Ruimtelijke ambitie omgevingsvisie
Tekst van het document
R U I M T EL I JK E A M B I T IE E N SC H E D E 2050 BOU W STEEN OMGEVINGSVISIE N O V E M B E R 20 2 2
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
LEESWIJZER
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
I N H O U D S O P G AV E LEESWIJZER
3
1.0 AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
4
2.0 NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
7
2.1
Wat is een Omgevingsvisie?
7
2.2
Waarom een Omgevingsvisie?
7
2.3
Hoe kijken we naar de toekomst? Bijsturen waar nodig
7
2.4
Samenhang met ander beleid
8
2.5
Proces
8
4.0 RUIMTELIJKE AMBITIE 4.1
Vertaling van opgaven naar ruimtelijke ambities
14
4.2
Enschede groeit
15
4.3
Wonen voor iedereen
16
4.4
Energieneutraal
17
4.5
Duurzame mobiliteit
17
4.6
Een groot groen park Enschede
18
4.7
Aantrekkelijke vestigingsmilieus
19
4.8
Inclusieve stad
21
5.0 TOTALE RUIMTEVRAAG 3.0 BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
10
14
22
5.1
Inleiding
22
3.1
Het verhaal van Enschede
10
5.2
Behoefte aan prioritering en integratie
23
3.2
Ruimtelijke kenmerken
10
5.3
Functiemenging
23
3.3
Strategische opgaven
12
5.4
Bovenlokaal en uitvoeringsstrategie
23
6.0 VERVOLGSTAPPEN
24
6.1
Een passende toekomst kiezen
24
6.2
Participatie
24
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
2
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
L E E S W I JZ E R BOUWSTEEN VOOR DE OMGEVINGSVISIE Dit document is een verrijkte versie van het document Opgaven voor de Omgevingsvisie. Op basis van beleidsinventarisaties en trends & ontwikkelingen zijn de strategische opgaven voor de komende 30 jaar omschreven en vertaald naar een ruimteclaim. Dit stuk is onderdeel van de tweede stap op weg naar een Omgevingsvisie voor Enschede. Dit document is een bouwsteen voor de uiteindelijke visie. Het heeft geen bestuurlijke en juridische status. Het vormt de basis voor het document Ruimtelijke toekomstverkenningen voor Enschede. Hierin laten we in verschillende toekomstbeelden zien hoe Enschede om kan gaan met haar groeiambitie. WAT LEES JE HIER? Dit document bestaat uit zes hoofdstukken. We starten met een korte omschrijving van
onderzoeken waar we zaken slim kunnen combineren. Wil je hier meer over lezen? In
de ambities van Enschede. In hoofdstuk twee leggen we uit wat een Omgevingsvisie is en
fase 1 hebben we de opgaven en trends uitgebreider beschreven in Opgaven voor de
hoe we daar naartoe werken. Hoofdstuk 3 betreft een samenvatting van de ruimtelijke
Omgevingsvisie. In het vijfde hoofdstuk zetten we daarom alle ruimteclaims naast elkaar
kwaliteiten van Enschede en de strategische opgaven die we onszelf gesteld hebben. Wil
en beschrijven de dilemma’s die hieruit voortkomen. In het laatste hoofdstuk geven we
je hier meer over lezen, dan verwijzen we je naar de documenten Ruimtelijk verhaal van
aan wat de vervolgstappen zijn en hoe we inwoners en partners betrekken bij het proces
Enschede & Opgaven Omgevingsvisie uit fase 1. Hoofdstuk vier betreft de uitwerking
om tot een Omgevingsvisie te komen.
van de toekomstopgaven naar de specifieke ruimtelijk ambitie van Enschede. We hebben immers een ruimtelijke puzzel te leggen. Als we alle sectorale beleidsambities op elkaar zouden stapelen, past dat niet. Daarom moeten we die puzzel integraal bekijken en
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
3
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
A M B I T I E VA N E N S C H E D E
en verbonden blijft aan de stad. Een stad waar banen bereikbaar zijn. En waarin iedereen
V O O R 20 5 0
ruimte hebben. Een stad waar innovaties voor een klimaatbestendige stad naadloos zijn
mag meedoen en zich prettig voelt. Een stad waar we het groen omarmen en we de verweven met de openbare ruimte. Een stad met het landschap als belangrijkste kwaliteit
VOORTBOUWEN OP ONZE IDENTITEIT
dat we waarborgen voor de toekomst. We handelen nú voor het succes van overmorgen.
Eerst nog even een blik op het verleden, waar komen we vandaan? Onze stad is gebouwd op stoom en strijd. We zetten altijd dat stapje extra. Met veerkracht
AANTREKKELIJKE LEEFOMGEVING
als voedingsbodem voor eeuwenoude vernieuwing. Na de teloorgang van de
Enschede/Twente is een plek waar talent uit binnen- en buitenland graag komt en blijft
textielindustrie – maar ook na de stadsbrand en de vuurwerkramp – vonden we onszelf
wonen en waar voldoende baankansen zijn. Problematiek rondom armoede en schulden
steeds opnieuw uit. De ondernemende, no-nonsense houding en de veerkracht die
is in Enschede verder afgenomen. Al onze inwoners kunnen (blijven) wonen op een
hiervoor nodig is, voel je hier elke dag. Dat maakt dat we in Enschede dingen voor elkaar
passende plek in hun eigen wijk en/of buurt. In Enschede en Twente vinden belangrijke
krijgen.
innovaties plaats die helpen bij het oplossen van grote maatschappelijke problemen.
Begin 20e eeuw waren we wereldleider in textiel en ontstond er een imposante
Enschede biedt hierbij een hoogstedelijk woon- en werkmilieu als grootste stad in de
maakindustrie. Hoewel de textielnijverheid is verdwenen, zijn de krachten en de
regio. Met goede verbindingen richting de Euregio. Enschede biedt ook veel
mentaliteit waaruit de florerende textielindustrie is ontstaan, nog steeds verankerd in het
verrassingen. De binnenstad is een belangrijke plek voor ontmoeting en werken.
DNA van Enschede. Technologie, innovatie en creativiteit behoren tot onze culturele
Enschede heeft veel nieuwe en duurzame woonmilieus. Enschede biedt een veilige,
traditie. In Enschede zien we de grens niet als een beperking, maar als een kans. We
gezonde en aantrekkelijke leefomgeving voor mensen, dieren en planten. In 2050 is de
verbreden onze horizon door grenzen te verleggen.
stad klimaatbestendig ingericht en zijn alle panden van het gas af. Enschede is energieneutraal. In samenwerking met de kennisinstellingen en bedrijven in de Euregio
TOEKOMSTBESTENDIG ENSCHEDE
hebben we innovatieve oplossingen getest en toegepast. Enschede is verbonden met de
Hoe ziet onze stad er over 30 jaar uit?
juiste partners voor aanpak van de maatschappelijke opgaven.
