Verkenning Toegevoegde waarde Eigen energiemaatschappij Enschede (1)

Afhankelijk van de uiteindelijk gekozen vorm van de gemeentelijke energiemaatschappij, is het belangrijk om de juiste rol te kiezen die past bij de vorm. Als je slechts ervoor kiest om initiatieven te faciliteren en zelf niet het initiatief wil of kunt nemen, is het belangrijk om jezelf als gemeente niet te positioneren als kartrekker. Stel een heldere toekomstvisie voor de eigen energiemaatschappij vast. Een eigen energiemaatschappij is een project die over meerdere jaren vormgegeven zal moeten worden. Het is belangrijk om daarbij de toekomstige ontwikkelingen, bestuurlijke veranderingen en financiële fluctuaties in acht te nemen. De rol en positie als gemeentebestuur, zowel college als raad, ten opzichte van de bedrijfsvoering moet duidelijk gemaakt worden. Waar ligt de bevoegdheid van het bedrijf en waar ligt de bevoegdheid van de gemeente (als mede-eigenaar)? Er is wetgeving in de maak waardoor grootschalig zon op land projecten in principe multifunctioneel moeten worden opgezet. Enkelvoudig gebruik van het land is dan niet meer toegestaan. Om te voorkomen dat er vertraging ontstaat in de realisatie van warmtenetten is een spoedige verkenning van de realisatie van een warmtebedrijf wenselijk.

•

Verdiencapaciteit

Behalen verduurzamingsdoelstellingen

Faciliteren bewonersinitiatieven

X

Warmtebedrijf

Zon op land

X

Zon op dak

X

X

Solar parking

X

X

Windenergie

X

Overnemen

X

X

X

X

X

X

X

X

Ondersteunen biogas

X

X

Opslag Elektrisch

X

Opslag Warmte

X

grootschalig warmtenet Opzetten grootschalig warmtenet Stimuleren

X

X

kleinschalige warmtenetten X

X

Tabel met opties: Hierin is aangegeven bij welke doelstelling de genoemde optie beter aansluit dan de andere opties.

Met opmaak: Standaard, Uitvullen, Regelafstand: Meerdere 1,15 rg, Geen opsommingstekens of nummering

BIJLAGEN 1. INTERVIEWLIJST VERKENNING Naam

Functie & Organisatie

Intern

Naam

Functie & Organisatie

Extern

Niels van den Berg

Wethouder Enschede

Sander Smit

Twence

Jeroen Diepemaat

Wethouder Enschede

Frank Siebelt

Twence

Marc Teutelink

Wethouder Enschede

Steven MacLean

ENnatuurlijk

Arjan Kampman

Wethouder Enschede

Arjan ter Barge

Noordoost Twente Gemeente Oldenzaal

Kees Meijer

Directeur gemeente

Ruud Mulder

Enschede

Louis Koopman

Enschede Energie

Djoerd de Vos -Koelink

Concerndirecteur

Rachel Marty

Enexis

Rene Pruysers

Ontwikkelmanager

Ralph de Graaf

Enpuls

Opdrachtgever

Frank van de Poel

Gemeente Groningen

Belinda van Oosten

Opdrachtgever

Ineke Nijhuis

Gemeente Hengelo

Bernadette ter Huurne

Opdrachtgever

Gerrit Meutstege

Stawel

Henk Jan Tromp

Voormalig gemeente

Astrid Pap

Provincie Overijssel

Hengelo warmtebedrijf

Marleen Volkers

Sigrid ten Heuvel

Verbonden Partijen

Olaf Lammersen

Noaberkracht

Nicky Bijen

Financiën

Ruud Schulte en Henk

Waterschap

Jan Klat

Vechtstromen

Albert van Winden

MKB Twente

Duurzaamheid Janet Oosterhof – Scholten Linde

Robert Boer en

Inkoop – aanbesteding

Ed van 't Erve Nihad Mesevic

Vastgoedbedrijf

Sander Lubberhuizen

Stadsingenieurs

2. GESPREKSLEIDRAAD INTERN EN EXTERN Intern Introducerende vragen en betrokkenheid energie(transitie) 1. Wat is uw functie bij de gemeente Enschede? 2. Wat zijn uw taken en verantwoordelijkheden? (M.b.t. energie- en/of warmte(transitie)). Vooraf in te vullen: 3. Met welke organisaties en stakeholders, toegespitst op energie en warmte(transitie), komt u, uit hoofde van uw functie, mee in aanraking? Leveranciers, samenwerkingspartners, gemeente (deels) eigenaar, medeoverheden. 4. Wat zijn de diensten van deze organisaties, toegespitst op energie? Opwek energie, levering energie, netwerk energie, anderszins. Zowel voor warmte als elektriciteit (wind en zon), biomassa. Betrokkenheid Eigen Energiebedrijf Enschede 5. Aan welke doelen zou een eigen energiebedrijf van de gemeente Enschede moeten bijdragen? En waarom? Bijvoorbeeld: o Vergroten eigen inkomsten gemeente o Versnellen van de duurzaamheidsopgaven o Invulling van het publieke warmtebedrijf Zoals aangekondigd in de nieuwe Wet Collectieve Warmtevoorziening o Beperken ruimtebeslag in het buitengebied o Investeringsmogelijkheden voor duurzame energie (zoals zonnepanelen) vergroten o Inwoners van Enschede laten profiteren van een lager energietarief o Stimuleren van de lokale economie bv.

Door installatie van zonnepanelen door Enschedese ondernemers of nieuwe economische kansen Enschede voor duurzaamheid in arbeidsmogelijkheden of omzet. o Het faciliteren van onderlinge energie-uitwisseling tussen bedrijven o Een combinatie van bovenstaande doelen 6. a.

Met welke organisaties en stakeholders zou een eigen energiebedrijf samen kunnen en/of moeten werken?

b.

En op welke diensten? Opwek energie, levering energie, transport energie, netwerk energie, opwek energie, anderszins. Zowel voor warmte als elektriciteit (wind en zon), biomassa. Is er beeld op welke wijze deze samenwerking plaats zou kunnen vinden? a. Zo ja, hoe dan?

c.

7. a. b.

Welke kennis, kunde en middelen zijn naar uw mening nodig voor het opzetten van een eigen energiebedrijf? Op welke wijze kunnen we deze kennis, kunde en middelen organiseren? Zelf of met stakeholders?

