumenten. Bijzonder is ook biodiversiteit op alle drie de begraafplaatsen. Zo zijn er waarnemingen van reeën (Ooster- en R.K. begraafplaats) en zijn er op de
Muur met wandgraven op de Oosterbegraafplaats
verschillende begraafplaatsen ook waarnemingen van uilen, spechten, zangvogels, hazen, konijnen, eekhoorns, insecten, enz. Voor een overzicht van deze verschillende waarden verwijzen we naar de overzichten als opgenomen in bijlage 3 bij deze visie: Bijlage 3.1 Oosterbegraafplaats Bijlage 3.2 Westerbegraafplaats Bijlage 3.3 R.K begraafplaats
18
2. UITGANGSPUNTEN EN KADERS In dit hoofdstuk leggen we uit waar onze visie op
stand (art. 11). Zonder dit verlof mag een
de gemeentelijke begraafplaatsen op is
overledene niet worden begraven of
gebaseerd. We beschrijven de wettelijke kaders
gecremeerd.
waar de gemeente zich aan moet houden en de
-
Indien niemand voorziet in de lijkschouwing
gemeentelijke verordeningen die hierbij horen.
en lijkbezorging zoals beschreven in de wet,
Ook gaan we in op de belangrijkste trends en
draagt de burgemeester daarvoor zorg.
ontwikkelingen die invloed hebben op de manier
-
Op de gemeentelijke begraafplaats moet
waarop mensen afscheid nemen, herdenken en
elke dag, met uitzondering van zondag en
omgaan met begraafplaatsen. Tot slot laten we
algemeen erkende feestdagen, begraven
zien hoe inwoners de huidige dienstverlening
kunnen worden op redelijke uren (art 35).
waarderen. Deze onderdelen hebben ook
-
Voor het in gebruik nemen van een
belangrijke inzichten gegeven voor de visie als
bijzondere (is niet gemeentelijke)
omschreven in het vorige hoofdstuk.
begraafplaats is toestemming van het College van B&W nodig. Deze toestemming
2.1 WETTELIJKE KADERS
kan slechts worden geweigerd als niet aan
De gemeente voert haar taken uit in het kader van
de wettelijke voorschriften wordt voldaan
de Wet op de Lijkbezorging (wettelijke taak).
(art 41).
2.1.1 WET OP DE LIJKBEZORGING
Met betrekking tot de begraafplaatsen zijn de
De Wet op de lijkbezorging (Wlb) regelt de
volgende wetsartikelen relevant:
lijkbezorging in Nederland. Lijkbezorging omvat
-
Een kerkgenootschap is gerechtigd tot het
datgene wat er met een menselijk lichaam moet
hebben van één of meer kerkelijke
gebeuren na dood te zijn geboren of overleden. De
begraafplaatsen (art. 38). Wanneer een
gemeente heeft een zorgplicht en een
kerkgenootschap geen gebruik maakt van
vergunningverlenende bevoegdheid met betrekking
deze bevoegdheid wordt op haar verzoek
tot begraven en cremeren.
door de raad een deel van de gemeentelijke begraafplaats ter beschikking gesteld (art
De Wlb geeft taken aan van de gemeente op het
39).
gebied van lijkbezorging. De wettelijke taken op hoofdlijnen zijn o.a.: -
-
2.1.2 WIJZIGING WET OP DE LIJKBEZORGING
Een gemeente heeft voor zich of met één of
Er wordt al enkele jaren gewerkt aan een wijziging
meer andere gemeenten tezamen ten
van de wet. De Minister van Binnenlandse Zaken
minste één gemeentelijke begraafplaats,
heeft op 2 januari 2024 de Tweede Kamer
tenzij gedeputeerde staten van deze
geïnformeerd over de voortgang van het
verplichting tijdelijk ontheffing hebben
wetsvoorstel. Op 8 oktober 2024 is de
verleend (art. 33). Iedereen die dat wil kan
internetconsultatie over het conceptwetsvoorstel
op deze begraafplaats worden begraven.
‘Wet bestemming lichamen van overledenen’ van
Afgeven verlof tot begraven of cremeren
start gegaan. De internetconsultatie over dit
door een ambtenaar van de burgerlijke
wetsvoorstel liep tot 16 december 2024.