Met een onvermoeibaar geloof in vooruitgang bouwen wij aan een aantrekkelijk en toekomstbestendig Enschede. We blijven werken aan een toekomst waarin talent ontluikt
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
4
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
ENSCHEDE GROEIT
Enschede is via Deventer en Zwolle snel verbonden met de Randstad; naar het oosten
Hoe worden we de gemeente die we in de toekomst willen zijn? Door in te zetten op de
met de regionale verbinding naar het Ruhrgebied en de intercity naar Münster. Via
leefbaarheid van de bestaande wijken en op de groei van de stad. In de stad ligt de focus
Hengelo zijn we elk uur verbonden met Berlijn, Warschau en Kopenhagen.
op groen en klimaatbestendigheid, ongeacht de plek en dichtheid. De verdichting vraagt
In 2050 heeft elke wijk zijn eigen, slimme energienetwerk (een ‘smart grid’) voor elektra,
om het toevoegen van nieuwe woon/werkmilieus: gemengde gebieden die passen bij de
warmte en koeling. Dit is niet alleen duurzaam, maar de afhankelijkheid van grote
richting waarin we onze economie willen versterken. We geven ruimte aan en maken
energiebedrijven vermindert hier ook mee. Energie is betaalbaar en schoon. Elke wijk
ruimte voor de hightech- en daarbij horende maakindustrie. Deze gebieden vinden we
heeft nu eigen wandel- en sportroutes voor alle generaties en condities. Inwoners
vooral in het spoorzonegebied Hengelo-Enschede. Kennispark en Centrumkwadraat zijn
combineren deze routes makkelijk op weg naar je werk, school of (zorg)voorzieningen.
hierin de bronpunten, maar ook in de wijken en op de bedrijventerreinen breiden we in en
Buurten hebben zich door kunnen ontwikkelen en hun eigen identiteit kunnen uitvinden
mengen we functies zodat nieuwe gebieden met een unieke identiteit ontstaan. We geven
of versterken.
hiermee een voedingsbodem aan (inter)nationaal talent om zich hier verder te ontwikkelen en tegelijkertijd te genieten van alle voorzieningen die er in Enschede zijn.
LANDSCHAPPELIJKE KWALITEIT
Toonaangevende cultuur door professionele organisaties én een levendige, jonge
Het buitengebied is voor iedereen een natuurlijke plek om te recreëren. De transitie in de
underground scène zijn aantrekkelijk voor de talenten in de stad.
landbouw heeft voor een kwaliteitsslag gezorgd, met familiebedrijven en coöperaties die hun producten aan plaatselijke winkels en horeca leveren. De (verblijfs)recreatie is
NIEUWE IMPULSEN
gegroeid en kent mogelijkheden voor iedereen. Bijvoorbeeld voor evenementen in het
Voor elke inwoner is werk, voorzieningen, groen, recreatie en zorg beschikbaar binnen
Rutbeek en rond de dorpen en meer natuurlijk en agrarisch in rustiger gebieden. Het
korte afstand van huis. In het buitengebied en in Boekelo en Lonneker zijn nieuwe
landschapsonderhoud is hierdoor verzekerd. Op een paar plekken zijn kleine stukken
mogelijkheden voor recreatie voor inwoners en bezoekers ontstaan. Dit geeft ook een
landschap ingezet voor nieuwe woningen en bedrijven. De impact daarvan is verzacht
nieuwe impuls aan het landelijk gebied met nieuwe baankansen en nieuwe dragers voor
door aanleg van nieuwe (voedsel)bossen en natuur.
landschapsonderhoud. We verplaatsen ons in de stad op een klimaatvriendelijke en gezonde wijze. Waar nodig zijn hoogwaardige OV-verbindingen tussen de belangrijkste punten in de stad aanwezig.
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
5
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
TRANSFORMATIE EN AGGLOMERATIEKRACHT Onze grote kracht door de keuzes de afgelopen 30 jaar is de gegroeide euregionale agglomeratiekracht. Vooral de investeringen in het spoor hebben hierbij geholpen. Dit stelde ons in staat de dichtheden en functiemenging op plekken verder te vergroten. We hebben functies gecombineerd waardoor een stedelijke dynamiek ontstond die talent aantrok en vasthield. De functiemenging heeft geleid tot groei van bedrijvigheid, onderzoek en woonvraag. Wie nu rondloopt op Kennispark of op de Marssteden ziet geen functioneel ingericht bedrijventerrein, maar een toekomstbestendig en aantrekkelijk ingerichte werklocatie, waar bedrijven kunnen groeien en innoveren en werknemers graag naar hun werk komen MET VOLLE KRACHT VOORUIT Uit bovenstaande blik op de toekomst blijkt dat we Enschede graag leefbaar houden. We blijven onze kwaliteiten koesteren en willen de groei naar 170.000 inwoners faciliteren. Daarbij komen er verschillende ontwikkelingen op ons af en zijn er wereldwijde transformaties gaande waar Enschede niet omheen kan. Ruimte is daarbij schaars en moet slim worden ingevuld. Hoe geven we een antwoord op al die verschillende ruimtevragen en op welke manieren realiseren we onze ideale stad? Omdat een eenduidig antwoord in zo’n complexe situatie niet te geven is, hebben we een onderzoek uitgevoerd om alle ruimteclaims te analyseren.
Deze zijn vertaald naar ruimtelijke verkenningen. Die verkenningen vormen de voedingsbodem van de toekomstvisie voor de gemeente. Zo bouwen we aan de beste toekomst voor Enschede.
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
6
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
NA AR EEN OMGEVINGSVISIE
2.1
WAT IS EEN OMGEVINGSVISIE? De Omgevingsvisie is een strategisch instrument waarmee inzicht en richting gegeven wordt aan de samenhang tussen alle aspecten die de fysieke leefomgeving beïnvloeden. Het begrip fysieke leefomgeving omvat alle elementen die de kwaliteit van de ruimte bepalen. Denk aan bouwwerken, infrastructuur, watersystemen, water, bodem, lucht, geluid, landschappen, natuur en cultureel erfgoed. De visie redeneert vanuit integrale opgaven voor de gemeente, inclusief die uit het sociale en economische domein. Dit wordt vertaald naar de fysieke leefomgeving. Doordat de Omgevingsvisie alle aspecten die weerslag hebben op de fysieke leefomgeving meeneemt, wordt de scope ervan inhoudelijk verbreed ten opzichte van de gangbare ruimtelijke (structuur)visies uit het verleden.
2.2
2.3
HOE KIJKEN WE NAAR DE TOEKOMST? BIJSTUREN WAAR NODIG Beleidsmakers die zich bezighouden met de fysieke leefomgeving zijn gewend om zo’n twintig jaar vooruit te kijken. Voor de Omgevingsvisie richten we ons niet op een specifiek
WAAROM EEN OMGEVINGSVISIE?
jaar, omdat we soms langer en soms minder lang vooruit kunnen en willen kijken. Voor de
Enschede maakt een Omgevingsvisie om twee redenen. Ten eerste omdat elke gemeente
energietransitie is 2050 bijvoorbeeld een belangrijk richtjaar, terwijl dit voor de keuze
in Nederland een Omgevingsvisie moet maken vanwege de komst van de nieuwe
van ontwikkellocaties erg ver weg is. We willen dat de Omgevingsvisie voor Enschede
Omgevingswet. Ten tweede vanwege de behoefte aan een nieuwe visie op de fysieke
een dynamischer instrument wordt dan de vroegere structuurvisies. We leven in een tijd
leefomgeving van de gemeente.
van grote veranderingen, die zich moeilijk laten voorspellen. Dat betekent dat de Omgevingsvisie zich zal richten op de lange termijndoelen, maar zich ook periodiek kan aanpassen aan nieuwe inzichten en behoeften. In de praktijk kan dat betekenen dat vanaf het moment van vaststelling, de Omgevingsvisie elk jaar op onderdelen wordt herzien.