8. Is het oprichten van een eigen energiebedrijf voor productie, netwerk of levering naar uw mening een taak voor de gemeente Enschede? Is dit nog aan bepaalde voorwaarden verbonden? Welke zijn dit dan? 9. Wanneer zou u een eigen energie en/of warmte bedrijf als succesvol zien? En wanneer niet? 10. Wie of wat zou(den) nog meer betrokken moeten worden bij deze verkenning of het eventuele verdere onderzoek naar een eigen energie en/of warmte bedrijf? Zowel intern als extern.

Extern Introducerende vragen 1. Wat zijn de kernactiviteiten van uw organisatie? 2. Wat is uw functie bij deze organisatie? Wat zijn uw taken en verantwoordelijkheden? (M.b.t. energie(transitie)). 3. Hoe verhoudt uw organisatie zich tot de Gemeente Enschede in algemene zin? Leverancier, samenwerkingspartner, gemeente (deels) eigenaar, medeoverheid. 4. Hoe verhoudt uw organisatie zich tot de Gemeente Enschede, toegespitst op energie? Opwek energie, levering energie, netwerk energie, anderszins. Zowel voor warmte als elektriciteit (wind en zon), biomassa. Betrokkenheid energietransitie 5. In welke mate is uw organisatie betrokken bij (onderdelen van) de energietransitie? 6. Welke kansen en obstakels ondervindt uw organisatie bij de energietransitie? 7. Voelt u zich voldoende betrokken bij de energietransitie in de gemeente Enschede? 8. Op welke wijze zou u meer betrokken willen worden bij de energietransitie in de gemeente Enschede? 9. Welke rol ziet u weggelegd voor de gemeente bij de energietransitie? Betrokkenheid Eigen Energiebedrijf Enschede 10. Welke toegevoegde waarde zou uw organisatie kunnen hebben bij een eigen Energiebedrijf van de gemeente Enschede? Opwek energie, levering energie, concurrent 11. Zouden inwoners van de gemeente Enschede ook mee moeten kunnen profiteren van een eigen energiebedrijf van de gemeente Enschede? Zo ja, op welke wijze dan? 12.

Volgens de Wet Collectieve Warmtevoorziening moeten warmtebedrijven in publieke handen komen. Op welke wijze zou uw organisatie betrokken willen en/of kunnen worden bij een publiek warmtebedrijf? Wat zou een werkbare vorm kunnen zijn? Opwek warmte, levering warmte, transport warmte, netwerk warmte, anderszins. 13. Voor een eigen energiebedrijf zijn randvoorwaarden en kaders, (juridische) eisen en risico's van toepassing. Op welke wijze zou uw organisatie hierin iets kunnen betekenen voor een eigen energiebedrijf van de gemeenten Enschede? 14. Welke andere stakeholders zouden een rol kunnen spelen bij een eigen energiebedrijf voorde gemeente Enschede? En op welke wijze? 15. Is het oprichten van een eigen energiebedrijf naar uw mening een taak voor de gemeente Enschede? Is dit nog aan bepaalde voorwaarden verbonden? Welke zijn dit dan? 16. Wat zou u de gemeente Enschede mee willen geven bij deze verkenning en het eventuele verdere onderzoek naar een eigen energiebedrijf voor de gemeente Enschede?

3. SAMENVATTING BEVINDINGEN UIT DE INTERVIEWS BEVINDINGEN MOGELIJKE PARTNERS Uit de gesprekken met zowel de internen als externen blijkt dat er een aantal partners vaak terugkomt als het gaat om een mogelijke samenwerking met een gemeentelijke energiemaatschappij. De meest voorkomende namen hierbij zijn Twence, Enschede Energie, ENnatuurlijk en Enexis. Partners die ook genoemd werden, maar minder vaak voorkomen, zijn veelal partijen als de provincie Overijssel, andere Twentse gemeenten zoals Hengelo en Losser, Enpuls, Saxion en de Universiteit Twente.

TWENCE In het geval van Twence zijn er verschillende mogelijkheden genoemd om samen te werken. Meerdere partners geven aan dat Twence de benodigde kennis en kunde al in huis heeft op veel terreinen die interessant zijn voor een gemeentelijke energiemaatschappij. Dit geven zij ook zelf aan in hun interview, vooral op het gebied van zonne-energie opwekken en warmte. Zij hebben zelf al enkele zonnevelden in beheer, ontwikkelen er momenteel nog een in Noord Oost Twente en zijn in staat om 100.000 huishoudens te verwarmen met de warmte die zij opwekken door hun afvalverwerking. Ook geven zij aan dat zij interesse hebben om dit uit te breiden en om eventueel in zee te gaan met een gemeentelijke energiemaatschappij. Ook geven zij aan dat er interesse is in windenergie, maar dat zij hier een passieve rol in nemen door de politieke sensitiviteit van het onderwerp. Ten slotte is door enkele geïnterviewden genoemd dat Twence een rol zou kunnen spelen bij biomassa en geothermie. In Noord Oost Enschede is namelijk een kans voor geothermie, alleen is dit vrij duur om te bekostigen. Twence zou hiervoor eventueel de middelen hebben, maar daar is tijdens het interview niet over gesproken.

ENSCHEDE ENERGIE Ook de coöperatie Enschede Energie wordt door vele partners genoemd als een mogelijke interessante partner voor een gemeentelijke energiemaatschappij. Enschede Energie wordt voornamelijk genoemd om hun reeds bestaande netwerk in de (lokale) energiewereld, ervaring met het realiseren van elektriciteitsprojecten en positie in het huidige energielandschap. Ook hebben zij in het verleden al zonnevelden gerealiseerd en vele daken in Enschede van zonnepanelen voorzien. Zelf geven zij aan om ook open te staan voor een samenwerking met een eventuele gemeentelijke energiemaatschappij. Zij willen hierbij kennis inzetten van andere coöperaties om zo niet het wiel opnieuw uit te vinden. Tenslotte geloven zij in het Deense model van lokaal eigenaarschap en meer lokale coöperaties.