19
Voorgelegde wijzingen zijn onder andere: -
-
staan er ook regels in over
Mogelijk maken van alkalische hydrolyse
betalingstermijnen, evt. kwijtschelding, etc.
(ook resomeren genoemd) waarbij het
Ieder jaar stelt de gemeenteraad een
lichaam oplost in een vloeistof;
nieuwe verordening begraafplaatsrechten
Begraven binnen 24 uur wordt
vast.
gemakkelijker gemaakt; -
Gezamenlijke lijkbezorging in één kist of
Regels asverstrooiingen
omhulsel wordt mogelijk.
As verstrooien buiten de gemeentelijke begraafplaats
Het is nog niet duidelijk wanneer de nieuwe wet
is in het algemeen alleen mogelijk met toestemming
behandeld wordt in de Kamer en in werking zal
van de eigenaar/beheerder van de grond.
treden.
Voor de openbare ruimte is dit de afdeling Stadsdeelbeheer van de gemeente Enschede.
2.1.3 GEMEENTELIJKE VERORDENINGEN
Plekken waar het in elk geval niet mag:
Er zijn diverse gemeentelijke verordeningen en
-
op verharde delen,
besluiten:
-
in of boven waterwingebieden,
•
-
op openbare terreinen, parken e.d. waar
•
Beheerverordening: Een beheerverordening geeft de lokale regels weer voor de
veel publiek komt en hinder of overlast kan
gemeentelijke begraafplaatsen. Zij moet
ontstaan voor derden. Bijvoorbeeld niet
passen binnen de Wet op de lijkbezorging.
langs wegen en fietspaden, winkelstraten,
Uitvoeringsbesluiten: Uitvoeringsbesluiten
terrassen, vanaf een viaduct en in
zijn een uitwerking van de
speeltuinen.
Beheerverordening. In de beheerverordening worden de volgende
2.2 TRENDS EN ONTWIKKELINGEN
genoemd:
De maatschappij verandert en de tradities,
o o •
Uitvoeringsbesluit indeling en
gewoonten en wensen rond begraven of cremeren,
uitgifte (in art. 11.2 en art. 12).
afscheid nemen, soort graf of mogelijkheden voor as
Uitvoeringsbesluit grafbedekkingen
veranderen mee. We beschrijven de belangrijkste
(in art. 19.3).
ontwikkelingen in Nederland en zo mogelijk specifiek
Verordening op de heffing en de invordering
in Enschede.
van begraafplaatsrechten: Artikel 229 van de Gemeentewet geeft de mogelijkheid tot
2.2.1 TOENAME AANTAL STERFGEVALLEN
heffing van begraafplaatsrechten. Op basis
Het CBS geeft de prognose dat door de groei van de
van deze verordening kan de gemeente
bevolking en de vergrijzing het aantal sterfgevallen
kosten/rechten in rekening brengen voor het
per jaar in Nederland de komende decennia blijft
gebruik van de begraaf- en gedenkplaatsen
stijgen. Het omslagpunt wordt in 2060 verwacht.
en voor het door of vanwege de gemeente verlenen van diensten op de begraaf- en
2.2.2 BEGRAVEN EN CREMEREN
gedenkplaatsen. Deze vallen onder de
In Nederland kiezen steeds meer mensen voor
gemeentelijke belastingen. In deze
cremeren in plaats voor begraven. In Enschede is
verordening zijn de rechten voor de
het crematiepercentage al sinds de komst van het
verschillende diensten opgenomen. Tevens
eerste crematorium in Usselo in 1971 hoog, namelijk
20
rond de 80%. In de enquête is aan het Enschedepanel gevraagd hoe men de eigen uitvaart
In Enschede is in 2023 natuurbegraafplaats
het liefst wil: 54% van de respondenten kiest voor
Landgoed Christinalust geopend. Andere
cremeren en 20% voor begraven. De rest weet het
natuurbegraafplaatsen in Twente zijn Het Wienerveld
nog niet of kiest voor een andere vorm, zoals
in Bentelo en Het Waarveld (gedeelte) in
natuurbegraven of ter beschikking stellen van de
Haaksbergen.