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
7
LEESWIJZER
2.4
SAMENHANG MET ANDER BELEID
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
2.5 PROCES
We hebben als gemeente al veel beleid vanuit verschillende disciplines waarmee we richting geven aan de ontwikkeling van de gemeente. Sommige beleidsstukken zijn
De Omgevingsvisie van Enschede wordt opgesteld via een aanpak die bestaat uit vijf fasen. De Enschedese Identiteit (fase 1) en ambitie (fase 2) worden op gebiedsniveau
echter niet volledig op elkaar afgestemd. Hierdoor versterken de verschillende
(fase 3) naar passende strategieën (fase 4) vertaald en vormen zo één integrale
beleidsdomeinen elkaar nog onvoldoende. In Enschede hebben we de ambitie om al het
Omgevingsvisie (fase 5).
(bestaande) sectorale beleid met elkaar te verbinden en zo te helpen bij het bepalen van een meer integrale koers voor de fysieke leefomgeving. Dit betekent ook dat we de
AANPAK OMGEVINGSVISIE ENSCHEDE
afweging tussen verschillende ruimteclaims een goede plek willen geven. In het toekomstige stelsel onder de nieuwe Omgevingswet is er geen plaats meer voor
FASE 1 IDENTITEIT
FASE 2 AMBITIE
FASE 3 GEBIEDEN
FASE 4 STRATEGIEËN
OMGEVINGSVISIE (FASE 5)
sectoraal beleid. Het sectorale beleid krijgt een plek in de Omgevingsvisie, programma’s en omgevingsplannen. In de huidige situatie zeggen sectorale beleidsstukken en nota’s
De gemeente werkt samen met inwoners, bedrijven en andere betrokkenen stap voor
vaak iets over een bepaalde ambitie, doen ze soms al een aanzet tot een
stap aan een nieuwe visie die voor iedereen begrijpelijk en herkenbaar is. In elke fase
programmatische aanpak en schrijven ze normen of regels voor één en hetzelfde
wordt gewerkt aan bouwstenen voor de Omgevingsvisie, wordt de dialoog gezocht met
document. In het toekomstige stelsel worden de ambities vastgelegd in de
de samenleving (participatie) en vindt onderzoek plaats naar de leefomgevingseffecten
Omgevingsvisie, de programmatische aanpak in programma’s en de regels of normen in
(omgevingseffectrapportage). De vijf fasen staan op zichzelf en hebben elk een integraal
het omgevingsplan. Zo hopen we een duidelijker onderscheid te maken tussen ambities,
(tussen)product als resultaat.
strategieën, eisen en wensen. Ook wordt op die manier explicieter vastgelegd welke ambities en regels extern gelden en welke bedoeld zijn om richting te geven aan ons
FASE 1: IDENTITEIT
eigen handelen.
In 2021 zijn we gestart met Fase 1 (Identiteit). In het Ruimtelijk verhaal van Enschede is vastgesteld waar Enschede vandaan komt en welke kenmerken en kwaliteiten gekoesterd worden. Deze Enschedese identiteit is uitgewerkt in drie verhaallijnen: Groene Leefstad, Ondernemende Kennisstad, en Internationale Cultuurstad. Ook is er een kaart met ruimtelijke kenmerken opgesteld. De verhaallijnen en ruimtelijke kenmerken vormen samen de basis voor de Omgevingsvisie.
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
8
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
Daarnaast is een aanzet voor de opgaven voor de Omgevingsvisie gemaakt op basis van
bereiken. Op basis van een keuzenotitie maakt de gemeente de hoofdkeuzes voor de
huidige staat van de leefomgeving, trends en ontwikkelingen en beleidsinventarisaties.
Omgevingsvisie. Vervolgens werken we deze hoofdkeuzes uit naar gebiedsprofielen.
Tenslotte zijn ook de concept-NRD (de zogeheten Notitie Reikwijdte en Detailniveau) en
Daarbij worden de gemeentebrede opgaven naar specifieke handelingsperspectieven per
het concept-participatieplan opgesteld.
gebied vertaald in gesprek met de betrokkenen uit de gebieden. Het eindproduct van fase 3 bestaat uit verschillende gebiedsprofielen (afhankelijk van het aantal gedefinieerde
FASE 2: AMBITIE
gebieden). Op basis van deze informatie over gebieden en verkenningen kiest de Raad
In Fase 2 (Ambitie) hebben inwoners hun dromen voor Enschede gedeeld. In het
één voorkeursperspectief (dat kan bestaan uit aspecten uit verschillende verkenningen)
document Verantwoording participatie fase 1 & 2 Omgevingsvisie is hier meer over te
voor de gehele gemeente met haar diverse gebieden. Dit voorkeursperspectief vormt de
lezen. Samen met het nieuwe coalitieakkoord en ambtelijke verdiepingsslagen zijn de
basis van de Omgevingsvisie.
strategische opgaven verder aangescherpt tot de Ruimtelijke ambities voor Enschede. Op basis van deze ambities en de ruimtelijke kwaliteiten zijn vier verschillende ruimtelijke
FASE 4: STRATEGIEËN
toekomstverkenningen voor Enschede ontwikkeld. Elke ruimtelijke verkenning laat een
Fase 4 (Strategieën) wordt gebruikt om de vertaalslag te maken van de bouwstenen uit
toekomstig Enschede zien waarin het dagelijks leven in de stad, de dorpen en het
voorgaande fasen naar een complete ontwerp-Omgevingsvisie en een aanpak
buitengebied en de inrichting anders is. De verkenningen zijn een hulpmiddel om over
(sturingsfilosofie) om ambities te realiseren en voortgang te monitoren. Parallel aan het
deze toekomst in gesprek te gaan en de effecten te onderzoeken, zodat in fase 3 de
opstellen van de Omgevingsvisie wordt het OER verder aangevuld. De ontwerp-
hoofdkeuzes voor de Omgevingsvisie gemaakt kunnen worden.
Omgevingsvisie wordt formeel ter inzage aangeboden, zodat alle inwoners, bedrijven en
Als voorbereiding op de volgende fase worden ook de NRD (het startdocument voor het
andere betrokkenen kunnen reageren. Tegelijkertijd wordt het OER getoetst door de
onderzoek naar leefomgevingseffecten) en het participatieplan afgerond. Ook bieden we
Commissie m.e.r.. Dit is een onafhankelijke organisatie die over de inhoud van
de Verantwoording van het tot nu toe doorlopen participatieproces ter kennisgeving aan.
milieueffectrapporten en omgevingseffectrapporten adviseert.