ENNATUURLIJK Als beheerder van het warmtenet in Enschede is ENnatuurlijk een zeer logische partner om eventueel mee samen te werken bij een gemeentelijke energiemaatschappij. Zij hebben de meeste kennis en kunde in de regio, jaren ervaring en zijn al bekend met de situatie in Enschede. Het is daarom geen verrassing dat vele interne als externe geïnterviewden hen noemen als een mogelijke belangrijke partner.

Zelf staat ENnatuurlijk iets anders in de wedstrijd. Voornamelijk omdat zij door de opkomende WCW gelimiteerd zijn in hun kunnen/mogelijkheden. Mocht deze wet er in de huidige vorm doorkomen, betekent dat dat alle warmtenetten in publieke handen moeten zijn. Concreet betekent dat 50% + 1 individueel aandeel wat in handen van bijvoorbeeld de gemeente moet zijn. In afwachting van deze wet stelt ENnatuurlijk zich terughoudend op en maken zij ook kenbaar dat verdere investeringen afhankelijk zijn van deze wet en de toekomstige scenario's. Dit betekent overigens niet dat zij helemaal niet samen zouden willen werken met de 'publieke' warmtebedrijven, maar wellicht wel in een andere vorm dan dat ze nu doen.

ENEXIS Enexis is in regio Oost bekend als een grote partij op het gebied van netwerkbeheer. Specifiek doen zij het netbeheer van elektriciteitsleidingen en gas. Er is al veel samenwerking tussen de gemeente en deze partij op veel gebieden, waaronder RES, provinciaal plan energie en klimaat, warmtetransitie, mobiliteit en bedrijventerreinen. Zij zien voornamelijk kansen voor hun dochteronderneming Enpuls, die zich richt op de warmtestructuur. Enexis zelf staat open voor samenwerking met een potentieel gemeentelijke energiemaatschappij. Zij hebben in het verleden bijvoorbeeld ook (deels) meegeschreven aan de transitievisie warmte en de visies rondom de RES Twente.

ENPULS Naast ENnatuurlijk is er nog een interessante partner die de gemeente Enschede zou kunnen helpen bij het realiseren van een gemeentelijke energiemaatschappij. Het gaat hier namelijk om Enpuls, een dochterbedrijf van Enexis, die zich richten op de warmtestructuur. Zij richten zich sinds kort compleet op het warmtedossier en zien hiervoor zichzelf eventueel ook een rol bij het samenwerken met gemeenten. Voornamelijk als het gaat om ontwikkeling, realisatie en onderhoud/beheer van warmtenetten. Niet zozeer in de warmteproductie en ook niet in de levering (dit is nu ook nog bij wet – Elektricteitswet- uitgesloten). Ze geven aan dat ze willen meedenken, meehelpen bij realisatie van warmtenetten. Enpuls legt dan netten aan, en regelen beheer en onderhoud. Levering aan consument doen andere partijen. N.a.v. invoering warmtewet kan dit eventueel anders worden.

PURE ENERGIE Pure Energie is gevestigd in Enschede, in 2013 opgericht en ontstaan vanuit de Raedthuys Groep. Pure Energie is een groene energieleverancier die alleen stroom verkoopt die ze zelf duurzaam en in Nederland hebben opgewekt. Ze beschikken over eigen windmolens en zonnepanelen. Ook heeft Pure Energie de ambitie uitgesproken om eventueel te willen helpen bij het opzetten van lokale energie coöperaties tussen bedrijven in Enschede. Pure energie heeft namelijk verstand van het uitwisselen van energie tussen onderlinge bedrijven en hebben interesse in het opzetten van energieopslag. In de interviews is niet gesproken met Pure Energie, deze kwam echter in een aantal gesprekken wel naar voren.

ANDERE GEMEENTEN Tijdens de interviews is de samenwerking met andere gemeenten voor een eventueel regionaal energiebedrijf meermaals benoemd. Zo wordt voornamelijk de gemeente Hengelo opgemerkt als mogelijke partner hierin. Dit vanwege de geografische ligging, uitstekende gemeentelijke betrekkingen en vanwege het feit dat zij ervaring hebben met een eigen warmtebedrijf. Daar komt ook nog eens bij kijken dat de gemeente Hengelo de eerstvolgende grote aandeelhouder is van Twence en Twence ook deels op Hengelose grond ligt. Hierdoor kun je haast niet om Hengelo heen als eventuele partner.

Ook andere gemeenten zoals Oldenzaal, Almelo, Borne, Losser en Haaksbergen worden genoemd. Daarbij komt natuurlijk ook kijken dat de RES-doelen samen met de 13 andere gemeenten gerealiseerd moeten worden, wat ook een rol kan spelen bij het oprichten van een

gemeentelijke energiemaatschappij. Ten slotte heeft de gemeente Enschede eventueel te maken met de andere gemeenten als aandeelhouder van Twence indien er gekozen wordt voor een joint venture met hen. Het is afwachten wat de andere aandeelhouders daarvan zouden kunnen vinden, aangezien zij het misschien opvatten als oneerlijk wanneer de gemeente Enschede er meer profijt van heeft op deze manier. Ook speelt de eventuele verkoop van de aandelen bij enkele gemeenten momenteel een rol, aangezien de gemeente Enschede interesse heeft om deze aandelen over te nemen.

PROVINCIE OVERIJSSEL De provincie gaf aan dat het op sommige manieren ook betrokken kan worden bij het verder ontwikkelen van een gemeentelijke energiemaatschappij. Bijvoorbeeld als je het hebt over biogas, wordt dit gezien als een mogelijkheid om gebruik van te maken bij een eigen energiemaatschappij. Biogas zou dan eventueel voor piekbelasting gebruikt kunnen worden bij een warmtebedrijf. Voornamelijk voor de industrie. Het energiefonds Overijssel ondersteunt initiatieven die dit kunnen realiseren, echter wel vooral grote projecten i.p.v. boeren met een kleine mestvergister. Ook wordt het regionaal warmtenet genoemd in het gesprek met de provincie. Het regionale warmtenet is eventueel een kans, maar dat is een veel groter project met grotere opgaven. De provincie geeft echter wel aan dat een eigen warmtebedrijf per gemeente niet de voorkeur heeft. Dit zou alleen kunnen voor een grote gemeente. Enschede zou het misschien voor zichzelf kunnen regelen, maar dan ga je wel voorbij aan het regionale warmtenet. Er zit volgens de provincie altijd iets getrapt in als je het samen doet, aangezien je bepaalde projecten wel op individueel niveau kan doen.