wetenschap. Andere vormen van lijkbezorging Vraag om ‘eeuwigdurende grafrust’
De verwachting is dat naast begraven en cremeren
Er zijn verschillende geloofsgemeenschappen die
op termijn andere vormen van lijkbezorging zullen
waarde hechten aan ‘eeuwigdurende grafrust’
ontstaan. De nieuwe Wet op de lijkbezorging maakt
en dan bedoelen ze echt eeuwigdurend. In de
zeer waarschijnlijk resomeren mogelijk. Resomeren
praktijk wordt het begrip ‘eeuwige grafrust’ vaak
is een techniek waarbij de stoffelijke resten in water
vertaald als “graven voor onbepaalde tijd”, omdat
met een kaliumhydroxidetoevoeging worden
eeuwige grafrust binnen de wetgeving niet bestaat.
opgelost bij een temperatuur van 150 graden. In
‘Eeuwige grafrust’ is in Nederland op algemene
Canada en enkele staten van de Verenigde Staten is
begraafplaatsen zelden mogelijk. In Nederland zijn
dit al toegestaan en op kleine schaal uitgevoerd.
inmiddels wel verschillende Islamitische
Onderzoek van TNO heeft uitgewezen dat de
begraafplaatsen die ‘eeuwige grafrust’ en begraven
duurzaamheid van de verschillende bestaande en
volgens de geloofsregels garanderen. Voorbeelden
nieuwe vormen van lijkbezorging niet zoveel
hiervan zijn de begraafplaatsen in Almere, in
verschilt. De uitvaartstoet heeft het meeste effect op
Zuidlaren en in Arnhem. Dit zijn geen gemeentelijke
het milieu.
begraafplaatsen. Naar verwachting kiezen komende Islamitische generaties steeds vaker voor een graf in
2.2.4 PERSOONLIJK AFSCHEID EN BELEVING
Nederland.
De behoefte aan een persoonlijk afscheid neemt toe, bij de overledenen en/of hun nabestaanden. Men
2.2.3 NATUURBEGRAVEN
laat zich niet meer dwingen in standaarden en
Natuurbegraafplaatsen zijn in opkomst. Op
tradities. Er is behoefte aan maatwerk. Er worden
natuurbegraafplaatsen wordt begraven in een
vaker (nieuwe) rituelen ingezet. Daar is ruimte voor
natuurlijke omgeving. Graven worden vaak voor
nodig, zowel fysiek als mentaal. Nabestaanden gaan
onbepaalde tijd uitgegeven. Er zijn slechts
actief op zoek naar informatie om keuzes te kunnen
vergankelijke grafmonumenten. Graven zijn na
maken en zijn kostenbewuster dan voorheen.
verloop van tijd niet meer herkenbaar, gaan op in de
Begraafplaatsen zijn niet langer alleen een plek om
natuur.
te begraven. Voor sommige is een begraafplaats een
Mensen kiezen voor natuurbegraven omdat men
bron van informatie over het verleden, voor anderen
bijvoorbeeld wil bijdragen aan instandhouding van de
een bron van biodiversiteit.
natuur, omdat men begraven wil worden en zich hier begraafplaats en/of geen zorg voor een graf wil
2.3 RESULTATEN ENQUÊTE (EVALUATIE).
achterlaten aan de nabestaanden, of om verzekerd
Om een beeld te krijgen of inwoners van Enschede
te zijn van ‘eeuwige grafrust’.
de gemeentelijke begraafplaatsen kennen en wat
meer thuis voelt dan op een traditionele
21
hun wensen zijn, is in 2024 in samenwerking met het
Uit de enquête zijn o.a. de volgende
Kennispunt Twente een enquête uitgezet onder het
aandachtspunten naar voren gekomen:
Enschedepanel en via sociale media van gemeente
•
Naast het belang van activiteiten zoals lichtjesavond en herdenkingen is er ook
Enschede.
vraag naar ‘rust’; De enquête over de gemeentelijke begraafplaatsen
•
in Enschede is ingevuld door 1.125 deelnemers, waarvan 812 via het Enschedepanel en 313 via open
aandacht; •
Meer aandacht voor/informatie over historische waarde;
kanalen. De Ooster- en Westerbegraafplaats zijn het meest bekend en bezocht. De factsheet geeft een
Informatievoorziening op de website vraagt
•
Beschikbaarheid en toegankelijkheid
beknopte samenvatting van de uitkomsten van de
toiletten voor mensen die slecht ter been
enquête.
zijn; •
Enkele belangrijke uitkomsten zijn: -
Respondenten vinden bereikbaarheid met
R.K. vraagt aandacht; •
Opmerkingen over verwaarloosde oude
openbaar vervoer en de aanwezigheid van
graven op Ooster-, Wester- en R.K.-
een aula of koffiekamer belangrijke
begraafplaats;
voorzieningen. -
Onderhoudsstaat groen en paden op de
•
Graag meer aandacht voor biodiversiteit.