FASE 3: GEBIEDEN
FASE 5: OMGEVINGSVISIE
De Verkenningen worden in Fase 3 (Gebieden) beoordeeld op hun effecten in het
Deze fase staat in het teken van het vaststellen van de Omgevingsvisie door de
Omgevingseffectrapport (OER) en in een dialoog met belangenvertegenwoordigers
gemeenteraad van Enschede. Eventueel in samenhang met andere instrumenten en
besproken. Door deze participatie en het OER worden de consequenties en mogelijke
programma’s onder de Omgevingswet.
kansen en risico’s van elk van de verkenningen duidelijker. Door ze te vergelijken kunnen we zien welke keuzes we nu zouden moeten maken om de gewenste toekomst te
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
9
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
BOUWSTENEN UIT DE V O R I G E FA S E
3.1
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
grensstad? In de verschillende toekomstverkenningen die we onderzoeken is ‘het verhaal van Enschede’ gebruikt om mogelijke kansen en tegenstellingen in beeld te brengen (zie
3.2
document Ruimtelijke Verkenningen Enschede).
HET RUIMTELIJK VERHAAL VAN ENSCHEDE De identiteit van Enschede vormt de basis voor de Omgevingsvisie van Enschede: als je weet wie je bent, kun je beter bepalen wie je wilt zijn. We hebben de identiteit van
RUIMTELIJKE KENMERKEN De ruimtelijke kenmerkenkaart is een visuele samenvatting van de belangrijkste kwaliteiten zoals die zijn beschreven in de verhaallijnen. De kaart visualiseert de
Enschede gevat in het ‘Ruimtelijk verhaal van Enschede’, dat verteld wordt aan de hand
essentiële elementen die uniek zijn voor het karakter van Enschede. Hierop staan de
van drie kenmerkende thema’s:
gebieden en structuren die van waarde zijn voor de gemeente. Het is geen
▬ Enschede als Groene leefstad;
cultuurhistorische waardenkaart, in die zin dat de elementen een erfgoedstatus mee
▬ Enschede als Ondernemende kennisstad;
krijgen. De ruimtelijke kenmerkenkaart moet eerder gezien worden als een kansenkaart
▬ Enschede als Internationale grensstad.
die aangeeft welke onderdelen uit het stedelijk weefsel en de landschappelijke structuur gekoesterd en benut kunnen worden. Deze kwaliteiten vormen de basis voor toekomstige
Deze verhaallijnen beschrijven het unieke en herkenbare verhaal van Enschede. Hiermee
ontwikkeling, voor een herkenbare en karakteristieke structuur. De genoemde elementen
wordt duidelijk waar Enschede vandaan komt, wat gekoesterd wordt en welke waarden
en structuren vallen veelal onder ‘zachte functies’ en zijn, wanneer ze eenmaal verstoord
en ruimtelijke kwaliteiten meegenomen worden naar de toekomst. Daarom vormen ze het
raken, niet of zeer moeilijk te herstellen. Des te meer reden dus om hier zuinig op te zijn!
uitgangspunt voor de toekomst van Enschede. De unieke kwaliteiten uit de verhaallijnen
Een karakteristieke ruimtelijke structuur die de identiteit van Enschede bepaalt, zijn
hebben we vertaald naar een ruimtelijke kenmerkenkaart die laat zien aan welke
bijvoor-beeld de groene wiggen. Die vormen een belangrijk element in de unieke overgang
kwaliteiten we niet willen tornen.
tussen stad en landschap. Andere kenmerkende elementen zijn: de Natura 2000 gebieden,
Het gebiedseigen verhaal is bedoeld als onderlegger voor de Omgevingsvisie, waarmee
de singels, de groene dorpsranden, de groene verbindingen en de groene omsluiting van
we inspelen op de identiteit van onze gemeente. Het geeft houvast voor de toekomstige
de stad, de stuwwal, waterstructuren, de textiellocaties, het voormalige én huidige
ontwikkeling van Enschede, zodanig dat deze het verhaal verder vertelt. Kunnen we
spoortracé, de A35 en A1, de radialen (invalswegen), knooppunten en de oude kernen.
aanpassing aan klimaatontwikkeling bijvoorbeeld verbinden aan het groene karakter van
Deze elementen vormen belangrijke bouwstenen in de fysieke vorm van de gemeente
Enschede dat beschreven wordt in de Groene Leefstad? Levert verduurzaming een
Enschede en beschouwen we als zeer waardevol. De structurerende kenmerken vormen
nieuwe economie op als aanjager voor de Ondernemende Kennisstad? Is groei van
kansrijke elementen om op door te ontwikkelen. Deze kaart is daarom uitgangpunt voor de
Enschede een kans om meer gebruikswaarde toe te voegen aan de Internationale
te onderzoeken verkenningen van Enschede.
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
10
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
LEGENDA Bijzondere landschapstypen Bos- en hoevenlandschap Veldontginningslandschap Landgoedren en natuurgebieden Essen Groene dorps- en stadsranden Groene wiggen Singel Stuwwal Waterlopen en -vlakten Parken Stedelijke groenstructuren Universiteit Twente & Stadscampus Tuinsteden Textiel historie Vliegveld Twente Voormalig spoortracé Externe verbindingen Radialen Invalswegen Oude kernen
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
11
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
1. Inclusief Enschede ▬ E lke inwoner heeft de mogelijkheid tot financiële zekerheid en stabiliteit; ▬ E lke inwoner heeft de mogelijkheid keuzes te maken die gezond leven makkelijker maken; ▬ E lke inwoner heeft de kans zich optimaal te ontwikkelen. 2. Groen en duurzaam Enschede ▬ E nschede is klimaatneutraal;
3.3
▬ E nschede is klimaatbestendig en waterrobuust ingericht; ▬ E nschede is groen en biodivers;
STRATEGISCHE OPGAVEN
▬ E nschede is circulair.
Nederland staat aan de vooravond van een aantal grote transities. Dit zijn grote veranderingen over een langere periode met gevolgen voor de
3. Aantrekkelijk Enschede
economie, het dagelijkse leven en de ruimtelijke inrichting.
▬ E nschede heeft veel baankansen;
Klimaatverandering, energietransitie, mobiliteitstransitie, de omschakeling
▬ I n Enschede wordt talent aangetrokken, vastgehouden en ontwikkeld;
naar een circulaire economie, technologische en demografische
▬ I n Enschede kun je prettig en gezond wonen en leven.
ontwikkelingen zijn daar voorbeelden van. Deze transities vragen om ingrijpende veranderingen in bijvoorbeeld het watersysteem,
4. Open Enschede
energiesysteem, inrichting van verkeerswegen en de openbare ruimte.
▬ E nschede is een mensgerichte gemeente;
Ook Enschede moet een antwoord formuleren hoe met deze transities om te
▬ E nschede is een netwerkende en responsieve gemeente;
gaan. De uitdaging is om verder te werken aan een toekomstbestendige
▬ E nschede is een digitale gemeente.
gemeente, die aantrekkelijk is (en blijft) en tegelijkertijd weerbaar is. Daartoe hebben we onszelf vier strategische doelen gesteld:
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
12
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
13
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
R U I M T EL I JK E A M B I T I E
4.1
VERTALING VAN OPGAVEN NAAR RUIMTELIJKE AMBITIES
realiseren. Dat vraagt een Omgevingsvisie waarin we duidelijk richting geven en de focus leggen op het oplossen van vraagstukken.