REGIONALE KENNISINSTELLINGEN De rol van regionale kennisinstellingen zien de meeste geïnterviewden terug op het gebied van innovatie en opleiding. Op het gebied van innovatie worden het Saxion en de UT vaak genoemd als mogelijke partners als het gaat om het doen van onderzoek en het opzetten van pilotstudies. Anderzijds mag het ROC van Twente zeker niet vergeten worden, aangezien zij een groot deel van de opleidingen aanbieden voor vakmensen binnen de energietransitie. Het is van belang dat toenadering wordt gezocht met de drie grote kennisinstellingen in de regio, aangezien zij allen op hun eigen manier een toegevoegde waarde kunnen hebben voor het verder uitwerken van een gemeentelijke energiemaatschappij.

BEVINDINGEN ROL GEMEENTE Over de rol van de gemeente bestaan zowel binnen als buiten de organisatie verschillende opvattingen. Zo wordt doorgaans benoemd dat ondernemen gelijk staat aan risico nemen en daardoor een zeer riskante stap kan zijn voor een gemeente. Vooral omdat het om gemeenschapsgeld gaat, zijn er veel interne collega's die hier niet zo zeer welwillend tegenover staan. Verder wordt ook benoemd dat de gemeente nou eenmaal niet over de juiste kennis en kunde beschikt om een eigen energiemaatschappij op te zetten en te runnen. Er is namelijk specialistische kennis voor vereist om dit op een adequate manier te doen en het vraagt om een grote financiële injectie om dit goed te kunnen runnen. Toch zijn er ook geluiden die aangeven dat het wellicht een op te pakken rol kan zijn voor de gemeente Enschede om zich op dit terrein te gaan bevinden. De energietransitie en duurzaamheid in het algemeen zijn volgens hen thema's van onmiskenbaar belang die je niet zomaar links kunt laten liggen en aan private partijen over moet laten. Volgens hen heeft de gemeente ook de taak om er te zijn voor haar inwoners en op deze manier zouden duurzaamheidsvraagstukken en vooral het maatschappelijke rendement versneld en vergroot kunnen worden door gebruik te maken van een gemeentelijke energiemaatschappij.

Tenslotte wordt er vaak de wens uitgesproken om regionaal samen te gaan werken met andere gemeenten zodat je een groter speelveld kunt bedienen, het risico kunt spreiden en de kennis en kunde kunt bundelen waar nodig of mogelijk.

MOGELIJKE DOELEN GEMEENTELIJKE ENERGIEMAATSCHAPPIJ Er zijn verschillende doelen die behaald kunnen worden door een gemeentelijke energiemaatschappij te starten. Onder de geïnterviewden bestaat grotendeels consensus over wat deze doelen zijn, maar her en der zijn er toch een aantal fluctuaties. Allereerst wordt door velen het versnellen van de duurzaamheidsdoelstellingen aangehaald als belangrijk doel. Momenteel is de gemeente soms afhankelijk van externe partijen om snel tot actie te komen bij duurzaamheidsvraagstukken, maar met een eigen energiemaatschappij zou dit wellicht sneller plaats kunnen vinden. Hierdoor hoeft er niet geschakeld te worden met externen en heb je als gemeente de regie over het algehele proces.

Ten tweede wordt de verdiencapaciteit van een gemeentelijke energiemaatschappij benoemd door een aantal geïnterviewden. In eerste instantie gaat dit erom dat het geld wat binnenkomt bij een gemeentelijke energiemaatschappij dan in de portemonnee van de gemeente terechtkomt, in tegenstelling tot een commerciële partij die vaak in buitenlandse handen is. Hierdoor kan dit geld gebruikt worden voor maatschappelijke doeleinden binnen de gemeente. Niet alleen voor duurzaamheid, maar bijvoorbeeld ook voor een zwembad, ijsbaan of een ander maatschappelijk initiatief. Dit wordt door enkelen ook wel de ''maatschappelijke verdiencapaciteit'' genoemd, waarbij ze de verdiencapaciteit voornamelijk als uitkomst zien voor het maatschappelijke toegevoegde waarde van een eigen energiemaatschappij. Ten slotte is een gerelateerd subdoel hierbij dat de armoede in de stad onderdrukt kan worden door gebruik te maken van een laag tarief voor energie en warmte. Dit geeft inwoners meer financiële ruimte om persoonlijke doelen te behalen, i.p.v. dat dit geld naar de energierekening gaat. Hierbij is het wel van belang dat de keuzevrijheid voor de inwoner blijft, zodat men niet vastzit aan enkel en alleen de gemeentelijke energiemaatschappij.

Ten derde wordt het als doelstelling gezien om als gemeente een concrete invulling te geven aan een publiek warmtebedrijf. Naar aanleiding van de aankomende WCW is het zeer waarschijnlijk dat alle warmtenetten in ieder geval voor 50%+1 aandeel in publieke handen moeten komen. Hierdoor is het van belang dat gemeenten zich hierop voorbereiden en met concrete maatregelen komen om dit uiteindelijk te kunnen realiseren. Door hierop voor te sorteren en gebruik te maken van de potentiële kracht van een gemeentelijke energiemaatschappij, wordt het als kansrijk geacht om een goede invulling te geven aan deze wet.

BENODIGDE KENNIS EN KUNDE Over de benodigde kennis en kunde die een gemeentelijke energiemaatschappij zou moeten bezitten bestaan geen verrassende inzichten. Veel geïnterviewden geven aan dat een gemeente in de basis niet over de juiste kennis en kunde beschikt om een gemeentelijke energiemaatschappij op dit moment op te richten. In de basis is de gemeente namelijk geen energiemaatschappij, waardoor er veel specialistische kennis momenteel ontbreekt. De benodigde kennis en kunde is vooral op het gebied van opwekken, levering, opslag, netbeheer en dergelijken.

Als oplossing voor het ontbreken van de kennis en kunde wordt genoemd om deze specialistische kennis af te nemen bij partners zoals Twence, Enschede Energie en ENnatuurlijk. Door samen te werken met hen loop je minder financieel risico, maak je gebruik van bestaande expertises en hoef je niet zelf mensen te werven voor verschillende taken binnen een energiemaatschappij. Naast de expertises heb je als gemeente ook een flink bedrag nodig om een energiemaatschappij helemaal zelfstandig te kunnen runnen. Ook hierdoor bestaat de wens om zoveel mogelijk samen te werken met partners.