Informatievoorziening via website en krant heeft de voorkeur. Op de website
De uitkomsten en inzichten uit de enquête hebben
verwachten mensen praktische informatie
we verwerkt in deze visie of nemen we waar mogelijk
over openingstijden, grafmogelijkheden en
mee in de verdere uitvoering van de visie.
kosten. -
Meer dan de helft van de deelnemers kiest voor crematie, een vijfde voor begrafenis. Natuurbegraafplaatsen worden regelmatig genoemd als alternatief. De keuze wordt vaak bepaald door gevoel en de wens om nabestaanden te ontzorgen.
-
De Ooster- en Westerbegraafplaats worden het hoogst gewaardeerd, vooral vanwege het contact met medewerkers en het onderhoud. Wel zijn als aandachtspunten genoemd: oude en verwaarloosde graven en beperkte toegang van toiletten, zoals openingstijden en toegankelijkheid voor minder validen. De R.K.-begraafplaats scoort iets lager, met onderhoud als belangrijkste verbeterpunt.
22
3. UITVOERING EN FINANCIËN We voeren deze visie uit binnen de bestaande
3.1.3 BEHEER VERDER VORMGEVEN
kaders en financiën. In dit hoofdstuk leggen we
We gaan voor de begraafplaatsen specifieke
uit hoe we uitvoering geven aan deze visie.
beheerplannen opstellen. Hiermee laten we de
Daarnaast geven we een overzicht van de
inrichting en het reguliere beheer en onderhoud nog
financiën rond de begraafplaatsen.
beter aansluiten op beide visies en de specifieke eigenschappen en unieke kenmerken van onze
3.1 UITVOERINGSPARAGRAAF
begraafplaatsen. Denk bijvoorbeeld aan het
Deze visie gaat vooral over de dienstverlening en
versterken en waar nodig herstellen van het
soorten voorzieningen en activiteiten op de
oorspronkelijke architectonische ontwerp van de
begraafplaatsen. We geven op de volgende wijze
monumentale Oosterbegraafplaats vanuit
uitvoering aan deze visie:
cultuurhistorisch oogpunt. Ook kijken we naar het vastgoed vanuit het
3.1.1 DOORVOEREN IN HET REGULIERE WERK
meerjaren onderhoudsplan en de wensen voor het
Op de begraafplaatsen is een betrokken team actief,
vastgoed. Waar dit nodig is komen we met concrete
dat bestaat uit zowel beheerders (Stadsdeelbeheer
verbetervoorstellen en bijbehorende vraag naar
van de gemeente Enschede als opdrachtgever) als
middelen naar het bestuur (College van B&W of
een onderhoudsteam van Onderhoud Enschede
gemeenteraad).
(opdrachtnemer). Zij werken met elkaar samen via opdrachten (bestek) en een
3.1.4 REGELGEVING EN VERORDENINGEN
samenwerkingsovereenkomst. Als eerste stap voert
In paragraaf 2.1 gaven we inzicht in de wet- en
Stadsdeelbeheer deze visie waar nodig door in deze
(gemeentelijke) regelgeving, zoals de gemeentelijke
opdrachten en het uitvoerende onderhoudswerk door
verordeningen. Ook hebben we al aangegeven dat
Onderhoud Enschede.
de wetgeving mogelijk verandert. Deze verandering of andere ontwikkelingen maken het misschien
3.1.2 VISIE OP DE STADSPARKEN: GROEN,
noodzakelijk om de gemeentelijke regelgeving (of
BIODIVERSITEIT EN CULTUURHISTORIE
zelfs de visie op punten) bij te stellen. Deze
In 2026 stellen we een visie stadsparken op. Daarin
bijstellingen doen we via de reguliere bestuurlijke
nemen we ook de begraafplaatsen als gedenkparken
trajecten als dit echt nodig is. Denk aan een besluit
mee. In de visie versterken we de functie van de
door het College van Burgemeester van wethouders.
begraafplaatsen als onderdeel van de robuuste
Of een besluit via de reguliere planning en control
groene structuren van Enschede en zetten in op
producten, zoals de gemeentebegroting of de
biodiversiteit. Ook nemen we daarin de
zomernota.