De genoemde opgaves zijn interessant, maar wat betekent dat nu precies ruimtelijk? Hoe ziet bijvoorbeeld een groen en duurzaam Enschede eruit? Die vertaling van strategische
De hier beschreven ruimtelijke ambities hebben we eerder geïnventariseerd in het
opgaves naar ruimtelijke ambities maken we in dit hoofdstuk.
document (Opgave voor de Omgevingsvisie). We hebben ze hier geactualiseerd en gepresenteerd in zes hoofdopgaven.
In de Omgevingsvisie komen alle beleidsambities voor de fysieke leefomgeving samen. De Omgevingsvisie is echter geen optelsom van ambities. Alles stapelen, dat past niet meer. We moeten keuzes maken, richting bepalen en focus aanbrengen. Alleen zo kunnen we ruimte creëren voor het oplossen van de maatschappelijke opgaven. Het zorgt ervoor dat we de ambities die we opnemen ook daadwerkelijk kunnen
PITCHES BELEIDSADVISEURS
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
14
LEESWIJZER
4.2
ENSCHEDE GROEIT
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
ONTWIKKELING AANTAL INWONERS ENSCHEDE 2017-2022
Op dit moment heeft Enschede ruim 160.000 inwoners. Alhoewel in Twente sprake is van grotere vergrijzing en bevolkingskrimp dan in de Randstad, geldt dat voor
101.6
een studentenstad als Enschede niet. Dat komt door instroom van studenten en
101.4
expats. Volgens de cijfers van het CBS (juli 2022) groeien we tot 2035 met ruim inwoners. Hiervoor is groeien met (internationale) talenten de belangrijkste component. Deze groei zien we al langer terug in de cijfers. De afgelopen tien jaar is Enschede met gemiddeld 500 inwoners per jaar gegroeid (bron: Kennispunt
101.2 INDEXCIJFER
6%. Dat is in lijn met de vastgestelde ambitie dat Enschede groeit naar 170.000
101.0 100.8 100.6
Twente). Vooral de laatste jaren is de groei groot geweest en is er een duidelijke
100.4
trek naar de stad.
100.2 100.0
2017
AANTAL INWONERS ENSCHEDE 2017-2022
Enschede
2018
2019
2020
2021
2022
Enschede
2017
2018
2019
2020
2021
2022
158,140
158,224
158,971
159,630
159,764
160,621
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
15
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
Om de groei te faciliteren en de strategische opgaves die we onszelf gesteld hebben (3.3) te kunnen verwezenlijken, geven we hieronder de ruimtelijke gevolgen ervan weer. Dat doen we aan de hand van de zogenaamde Schijf van Zes, die een integraal beeld geeft
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
4.3
WONEN VOOR IEDEREEN De groei van Enschede leidt tot een grotere vraag naar woningen en is van invloed op het type woonmilieu dat we aanbieden. De uitdaging is Enschede voor nieuwe inwoners geschikt
van alle aspecten die onder de fysieke leefomgeving vallen, (zie figuur hieronder). De
te maken zodat we ze ook in de toekomst vasthouden. Dat doen we door te investeren in
hoofdopgaven spelen een belangrijke rol bij de invulling van de Toekomstverkenningen
centraal gelegen hoogstedelijke gebieden. Huisvesten en vasthouden van talent is een
voor Enschede.
belangrijke opgave van Enschede. Al met al leidt dit tot een behoefte aan ongeveer 9.300 bestaande woongebieden, maar er is ook extra ruimte voor woningbouw nodig. Het gaat niet
JK
MA
nieuwe woningen. Dit kunnen we deels realiseren door het toekomstbestendig maken van SCHAPPELI AT
alleen om de aantrekkelijke hoogstedelijk woonmilieus voor het aantrekken van talent, maar
INCLUSIEVE STAD
aantrekkelijk te zijn. Ook moet er in de wijken voldoende woningen zijn voor de verschillende doelgroepen die we willen bedienen, zoals gezinnen, senioren en jongeren. Bovenop de behoefte aan deze woningen moeten de komende tien jaar ook 3000 studentenwoningen worden toegevoegd. De verwachting is dat het aantal (internationale)
EN
EN
Bestaande en nieuwe woningen moeten kunnen voldoen aan de veranderende eisen van werkomgeving. Naast woningen zijn met de groei van het aantal inwoners ook voldoende E
Leefbare, aantrekkelijke & bereikbare stad die in transitie is naar emissieloos vervoer met STOMP als leidend principe
onze (ouder wordende) inwoners en hun veranderende behoeften in de woon- en
GI
K
Ene NE ERG rgi UT IE R e d.m neut AAL .v. raal z win onn in 2 0 d e en energ - en 50 ops i lag e
OT DUURZAME MOBILITEIT
De huidige woningvoorraad moet worden verduurzaamd om ook voor nieuwe generaties
studenten blijft groeien en dan is huisvesting een uitdaging.
DOELSTELLINGEN Sectoraal Beleid
RO
G AR or N EE N P d vo OE sta ier ers GR verse t en d biodiv aken m r, di lan Bio s, p tzeke hede n me imaa Ensc k l ust een obu die aterr w en
K G R O E N MI EN
L LI IMA A T EU
WO
RE
A VE ANT
Aa STI REKK n G me trekk ING ELIJ el SM tt K we oeko ijke b ILI i rkl ms oca tbe nnen EU s vas s t tho ies v tend tad ude oor ige h n tal ent van et
Kansengelijkheid voor iedereen om bestaanszeker, gelukkig en gezond te kunnen leven
N NE
IE OM
DE IE nen o OR d w ge VO ntieer stendi N n NE ere tbe jke WO Gediff koms en wi en e n o re in t uur te iede b oor v
ECO N
ook om doorstroming voor gezinnen en ouderen mogelijk te maken.
EN
ER
banen en doorgroeimogelijkheden nodig (zie 4.7). Daarnaast moeten we de culturele en recreatieve voorzieningen in ogenschouw nemen, want daar gaan meer mensen gebruik van maken. De benodigde ruimte voor wonen is gebaseerd op de huidige verdeling in woonmilieus in de programmering, die uitgaat van 55% stedelijke en 45% groenstedelijke
MO
woonmilieus. BILITEIT
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
16
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
4.4
ENERGIENEUTRAAL
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
4.5
DUURZAME MOBILITEIT
Aan de energievraag van Enschede kan nog niet worden voldaan met duurzame energiebronnen. Maar dat willen we in 2050 wel hebben bereikt. Voor het Enschede van
Enschede ligt relatief ver weg van andere economische centra. De reistijden tot bijvoorbeeld Zwolle, Münster en Apeldoorn bedragen ongeveer een uur per auto of
morgen ligt er dus een opgave in de transitie naar duurzame energiebronnen. De
openbaar vervoer. We kunnen de stad zelf niet dichterbij andere steden brengen, dus
gebouwde omgeving neemt ruim 60% van de gemeentelijk uitstoot van CO2 voor haar
zetten we in op het verbeteren van onze bereikbaarheid. Dit kan door verkorten van
rekening. Daarvan komt ongeveer 60% van de CO2-uitstoot door de verwarming en
reistijd en verhogen van comfort en frequentie van de treinverbinding. Een voorbeeld van
verlichting van woningen. De overige 40% komt voor rekening van de (commerciële en
een oplossing is het realiseren van een volwaardige intercityverbinding tussen Münster
publieke) dienstverlening. Het overgrote deel van de gebouwen in de stad is matig
en Zwolle, via Enschede. Zo kunnen meer mensen binnen een uur Enschede bereiken.
geïsoleerd en wordt nog met aardgas verwarmd. Daarom investeren we zowel in het reduceren van energiegebruik in de verschillende sectoren, als het opwekken van
Meer dan 75% van de werkende inwoners in Enschede, werkt in de stad zelf. Meer dan
duurzame energie om in onze behoefte te kunnen voorzien.