BEVINDINGEN ELEKTRICITEIT Elektriciteit wordt voornamelijk genoemd in de interviews als het gaat om zonne-energie en windenergie. In het bijzonder gaat dit dan om het opwekken van deze energie. Deels komt dit waarschijnlijk ook omdat dit het eerste is waar mensen aan denken, aangezien onderwerpen als opslag en levering vaak pas later in de gesprekken aan bod komen.

Op het gebied van zonne-energie wordt vaak genoemd dat men in Enschede de bestaande daken zoveel mogelijk moet voorzien van zonnepanelen. Hierbij wordt doorgaans het project 'Zon op Dak' genoemd als mooi voorbeeld hiervan. Ook komen zonneparken op boerenland vaak ter sprake. Vaak ook als oplossing voor de boeren die straks wellicht uitgekocht moeten worden. Ook worden innovatieve toepassingen zoals 'SolaRoad' genoemd als mogelijkheden voor een gemeentelijke energiemaatschappij. Al met al zijn bijna alle geïnterviewden positief over de mogelijkheden voor zonne-energie en in hoeverre het realistisch is dat de gemeente hier een rol in kan spelen.

Qua windenergie is het iets pessimistischer gesteld bij de geïnterviewden. Velen zien de evidente voordelen van wind t.o.v. zon wel in, maar snappen de precaire politieke situatie van de gemeente Enschede op dit gebied ook. Het plaatsen van windmolens is namelijk niet vanzelfsprekend, aangezien het huidige college hier niet altijd welwillend tegenover staat. Ook zijn veel bedrijven die windmolens realiseren niet persé geneigd om hierop aan te dringen, aangezien het voor hen pas rendabel wordt bij windmolens die minimaal 170m hoog zijn. Ten slotte nemen de meeste bedrijven en mogelijke partners een passieve houding aan. Velen zijn bereid om onder de juiste omstandigheden te investeren in windenergie, maar zijn terughoudend door de eerder benoemde politieke situatie. Daarbij speelt het nog op te leveren MER-rapport ook een rol, aangezien dit rapport tot veranderingen in het windlandschap kan leiden.

BEVINDINGEN WARMTE Het warmtedossier is een wat complexer onderwerp dan elektriciteit. Dit komt voornamelijk doordat de minister momenteel de WCW er doorheen probeert te krijgen. Deze wet houdt in dat warmtenetten voor het grootste gedeelte in publieke handen moeten komen. In de praktijk betekent dit dat het niet persé 100% eigenaarschap hoeft te zijn, maar 50% + 1 aandeel wordt ook gezien als het 'grootste gedeelte'. Dit zorgt er in ieder geval voor dat mogelijkheden voor een joint venture aanwezig zijn.

Aansluitend hierop geven de meeste geïnterviewden aan dat warmte een dossier is wat de gemeente eigenlijk niet zonder samenwerking zou kunnen uitvoeren. Als gemeente zit het beheren van een warmtenet en het leveren van warmte niet (meer) in haar oorspronkelijke takenpakket. Hierdoor ontbreekt het aan kennis en kunde om dit als gemeente zelfstandig te kunnen uitvoeren. Partijen die hierbij vaak genoemd worden zijn Enexis (Enpuls), ENnatuurlijk, Cogas en Twence. Deze bedrijven hebben allemaal hun eigen rol binnen het warmte domein en kunnen in potentie hun kennis en kunde inzetten voor een gemeentelijke energiemaatschappij. Twence is momenteel ook bezig om te kijken of zij een grotere rol voor het regionale warmtenet kunnen betekenen en in hoeverre zij een volwaardig energiebedrijf kunnen worden. Twence wil daarbij ook een integraal warmtebedrijf worden als in levering, productie etc.

Ook wordt de schaalgrootte waarop men kan opereren vaak verbreed door samenwerking met andere gemeenten te noemen. Enkele geïnterviewden benoemen dat samenwerking met de gemeente Hengelo hierbij het meest voor de hand ligt, terwijl anderen menen dat het zelfs op een algehele Twentse schaal moet plaatsvinden.

BEVINDINGEN INNOVATIE Op het gebied van innovatie zijn er verschillende geluiden van zowel binnen als buiten de gemeente te horen. Ook worden enkele interessante partners genoemd om eventueel in de toekomst mee samen te werken. Voornamelijk het Saxion en de Universiteit Twente worden genoemd als kansrijke partners op het gebied van innovatie, naast de bekende bedrijven uit de regio. Ten slotte wordt het concept van launching customership vaak aangekaart door geïnterviewden. Zij zien een gemeentelijke energiemaatschappij als perfecte mogelijkheid om innovatieve toepassingen hiermee in te zetten. Hierbij wordt Twente vaak genoemd als potentiële ''pilotregio'' om dit te kunnen realiseren.

SOLAROAD SolaRoad is een wegdek dat ook werkt als zonnepaneel. Zonnecellen in het wegdek zetten zonlicht om in groene stroom, die kan worden gebruikt voor uiteenlopende toepassingen zoals wegverlichting, verkeersinstallaties, huishoudens en elektrische auto’s. SolaRoad is in een gesprek genoemd als een mogelijke partner op het gebied van innovatie. In Haaksbergen ligt er bijvoorbeeld ook al een fietspad wat gemaakt is door SolaRoad. Echter zitten er wel een aantal haken en ogen aan vast. De kosten zijn relatief hoog en staan niet in verhouding met losse zonnepanelen en een standaard wegdek (naar schatting 3 tot 4x duurder; geschat € 900-1200 per m² voor de verharding). De terugverdientijd is hiermee meer dan 50 jaar. Met een prijs van € 1000 per m², een opbrengst van 70 kWh per m²/ jaar en een levensduur van 20 jaar kan een kWh prijs van € 0,71 worden berekend. In vergelijk met een offshore windmolenpark zijn hiermee de kosten 4x hoger (kWh prijs gemiddeld € 0,17). Ter vergelijk de normale kale energieprijs ligt rond de € 0,04-0,05 per kWh.