(Rijks)monumentale en cultuurhistorische waarde van de begraafplaatsen mee. Bijvoorbeeld waar het
3.1.5 ONTWIKKELINGEN VOLGEN, KANSEN
gaat om de groeninrichting van deze
BENUTTEN
begraafplaatsen.
De wereld en ontwikkelingen rond het begraven staan niet stil. In paragraaf 2.2 hebben we u inzicht gegeven in nu lopende trends en ontwikkelingen. We
23
volgen deze ontwikkelingen actief en passen de visie
In het taakveld begraven komen de lasten en baten
of regels aan wanneer dit nodig is (zie ook 3.1.4).
van het product begraafplaatsen samen met de lasten en baten van de sociale dienstuitvaarten. De
3.1.6 SAMENWERKEN EN NIEUWE INITIATIEVEN
overall kostendekkendheid (inclusief groen en
EN WENSEN UIT DE SAMENLEVING
personeelslasten) is in de begroting van 2025 63%.
We vinden samenwerking en meerwaarde van de begraafplaatsen voor de samenleving belangrijk. We
3.2.2 BETAALBAARHEID EN
blijven actief zoeken naar mogelijkheden om die
KOSTENDEKKENDHEID
meerwaarde te vergroten. Denk aan het organiseren
De huidige begraafplaatsen zijn kostendekkend
van activiteiten voor nabestaanden en/of de buurt, de
(99%) als we puur kijken naar de wettelijke
begraafplaatsen als plek voor ontmoeting (voor de
activiteiten rond het begraven. Het verschil met de
buurt) en verbinding tussen mensen. We staan open
kostendekkendheid in de begroting is dat hier puur
voor initiatieven uit de buurt en de gehele
gekeken wordt naar de wettelijke taak van begraven,
samenleving op dit gebied en verkennen actief wat
exclusief het beheer van het park. Bij de berekening
hierin mogelijk is.
in de begroting zitten de kosten van het beheer van het park ook in de kostendekkendheid.
Als er vanuit de samenleving verzoeken komen tot nieuwe initiatieven, denk aan het ontwikkelen van
We vinden het daarbij belangrijk dat het begraven
een eigen (particuliere) begraafplaats, dan nemen
naar de toekomst toe betaalbaar blijft voor de
we hierin een open houding aan. We beoordelen het
inwoners van Enschede. We zetten hierop in door
initiatief, toetsen deze vanuit onze rol op wet- en
constant de balans te zoeken tussen uitgaven voor
regelgeving en verkennen hoe we het initiatief
het verbeteren van de begraafplaatsen en
kunnen faciliteren.
inkomstenbronnen door het bieden van begraafmogelijkheden waar behoefte aan is. Hieruit
Zie hiervoor de concrete kaders en visie in de
volgt o.a. de keuze om niet zelf graven met grafrecht
paragrafen 1.1, 1.2, 1.4 en 1.5 van deze visie.
voor onbepaalde tijd aan te bieden (zie paragraaf 1.1). Dit betekent ook dat we bewust keuzes maken
3.2 FINANCIËN
rond investeringen in bijvoorbeeld verbetering van de
3.2.1 HUIDIGE BEGROTING
gebouwen en andere voorzieningen. We maken hier vaker de financiële afweging of de investering echt
De begroting van het taakveld Begraafplaatsen in
nodig is en wat het effect hiervan is op de
2025 is in totaal 1.079.000 euro, de opbouw
betaalbaarheid van het begraven.
hiervan is als volgt:
Daarnaast beperken we ons bij verhoging van de
•
Begravingen en plechtigheid
462.103
kosten voor het begraven al jaren tot de
•
Grafadministratie/corresp.
10.542
noodzakelijke inflatiecorrecties en voeren we geen
•
Beheer en onderhoud
593.507
andere verhogingen door. Zo houden we het
•
Algemeen beleid
12.848
begraven betaalbaar ten opzichte van bijvoorbeeld cremeren.
De totale opbrengsten van de begraafrechten zijn 681.000 euro.
24
Teksten Afdeling Stadsdeelbeheer, cluster Strategie en beleid Fysiek van de gemeente Enschede Datum 16-12-2025 Aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend 25