60% van de banen in Enschede wordt ingevuld door eigen bevolking, die ook boodschappen doen en winkelen in de stad. Dat maakt dat er veel intern verkeer in de
Op basis van de Regionale Energie Strategie (RES) moeten we voor 2030 193
stad is. Dat verkeer bestaat uit ongeveer 60% autoverkeer. Van het externe verkeer van
Gigawattuur energie duurzaam kunnen opwekken. De opgave na 2030 is nog niet goed te
en naar de stad is 80% autoverkeer. Door economische ontwikkelingen, de groei van het
vatten in getallen. De overgang naar het gebruik van duurzame energiebronnen vraagt
aantal inwoners en ingrepen in de verkeersinfrastructuur neemt het autoverkeer toe als
om ruimte. Denk daarbij aan locaties voor het opwekken van energie, voor de aanleg en
we geen passende maatregelen nemen.
verzwaring van energie-infrastructuur en faciliteiten voor een duurzaam mobiliteitssysteem (laadfaciliteiten, park & rides, park & bikes, etc.)
Binnen de gemeente willen we de bereikbaarheid van de stad op peil houden en tegelijkertijd het autoverkeer verminderen. We willen dat de mobiliteitstransitie bijdraagt
Met name het opwekken van energie kost ruimte. Voor de gebouwde omgeving, mobiliteit
aan bereikbaarheid, veiligheid, gezondheid en klimaat. We hebben de stad daarom
en zonne-energie is beleid vastgesteld. Naast de opgave voor het huidige beleid is
ingedeeld in drie zones met een eigen mobiliteitsprofiel en werken daarin met een
daarom een aanname gedaan voor de toekomstige opgave en de ruimte die dit vraagt.
prioritering van vervoersmogelijkheden. Dit houdt in: eerst wandelen, dan fietsen, dan
Naast realisatie van de opgave uit de Regionale Energie Strategie, is de ruimteclaim
deelmobiliteit en openbaar vervoer en tenslotte de eigen auto. Om dit goed te laten
afhankelijk van de gekozen stedelijke ontwikkeling en locaties, waarbij efficiënter kan
verlopen ontwikkelen we zogenaamde mobipunten. Dit zijn punten waarop je op een
worden gewerkt qua kosten en ruimtegebruik in een hoge stedelijke dichtheid.
ander vervoersmiddel kunt overstappen, onder meer aan de rand van de stad en bij knooppunten van openbaar vervoer.
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
17
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
Zero-emissie is een onderdeel van deze opgave, naast het in goede banen leiden van de steeds drukker wordende stadsdistributie. Dit is nodig omdat thuisbezorgen van producten en voedsel steeds gangbaarder wordt. We moeten hierbij ook rekening houden met innovaties als bezorgen met drones. Dit levert extra auto-, scooter- en fietsbewegingen op naar woningen, maar ook vanuit retail- en bedrijfspanden. De extra ruimtevraag bestaat dus uit mobipunten en (OV) infrastructuur.
4.6
EEN GROOT, GROEN PARK ENSCHEDE Hittestress, klimaatadaptatie, biodiversiteit en behoefte aan groen bij de inwoners zorgen voor een grote opgave om onze gemeente te vergroenen en water toe te voegen. Door klimaatverandering neemt de kans op extremere neerslag, droogte en hitte toe en dit heeft grote impact op de leefomgeving. Tot nu telde Enschede enkele tropische dagen (middagtemperatuur > 30 graden), maar dit kan door de klimaatverandering oplopen tot twintig dagen per jaar. De temperatuur in de stad zal dan nog veel hoger oplopen dan in het buitengebied. Op het van Heekplein zijn verschillen tot plus tien graden Celsius gemeten ten opzichte van het buitengebied. Er zijn verschillende plekken in de gemeente die niet voldoende klimaatbestendig en waterrobuust zijn. Enschede heeft door hoge grondwaterstanden last van natte kelders en kruipruimten. Als gevolg van de textielactiviteit in het verleden is op sommige plaatsten de grondwaterkwaliteit matig tot slecht. Dit komt door verontreinigingen met oplosmiddelen of zware metalen. Door de ligging op de stuwwal heeft Enschede ook een rioolsysteem dat gevoelig is voor wateroverlast.
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
18
LEESWIJZER
Het water dat op daken en wegen valt, wordt via het riool snel afgevoerd, maar wanneer het riool vol zit, stroomt het water naar lagergelegen gebieden. Hier kan het water voor overlast zorgen en zelfs tot schade leiden. De wateropgave is de komende jaren en vermoedelijk decennia één van de hardnekkigste problemen. Kortom: de belangrijkste
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
4.7
AANTREKKELIJKE VESTIGINGSMILIEUS Op dit moment wordt talent aangetrokken, maar onvoldoende vastgehouden in Enschede. Om talent beter vast te houden, vraagt de economische structuur van Enschede om versterking en voldoende woonmilieus om talent te huisvesten.
opgave voor Enschede. Het wegtrekken van talent hangt nauw samen met de grotere baankansen die hoger Door groei en denken over gezondheidsbevordering, hebben we meer ruimte nodig voor
opgeleid talent ziet in andere grote steden. Er lijken voldoende verschillende kennis- en
groen en ontspanning. De ruimtelijke opgave die hierbij hoort, is het maken van meer
economische clusters binnen de gemeente aanwezig te zijn en de studenten zijn redelijk
groene plekken. Die plekken kunnen verschillend zijn van karakter en zelfs een
goed verdeeld over de opleidingsniveaus. De werkgelegenheidspositie van Enschede in
productief karakter hebben in de vorm van extensieve landbouw. Groen speelt in ieder
de regio is de afgelopen jaren vrij stabiel. In totaal is zo’n 28 % van de Twentse
geval een belangrijke rol in de brede welvaartsontwikkeling, want dit zijn ook plekken
werkgelegenheid te vinden in Enschede. De lokale en regionale groei van de
voor ontmoeting en nieuwe vormen van sport en bewegen.
werkgelegenheid heeft zich de afgelopen jaren vertaald in een grotere
Door het ordenen van parken en wijken, anders boeren en anders bouwen, is
arbeidsparticipatie.
biodiversiteit de laatste decennia steeds verder afgenomen. Daardoor is in sommige gevallen de biodiversiteit in de stad tegenwoordig groter dan op het platteland. Met oog
Uitdagingen waar we voor staan zijn de dalende beroepsbevolking, de stijgende
op de duurzaamheid, hebben we ons ook voorgenomen het grondstofgebruik te
arbeidsvraag in groeisectoren zoals zorg en de duurzaamheidsector en de
minimaliseren en circulariteit als uitgangspunt te nemen.