WATERSTOF Enkelen hebben ook waterstof genoemd als potentiële innovatie voor een gemeentelijke energiemaatschappij. Echter ontbrak het vaak aan concrete kennis of visie bij de geïnterviewden over hoe dit ingepast zou moeten worden. Wel bestaat de wens om passief te blijven kijken en open te staan voor mogelijkheden rondom waterstof zoals bijvoorbeeld een waterstoftankstation of waterstof voor opslag.

BIOGAS In de gesprekken met zowel de provincie als de stichting STAWEL is het thema biogas meermaals ter sprake gekomen. Biogas is gas dat wordt geproduceerd door de vergisting van mest, gft of ander organisch afval. Tijdens dit vergistingsproces komt methaan vrij, wat biogas wordt genoemd. Dit gas heeft een andere samenstelling en kwaliteit dan aardgas. Het kan daarom niet zomaar worden toegevoegd aan het gasnet. Voordat je dit gas in huis kunt gebruiken, moet het worden opgewaardeerd tot groen gas. In een woning werkt biogas voor verwarmen en koken hetzelfde als aardgas, maar het grote verschil is dat de herkomst van dit gas duurzaam is. Er komt bij de verbranding geen extra CO2 in de lucht, wat beter is voor het klimaat.

Bij het kijken naar iets als biogas, zijn er een aantal obstakels die de gemeente kan ondervinden. Het is lastig om locaties te identificeren en de schaalgrootte is ook geen makkelijk onderwerp voor biogas. Het voordeel van biogas is wel dat je de algehele stikstofuitstoot een beetje onderdrukt met mestvergisting. Met dit biogas zou je bijvoorbeeld bepaalde energieslurpers kunnen voorzien van gas. Er zijn op zich wel kansen voor biogas om uit te breiden in Twente. Bijvoorbeeld rondom Noord-Deurningen zijn er nu 5 boeren actief rondom biogas, maar is er een groeimogelijkheid tot 50 boeren. Hierbij bestaat een goede kans voor schaalvergroting. Zij hebben namelijk de kennis en kunde in huis om dit soort dingen te realiseren. Biogas zou dan eventueel voor piekbelasting gebruikt kunnen worden bij een warmtebedrijf. Voornamelijk voor de industrie. Tenslotte ondersteunt het Energiefonds Overijssel vooral grote projecten i.p.v. boeren met een kleine mestvergister. Hierdoor moet er een goede afweging worden gemaakt als er eventueel gekozen wordt voor een bepaalde vorm van financiering.

4. ONTWERPFASE BELEIDSKADER VERBONDEN PARTIJEN

5. SWOTS Elektrisch 1: Windturbine SWOT- Elektrisch 1 - Windturbine(s) Strengths 1. Efficiënt ruimtegebruik 2. Korte terugverdientijd Constante opbrengst (waait dag en nacht, hierdoor ook constante netbelasting).

Weaknesses 1. Ecologische gevolgen 2. (Mogelijke) gezondheidseffecten 3. Hoge initiële investering (kapitaalintensief) 4. Beperkt aantal locaties 5. Netcongestie 6. Elektriciteitsprijzen zijn variabel over de dag. Soms zelfs negatief.

Opportunities Opportunity-Strength (OS) Opportunity-Weakness (OW) 1. Biedt agrariërs kansen voor Strategies Strategies diversificatie. (Wind boeren). 1. Samenwerking met agrariërs op 1. Opslag kan gebruikt worden om 2. Kan (op termijn) gecombineerd interessante locaties stimuleren. netcongestie tegen te gaan. worden met elektriciteitsopslag. 2. Onderzoeken of opslag gebruikt 3. Aantal geschikte locaties binnen kan worden om lage prijzen op de gemeente te vangen. (milieueffectenrapport wind). 4. Sluit aan Twentse bod RES Threats Threat-Strength (TS) Strategies Threat-Weakness (TW) Strategies 1. Weerstand omwonenden 1. Kan door efficiënt ruimtegebruik 2. Weerstand politiek en korte terugverdientijd een 3. Provincie besluit over (grote) beter alternatief zijn dan een initiatiefaanvragen na 1 juli 2023. zonnepark. De gemeente heeft dan dus geen zeggenschap meer.

Elektrisch 2: Zon op land SWOT- Elektrisch 2 – Zon op land

Opportunities 1. Draagvlak omwonenden 2. Draagvlak politiek 3. Biedt agrariërs kansen voor diversificatie. (Zonneboeren) 4. Efficiënt ruimtegebruik rond infrastructuur (bijvoorbeeld Duurzaamheidsroute A35) 5. Kan (op termijn) gecombineerd worden met elektriciteitsopslag. Threats 1. Verkrijgbaarheid panelen 2. Beschikbaarheid arbeidskrachten

Strengths 1. Bewezen methode 2. Schaalbaar 3. Korte terugverdientijd

Weaknesses 1. Hoge investering nodig (kapitaalintensief) 2. Alleen overdag bruikbaar 3. Elektriciteitsprijzen zijn variabel over de dag. Soms zelfs negatief. 4. Enkelvoudig ruimtegebruik

Opportunity-Strength (OS) Opportunity-Weakness (OW) Strategies Strategies 1. Grote (landelijke) oppervlakken 1. Inzetten op zonneparken benutten voor zonneparken. rondom infrastructuur. 2. Klein beginnen en bij succes 2. Potentie opslag uitbreiden. Denk dan aan meer onderzoeken voor het PV of elektriciteitsopslag. tegengaan van lage prijzen en netcongestie of het leveren 's nachts. Threat-Strength (TS) Strategies Threat-Weakness (TW) Strategies 1. Klein beginnen met het aantal panelen dat je kan krijgen en later uitbreiden.

Elektrisch 3: Zon op dak SWOT- Elektrisch 3 – Zon op dak

Strengths Weaknesses 1. Meervoudig landgebruik 1. Netcongestie 2. Makkelijk realiseerbaar 2. Alleen overdag bruikbaar 3. Past in zonneladder/sluit aan bij 3. Grote investering nodig beleid en RES (kapitaalintensief). 4. Kleinschalig (je kan met één dak 4. Elektriciteitsprijzen zijn variabel beginnen) over de dag. Soms zelfs negatief. 5. Niet alle daken geschikt.

Opportunities 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Opportunity-Strength (OS) Opportunity-Weakness (OW) Strategies Strategies 1. Probeer de onbenutten daken te 1. Door directe afzet van Draagvlak dak eigenaren en gebruiken voor zon op dak. elektriciteit te stimuleren kan omwonenden 2. Veel draagvlak en sluit aan bij netcongestie verminderd Draagvlak politiek gemaakt beleid, dus eigenlijk worden. Directe afzet stimuleren heel logisch. 2. Subsidies aanwenden om de Mogelijke subsidies investering te verminderen. Kan (op termijn) gecombineerd 3. Beginnen met eigen daken. 3. Onderzoeken of opslag gebruikt worden met elektriciteitsopslag. kan worden om netcongestie Op dit moment veel onbenutte tegen te gaan. daken binnen de gemeente. 4. Onderzoeken of opslag gebruikt Gemeente bezit eigen daken. kan worden om lage prijzen op te vangen.

Threats 1. Verkrijgbaarheid panelen. 2. Beschikbaarheid arbeidskrachten.

Threat-Strength (TS) Strategies 1. Klein beginnen met het aantal panelen dat je kan krijgen en later uitbreiden.

Threat-Weakness (TW) Strategies

Elektrisch 4: Zon op parkeerplaatsen (solar parking) SWOT- Elektrisch 4 – Solar Parking Strengths 1. Meervoudig landgebruik

Weaknesses 1. Netcongestie 2. Lange terugverdientijd 3. Alleen overdag bruikbaar 4. Elektriciteitsprijzen zijn variabel over de dag. Soms zelfs negatief. 5. Grote investering nodig (kapitaalintensief, meer dan zon op dak en land).

Opportunities Opportunity-Strength (OS) 1. Gemeente Enschede bezit en Strategies heeft een aantal geschikte 1. Onderzoeken of solar parking parkeerterreinen in kaart gerealiseerd kan worden op de gebracht (lopend project). onderzochte locaties 2. Directe afzet stimuleren, 2. Onderzoeken of solar parking bijvoorbeeld d.m.v. laadpalen. * gecombineerd kan worden met 3. Past in zonneladder/sluit aan bij directe afzet (bedrijven, beleid en RES laadpalen, enz.). 4. Draagvlak omwonenden 3. Begin met eigen 5. Draagvlak politiek parkeerterreinen. 6. Kan (op termijn) gecombineerd worden met elektriciteitsopslag.

Opportunity-Weakness (OW) Strategies 1. Door elektriciteit op locatie te gebruiken kan netcongestie verminderd worden. 2. Door directe afzet te stimuleren kan de terugverdientijd van de installaties korter worden. 3. Onderzoeken of opslag gebruikt kan worden om netcongestie tegen te gaan. 4. Onderzoeken of opslag gebruikt kan worden om lage prijzen op te vangen.

Threats 1. Verkrijgbaarheid panelen 2. Beschikbaarheid arbeidskrachten

Threat-Weakness (TW) Strategies

Threat-Strength (TS) Strategies 1. Klein beginnen met het aantal panelen dat je kan krijgen en later uitbreiden.

* Enschede heeft een concessie afgesloten om laadpalen in de openbare ruimte af te nemen bij Vattenfall voor de komende concessieperiode.

Overkoepelend Elektrisch Onderstaande SWOTs zijn toepasbaar of (bijna) iedere hierboven besproken techniek. Strengths 1. Veel draagvlak inwoners/omwonenden (PV) 2. Past in huidig beleid (vooral zon, wind vooral op provinciaal niveau) 3. Sluit aan bij RES (zon en wind) 4. Versnellen duurzaamheidsdoelstellingen 5. Verdienkansen

Weaknesses 1. Netcongestie (Wind en PV) 2. Alleen overdag bruikbaar (PV) 3. Weerstand bij politiek en omwonenden/inwoners (Wind, zon op land) 4. Variabele energietarieven, soms zelfs negatief.

Opportunities 1. Lokale afzet (PV op dak en parking) 2. Draagvlak omwonenden (PV) 3. Draagvlak politiek (PV)*

Threats 1. Beschikbaarheid materialen (PV) 2. Beschikbaarheid personeel (PV)

* Dit geldt niet voor wind

Warmte 1 – Grootschalig warmtenet overnemen In Enschede is een warmtenet aanwezig, deze zou door de gemeente over genomen kunnen worden SWOT – Warmte 1 – Strengths Weaknesses Overname grootschalig 1. Warmtenet is al aanwezig. 1. Onzekerheid duurzame bronnen in warmtenet 2. Het in Enschede aanwezige de toekomst. warmtenet heeft overcapaciteit 2. Kapitaalintensief

Opportunities Opportunity-Strength (OS) Strategies Opportunity-Weakness (OW) 1. Grootschalig warmtenet 1. Het huidige net kan uitgebreid Strategies biedt de mogelijkheid om worden. 1. Verkennen potentie andere meerdere bronnen aan te warmtebronnen. wenden. 2. De huidige bron heeft nog capaciteit over 3. Het net kan nog groeien, er zijn nog wijken die interessant zijn om aan te sluiten. Threats

Threat-Strength (TS) Strategies

Threat-Weakness (TW) Strategies

Warmte 2 – grootschalig warmtenet opzetten De gemeente Enschede zou er ook voor kunnen kiezen een warmtenet te realiseren naast het bestaande warmtenet. Een dergelijke situatie is bijvoorbeeld al te vinden in Eindhoven. SWOT- Warmte 2 – Strengths Weaknesses Opzetten grootschalig 1. Een nieuw net kan los van het 1. Beperkte ruimte in de grond. warmtenet oude net gerealiseerd worden, 2. Onzekerheid duurzame bronnen in de wat flexibiliteit geeft. toekomst. 3. Ontzettend kapitaalintensief.

Opportunities 1. De huidige bron heeft nog capaciteit over.

Opportunity-Strength (OS) Opportunity-Weakness (OW) Strategies Strategies 1. Oude bron gebruiken voor nieuw net. (Overcapaciteit aanwenden)

Threats 1. Je moet concurreren met het andere warmtenet.