bereikbaarheid van banen vanuit een mobiliteitsperspectief. De nationale ontwikkeling van de toenemende krapte op de arbeidsmarkt maakt de Enschedese opgave nog
Die opgaven vragen om een transitie in het landelijk gebied voor recreatie, natuur, water
complexer. De economische clusters in Enschede zijn vanuit de hele Euregio via de
en landbouw. Door de opbouw en grondbezit in het landelijk gebied is dit per definitie
snelwegen, fietspaden en het openbaar vervoer - Technology Base uitgezonderd - goed
maatwerk per locatie. Hierin is stikstof echter een complicerende factor. Enschede heeft
aan te rijden. Toch liggen ze relatief ver van andere economische centra.
een forse opgave in stikstofreductie om depositie in Natura2000 gebieden en daarbuiten
De verschillende opleidingsniveaus worden goed vertegenwoordigd, maar het
terug te dringen. Tegelijkertijd hebben we juist extra stikstofruimte nodig om
opleidingsniveau van de Enschedese beroepsbevolking blijft ver achter bij andere
bijvoorbeeld woningbouw mogelijk te maken, zelfs in bestaand stedelijk gebied. Dit
universiteitssteden. Tenslotte toont het aantal bedrijfsvestigingen in Enschede een
vraagt om een versnelling in de transitie op het platteland. Daarnaast is er de
stijgende lijn, maar er zijn meer bedrijven vertrokken uit Enschede (naar elders in
energieopgave (zie 4.4). Hierop heeft de provincie de regie. Grootste impact voor
Twente) dan dat er vanuit de regio naar Enschede zijn verhuisd. De groei in banen geldt
Enschede is het aanwijzen van een zone voor duurzame energieopwekking, waaronder
vooral voor hoger opgeleiden. In totaal gaat het over 10.000 banen.
windturbines langs de A35. RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
19
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
Het aantrekken van talent en de beschikbaarheid en bereikbaarheid van banen gaan hand in hand. Verbeterde bereikbaarheid is van groot belang voor de ontwikkelkansen van onze werklocaties. Hoe we dit oppakken, staat in 4.5 beschreven. In ons beleid voor werken kiezen we voor de sectoren waar we ‘goed in zijn’. Eén daarvan is de kennisintensieve economie. Daarnaast willen we voor meer verbinding tussen de bestaande werkgebieden zorgen, zodat kruisbestuivingen kunnen ontstaan. De economische ruimtevraag zit vooral in de ontwikkeling en kwaliteitsverbetering van de stationsomgeving en Kennispark Twente. Voor de reguliere bedrijvigheid is het belangrijk dat er voldoende doorgroeimogelijkheden zijn. Uit verdiepend onderzoek blijkt dat Enschede alleen nog kan voorzien in ruimte voor kleine bedrijven met een omvang < 5.000m². Voor grotere bedrijven hebben we te weinig ruimte. We willen echter de komende jaren wel kunnen voorzien in ruimte voor de middelgrote bedrijven. Hiervoor is een goed ontsloten locatie aan de westkant van Enschede nodig met een gemengde uitstraling, waar voor bedrijven voldoende hinderruimte beschikbaar is. Voor (bestaande) werkgebieden willen we meer ruimte reserveren voor groen, een gunstig pauzelandschap en klimaatadaptatie. Deze ruimtevraag is ingegeven door een tekort aan
locaties met een mix aan functies, ook gedreven door de mogelijkheid om talent aan te
een gemengd modern bedrijventerrein.
kunnen trekken. Multifunctionele gebouwen van hoge kwaliteit met een hedendaagse inrichting zijn hierbij onmisbaar. Dit vraagt om meer ruimte voor ontmoeten en interactie
De verwachting was dat COVID-19 forse klappen zou toedienen aan de kantorenmarkt.
in een prettige (kantoor)omgeving. We moeten met een andere blik naar werklocaties
Dit blijkt erg mee te vallen. Waar echter de impact op het aantal vierkante meters voor
kijken. Plaats- en tijdonafhankelijk kunnen werken, meer aandacht voor fysieke
kantoorruimte beperkt blijkt te zijn, zien we dat een aantal andere trends onder invloed
en mentale gezondheid en meer ruimte voor natuur en sport zijn belangrijke
van COVID-19 versneld zijn doorgezet. Er is meer belangstelling voor aantrekkelijke
kwaliteiten geworden.
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
20
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
4.8
INCLUSIEVE STAD De tweedeling in onze samenleving groeit, er is een grotere sociale druk op wijken, de trek naar de stad zet door en er is sprake van een grotere verscheidenheid van leefstijlen. Oplossen van deze opgaven resulteert in een zelfstandig, gezond en gelukkig leven voor iedere inwoner. Met de transformatie in het sociale domein heeft de gemeente een aantal grote taken van het rijk overgenomen. We diepen nu de relatie tussen deze taken en het fysieke domein verder uit. Denk aan de relatie tussen bijvoorbeeld sociale hulpvragen of gezondheid en de kwaliteit van de openbare ruimte, mogelijkheden van ontmoeting en voorzieningen in wijken en buurten. Dit heeft raakvlak met de vraag naar groen en de diversifiëring van leefstijlen. We willen inzetten op kansengelijkheid, gezondheid en bestaanszekerheid voor iedereen. Voldoende toegang tot voorzieningen en (betaalbare) woningen kan bijdragen aan kansengelijkheid. Ook een gezonde leefomgeving en het verkleinen van gezondheidsverschillen vormt een ruimtelijke opgave. Het gaat daarbij om het beperken van geluidhinder en verbeteren van luchtkwaliteit, maar ook het stimuleren van gezond gedrag en ontmoetingen door de inrichting van de leefomgeving. Denk hierbij aan het inrichten van een beweegvriendelijker gemeente, of een gezonder voedselomgeving in de stad.
De ruimtevraag voor een inclusieve stad hangt sterk samen met andere opgaven. Om in de groei naar 170.000 inwoners te voorzien, hebben we ook meer ruimte nodig voor scholen, maatschappelijke voorzieningen, sport en ontmoeting. Er is nog geen expliciet beleid voor leefbaarheid, gezondheid of veiligheid in bestaande wijken, terwijl hier wel behoefte aan is. In de volgende fase van het proces om tot een Omgevingsvisie te komen, staan de stadsdelen centraal en werken we dit verder uit. RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
21
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
T O TA L E R U I M T E V R A A G
5.1 INLEIDING
De sectorale ambities zoals hierboven beschreven, vragen om ruimte. Soms in de
AFBEELDING HUIDIG RUIMTEGEBRUIK
bestaande stad, soms aan de rand of in het buitengebied. Afbeelding ’Huidig
Legenda
ruimtegebruik’ laat het huidige ruimtegebruik in de gemeente Enschede schematisch zien. Afbeelding ’Indicatieve ruimtevraag’ toont indicatief het aantal hectares dat nodig is om de beschreven ruimtelijke ambities te behalen.
Wonen Economie Groen & klimaat Landbouw Mobiliteit
De totale sectorale ruimteclaim bedraagt ongeveer 870 hectare. Hierbij gaan we uit van
Maatschappelijke voorzieningen
onze ambitie ten aanzien van de groei van Enschede naar 170.000 inwoners, naast de autonome opgave op basis van bestaand beleid, zoals bijvoorbeeld op het gebied van klimaatadaptatie. Hoe kunnen we de gewenste groei faciliteren? En in wat voor stad resulteert dat? Die vragen onderzoeken we in het document Ruimtelijke toekomstverkenningen.
AFBEELDING INDICATIEVE RUIMTEVRAAG Legenda Woningbouw en woonomgeving Werk en werklocaties Groen en klimaatbestendig Energie Mobiliteit Maatschappelijke voorzieningen
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
22
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
5.2
BEHOEFTE AAN PRIORITERING EN INTEGRATIE We zien dat het bestaande beleid voor een forse ruimtevraag zorgt in het centrum, langs de hoofdverbindingen en op de topwerklocaties. Dit levert vooralsnog geen conflicten
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
5.4
BOVENLOKAAL EN UITVOERINGSSTRATEGIE Ondanks dat een Omgevingsvisie alleen gaat over het eigen grondgebied, zijn veel opgaven grensoverschrijdend. Daarom kunnen we de uitdagingen alleen samen aan. Dit
op, maar het prioriteert ook niet en daarmee lijkt alles even belangrijk. Tegelijkertijd is er
geldt zowel voor samenwerking met buurgemeenten als met economische centra in de
voor veel andere wijken in de stad geen beleid gemaakt.
Euregio. Daarom zoeken we afstemming met omliggende gemeenten, de provincie, de
De ambitie voor groei en de daarbij behorende ruimtevraag moet een plek krijgen in onze
Euregio en het Rijk.
gemeente, waarbij we de bestaande kwaliteiten als uitgangspunt nemen. In het centrum van de stad en op onze toplocaties ligt een opgave voor een schaalsprong. Bestaande
De rol van de gemeente in de ruimtelijke ontwikkeling van de stad is afgelopen jaren fors
milieus moeten daarom soms transformeren. De vraag is hoe we dat zo optimaal mogelijk
veranderd. De inzet van actieve grondpolitiek, waarbij de gemeente als eigenaar van de
kunnen realiseren. Dat is niet alleen een stedenbouwkundig vraagstuk, maar gaat ook
grond ontwikkelingen in gang kan zetten, is sterk verminderd terwijl de rol van partners in
over de vraag wat voor stad we willen zijn. Hoe kunnen we al onze strategische doelen
de ontwikkeling van de stad veel groter is geworden. We zullen op basis van de verstede-
combineren? Welke effecten heeft dit op onze stad, de verschillende wijken en het
lijkingsstrategie opnieuw moeten bepalen welke rol we als gemeente willen spelen.
landelijk gebied? Op die vragen geven we middels de verschillende
Met de invoering van de Omgevingswet verschuift straks de rol van de gemeente: de
toekomstverkenningen een antwoord.
overheid trekt zich terug en faciliteert, de verantwoordelijkheid en de zeggenschap
5.3
wordt teruggegeven aan de gemeenschap. Dit biedt kansen om de creativiteit van bewoners en ondernemers in te zetten voor het ontwikkelen van een prettige, veilige
FUNCTIEMENGING
leefomgeving. De energie die nu vooral gericht is op reguleren en toetsen, kan ingezet
Een populaire en effectieve oplossing voor de grote ruimtevraag is functiemenging. Het
worden voor creatie. De gemeente kan zich als partner, meedenker en adviseur gaan
mengen van functies geeft vaak synergievoordelen. Dit geldt vooral op plekken die zich
opstellen. In fase 4 van het proces om tot de Omgevingsvisie te komen, onderzoeken we
lenen voor hogere dichtheden, zoals in de buurt van stations. Dit heeft echter ook weer
welke rol we willen spelen in welke situatie.
consequenties voor mogelijke milieucategorieën en de mobiliteitsvraag. En de marktvraag naar wonen of werken vertaalt zich niet automatisch in functiemenging. In de toekomstverkenningen werken we verschillende gradaties van verdichting en functiemenging uit, op zoek naar een balans die optimaal is voor Enschede. In de verkenningen houden we ook rekening met de hoeveelheid ruimte voor autonome doorontwikkeling van wijken (klimaatopgave, sociale vraagstukken) en landelijk gebied (uitvoering visie landelijk gebied).
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
23
LEESWIJZER
AMBITIE VAN ENSCHEDE VOOR 2050
NAAR EEN OMGEVINGSVISIE
BOUWSTENEN UIT DE VORIGE FASE
RUIMTELIJKE AMBITIE
TOTALE RUIMTEVRAAG
VERVOLGSTAPPEN
6.2
V E R V OL G S TA P P E N
PARTICIPATIE
6.1
De Omgevingsvisie geeft straks richting aan de (gewenste) kwaliteiten van de fysieke
EEN PASSENDE TOEKOMST KIEZEN
leefomgeving. Dat lukt alleen als de visie tot stand komt in samenspraak tussen de overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en de inwoners. Vanuit dit perspectief is het
Met dit document en de Ruimtelijke toekomstverkenningen voor Enschede sluiten we de
van belang dat de Omgevingsvisie meer als proces dan als product wordt gezien. Het gaat
tweede fase in het proces om tot de Omgevingsvisie te komen af. Deze eerste twee fasen
er namelijk om dat de Omgevingsvisie zowel binnen als buiten de organisatie gedragen
waren onderzoekend van aard. We onderzochten de identiteit van Enschede en kwamen
wordt. Een door veel partijen gedragen gezamenlijke visie kan voor al deze partijen
tot verhaallijnen en een ruimtelijke kenmerkenkaart. En we vertaalden de strategische
uitgangspunt voor handelen zijn, waardoor het realiseren van de beoogde doelen
opgaven van de gemeente in ruimtelijke ambities, die we vervolgens op vier
dichterbij komt. Kort gezegd: de gemeente kan het niet alleen.
verschillende manieren hebben uitgewerkt in de verkenningen.
De vorm en wijze waarop de gemeente het participatieproces ten behoeve van de
In de komende tijd (zie paragraaf 2.5) bepalen we welke richting we op willen. Daartoe
Omgevingsvisie inricht is niet wettelijk geregeld. De manier waarop de participatie wordt
kiezen we de voor Enschede meest passende toekomst op basis van
vormgegeven maakt niet uit. Wat wel wettelijk is geregeld is dat de gemeente een
omgevingseffectonderzoek. Ook willen we met relevante stakeholders als
motiveringsplicht heeft. Dit betekent dat moet worden toegelicht hoe er is geparticipeerd
buurgemeenten en maatschappelijke organisaties in gesprek over de verkenningen.
en met welk resultaat. Hiervoor hebben we twee documenten opgesteld: ▬ h et Participatieplan, met daarin het doel en de opzet van het participatieproces ▬ d e Verantwoording van de participatie in fase 1 en 2, met een beschrijving van het resultaat van het participatieproces tot nu toe.
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE
24
COLOFON TEKSTEN EN BEELDMATERIAAL gemeente Enschede/team Omgevingsvisie met medewerking van: Witteveen+Bos, Future Urbanism Consultancy/Erwin Webbink NOVEMBER 2022 Wilt u reageren of meer lezen over de Omgevingsvisie voor Enschede? Kijk dan op de website: www.enschede.nl/omgevingsvisie
RUIMTELIJKE AMBITIE ENSCHEDE 2050 - BOUWSTEEN OMGEVINGSVISIE