Threat-Strength (TS) Strategies

Threat-Weakness (TW) Strategies 1. Samenwerkingsovereenkomst aangaan

Warmte 3 – Kleinschalige warmtenetten Toelichting: Er zijn partijen die aangeven dat kleinschalige geothermie in Enschede misschien interessant zou kunnen zijn. Dergelijke systemen worden al in andere landen gebruikt (Denemarken). SWOT- Warmte 3 – Opzet Strengths Weaknesses kleine warmtenetten 1. Kan los van het grote net 1. Bronnen moeten nog gevonden (geothermie) gerealiseerd worden. worden. 2. Beperkte ruimte in de ondergrond

Opportunities 1. Een kleinschalig warmtenet zou ook in coöperatie verband opgezet kunnen worden. 2. Innovatie, UT is hier ook mee bezig.

Opportunity-Strength (OS) Strategies 1. Onderzoeken of het haalbaar is in coöperatief verband een kleinschalig warmtenet op te tuigen.

Opportunity-Weakness (OW) Strategies 1. Kleinschalig net in wijken waar ruimte in de ondergrond is.

Threats

Threat-Strength (TS) Strategies

Threat-Weakness (TW) Strategies

Warmte 4 - Biogas SWOT- Warmte 4 – Biogas

Strengths 1. Bijdrage stikstof- en methaanemissie reductie 2. Bijdrage aan CO2 doelstellingen.

Weaknesses 1. Kapitaalintensief 2. Productie op grote schaal is nodig voor efficiënt gebruik. 3. Past (op dit moment) niet in het bestemmingsplan. 4. Biogas is duurder dan aardgas.

Opportunities Opportunity-Strength (OS) Strategies 1. Biedt agrariërs de kans 1. Samenwerken met agrariërs voor diversificatie. (Biogas om d.m.v. biogas stikstof te vergisting). verminderen. 2. Er bestaan al een aantal organisaties waar we wellicht bij aan zouden kunnen sluiten (Boerengas BV bijvoorbeeld).

Opportunity-Weakness (OW) Strategies

Threats Threat-Strength (TS) Strategies 1. Er moet een afzetmarkt voor het gas gevonden worden. 2. Hier zijn ook technische eisen aan verbonden. 3. De hoeveelheid agrarische activiteit zal mogelijk krimpen in de toekomst. 4. Locaties zijn moeilijk door de gemeente aan te wijzen.

Threat-Weakness (TW) Strategies

Overkoepelend Warmte Onderstaande SWOTs zijn toepasbaar of (bijna) iedere hierboven besproken techniek. Strengths 1. Sluit aan op transitievisie warmte

Weaknesses 1. Kapitaalintensief

Opportunities 1. Meer invloed op (snelheid van) realisatie warmtenetten 2. Meer invloed op tariefstelling 3. Geïnteresseerde partners in nabijheid (Twence, Enpuls, Hengelo) 4. Mogelijke subsidies 5. Kennis bij partners

Threats 1. Invloed politieke grilligheid op bedrijfsvoering 2. Draagvlak onder inwoners 3. Financiële instrumenten Rijk nog onbekend

Bedrijfsvoering Aan de bovenstaande technieken kan nog gekoppeld worden hoe het bedrijf ingericht wordt Bedrijfsvoering SWOT - Elektrisch SWOT – Bedrijfsvoering Strengths Elektrisch 1 – We doen alles 1. Alle baten zijn voor de gemeente zelf Enschede.

Opportunities

Opportunity-Strength (OS) Strategies

Threats Threat-Strength (TS) Strategies 1. Mogelijke partners kunnen 3. 1. Baten gebruiken om concurrenten4. concurrenten worden. over te nemen. 2. Mogelijke partners kunnen zich beledigd en gedemotiveerd voelen (Enschede Energie).

Weaknesses 1. Gebrek aan kennis en kunde binnen gemeente voor zowel opzet als exploitatie. (Opwekken, leveren, opslag, netbeheer, dergelijken). 2. Het is betwistbaar of dit de rol van een gemeentelijke organisatie is. 3. Alle risico’s zijn ook voor jezelf. Opportunity-Weakness (OW) Strategies Threat-Weakness (TW) Strategies 1. Samenwerken met anderen.

SWOT – Bedrijfsvoering Elektrisch 2 – Samenwerking met partners

Strengths Weaknesses 1. Risico’s worden gedeeld. 5. 1. Baten worden verdeeld tussen 2. Partners met kennis en kunde over partners. de verschillende systemen zijn aanwezig in gemeente Enschede.

Opportunities

Opportunity-Strength (OS) Strategies

Opportunity-Weakness (OW) Strategies

Threats

Threat-Strength (TS) Strategies

Threat-Weakness (TW) Strategies

Bedrijfsvoering SWOT - Warmte SWOT- Bedrijfsvoering Strengths Warmte 1 – Zelfstandig 6. 1. Voorsortering op WCW.

1.

Weaknesses 1. Past op dit moment niet meer in het takenpakket van een gemeente. 2. Gebrek aan kennis en kunde

Opportunities Opportunity-Strength (OS) Strategies Meer invloed op (snelheid van) realisatie warmtenetten

Opportunity-Weakness (OW) Strategies

Threats Threat-Strength (TS) Strategies 1. Gevoelig voor grillen 1. Communicatieplan voor vergroten politiek. Na 4 jaar zou een draagvlak nieuw college ervoor kunnen kiezen het bedrijf weer van de hand te doen. 2. Meer invloed op tariefstelling. 3. Zowel het draagvlak voor warmtenetten als het vertrouwen in de politiek is op dit moment laag. Die twee kunnen elkaar nadelig beïnvloeden.

Threat-Weakness (TW) Strategies

SWOT – Bedrijfsvoering Warmte 2 – Met partners

Strengths 1. Voorsortering op WCW. 2. Risico’s deel je met partners. 3. De benodigde investering deel je met partners. 4. Minder gevoelig voor politieke grillen. Uit een samenwerking stappen doe je niet zo snel. Opportunity-Strength (OS) Strategies

Opportunities 1. Meer invloed op (snelheid van) realisatie warmtenetten 2. Meer invloed op tariefstelling. 3. Er zijn een aantal geïnteresseerde partners aanwezig in Enschede Threats Threat-Strength (TS) Strategies 1. Zowel het draagvlak voor 1. Communicatieplan voor vergroten warmtenetten als het draagvlak vertrouwen in de politiek is op dit moment laag. Die twee kunnen elkaar nadelig beïnvloeden.

Weaknesses

Opportunity-Weakness (OW) Strategies

Threat-Weakness (TW) Strategies