Rapport verdiencapaciteit v8

De reden hiervoor is dat de complexere inpassing van nieuwe ontwikkelingen in bestaand bebouwd gebied vaak grote planologische inzet vereist, meer participatie vergt en er vaak ook sprake is van meerkosten voor sloop en verandering van het openbaar gebied. Aangezien Enschede vooral een strategie hanteert van groeien vanuit het hart van de stad en er gezien het aanwezige ommeland ook geen grote uitleggebieden zijn maakt dit ook dat naar verwachting geen noemenswaardig rendement te behalen is met actiever grondbeleid. Actief grondbeleid kan wel om andere redenen interessant zijn. Het kan de gemeente mogelijk meer invloed geven op de toekomstige ontwikkeling in te ontwikkelen gebieden. Dit kan ondersteunen in een kwalitatief betere en snellere ontwikkeling die maximaal bijdraagt aan de realisatie van de strategische opgaven in de stad. Vandaar ook dat in de laatste actualisatie van het grondbeleid ook is opgenomen dat Enschede situationeel grondbeleid toepast waarbij de keuze voor meer of minder faciliterend / actief beleid afhangt van het specifieke project dat voorligt.

Potentiële ideeën

Hoewel met actief grondbeleid dus geen structureel rendement te behalen is zijn er toch enkele ideeën binnen dit thema voor het verhogen van eigen verdiencapaciteit: •

•

Idee 11 - Langjarige verpachting van landbouwgrond. Enschede heeft nog enkele honderden hectare landbouwgrond in bezit. Die worden nu hoofdzakelijk tijdelijk verpacht met korte termijnen. Door meer langjarig te verpachten kunnen hogere pachttarieven worden gevraagd. Immers een boer is enkel bereid meer pacht te betalen als hij/zij de grond ook langer kan bewerken. Het rendement is naar verwachting nog een stuk verder te verhogen als verpacht zou worden voor duurzame energieopwekking middels zonnepanelen of windturbines. Dan moet er wel de bereidheid zijn om de grond voor 20 á 30 jaar geen andere bestemming te geven. Idee 12 - Verpachten voor woningbouw. De gemeente heeft binnenstedelijk al enkele gebieden waar is gekozen voor erfpacht in plaats van verkoop van grondposities. Dat draagt jaarlijks bij aan enkele tonnen in het resultaat grondbedrijf. Mogelijk kan overwogen worden om breder het instrument van erfpacht te gebruiken in plaats van verkoop van grond. Op die manier ontstaat een meer structurele bron van inkomsten in plaats van een eenmalige bate.

23

•

Relevante bronnen:

•

Let wel, het gaat hier niet om een vergroting van de inkomsten maar over een verspreiding van de inkomstenstroom over een langere periode. Gezien de huidige problematiek in de woningmarkt kan erfpacht er ook toe bijdragen dat de bouw van een nieuwe woning voor starters haalbaarder wordt. Immers er is een lagere hypotheek nodig omdat niet de kosten voor de grond gefinancierd hoeven te worden. Verder blijft de grond in handen van de gemeente en daarmee de samenleving waardoor het op termijn makkelijker is om in geval van noodzakelijke herstructurering een functieverandering te realiseren. Wellicht is het instrument van erfpacht nog wel het beste toepasbaar bij gebiedsontwikkelingen waarin wordt samengewerkt met woningcorporaties. Deze corporaties staan aan de lat om grote opgaven te realiseren (betaalbare woningen / verduurzamen woningbestand / verbeteren leefbaarheid wijken) en dat vraagt grote investeringen. Door als gemeente (eventueel eerst grond te kopen in herontwikkelingsgebieden en vervolgens) grond te verpachten kan de initiële investering voor een woningcorporatie worden beperkt. Als gemeente kun je op deze wijze bijdragen aan snellere herstructurering van wijken, wordt een langjarige bron van inkomsten gecreëerd en houd je flexibiliteit om in de toekomst waar nodig nieuwe gebiedsontwikkelingen makkelijker mogelijk te maken.

Het is wel van belang om te beseffen dat er bij erfpacht een risico kan ontstaan bij snel stijgende rentes. Als de erfpacht tarieven niet kunnen meebewegen met de rentetarieven kan dat ten koste gaan van het rendement. Idee 13 - Verkoop/verhuur van reststroken grond. De gemeente heeft op vele plekken in de stad nog reststroken grond in bezit. Die kunnen eventueel verkocht worden tegen aantrekkelijke tarieven om nog enig rendement te behalen. Ook kan daarmee een besparing op de kosten voor openbaar onderhoud worden gerealiseerd. Opgemerkt wordt dat de gemeente hier de afgelopen jaren al beleid op voert en dat tegenover de opbrengsten ook personeelskosten staan om deze verkoop te realiseren. Het is verder van belang te beseffen dat deze stukken grond daarmee in de toekomst niet meer voor andere bestemmingen te gebruiken zijn. Denk aan wateropvang, plek voor laadpalen, etc. Artikel Johan de Kruijf over inzet erfpacht instrument: www.riskcompliance.nl/news/erfpacht-als-vorm-van-maatschappelijk-risicomanagement/

24

➢ Duurzaamheid Thema

Genereren van inkomsten middels duurzame energie

Toelichting

De gemeente zou inkomsten kunnen genereren door het aanleggen van een eigen zonnepark, windmolenpark of warmtenet. Dit zou eventueel kunnen worden gerealiseerd door middel van een gemeentelijk duurzaam energiebedrijf en mogelijk in samenwerking met buurgemeenten.

Rendement:

Aanleg van een zonne- en/of windmolenpark of warmtenet vraagt een initiële investering aan de voorkant maar levert daarna een structurele inkomstenstroom op. Naast een financieel rendement levert dit ook een bijdrage aan doelstellingen op duurzame energieopwekking. In het kader van draagvlak in de omgeving kan het wenselijk zijn om een deel van het rendement aan te wenden voor verbetering van de leefomgeving van direct omwonenden. Eventueel zou een dergelijk project als revolverend fonds opgezet kunnen worden waarbij de opbrengsten ten gunste komen aan nieuwe duurzaamheidsprojecten in de gemeente.

Overwegingen:

Allereerst is het al tijden een politiek debat of overheden (en dus ook gemeenten) activiteiten op het terrein van energieopwekking en distributie moeten ontplooien. De gemeente Enschede heeft vroeger een energiebedrijf gehad maar ongeveer 20 jaar geleden besloten dit te verkopen. De overweging was destijds dat deze activiteiten veel geld kostten en niet tot de kerntaken van de gemeente behoren. In heel Nederland is deze beweging de laatste jaren te zien. Diverse gemeenten hebben daarbij flinke eenmalige bedragen ontvangen met de verkoop van hun aandelen in energiebedrijven. Opmerkelijk is dat er ook voorbeelden zijn van in Nederland geprivatiseerde bedrijven zijn die inmiddels in handen zijn van buitenlandse staatsbedrijven. Zo is NUON overgenomen door het Zweedse staatsbedrijf Vattenfall, en dus in handen van de Zweedse overheid. De winstuitkering komt daarmee niet meer ten goede aan de Nederlandse maar aan de Zweedse burgers. Ook hebben overheden hiermee niet meer direct invloed op tarieven voor energie en warmte. Kijkend naar de situatie in Enschede dan kan worden vastgesteld dat de gemeente Enschede indirect al doet aan duurzame energieopwekking voor warmte en elektriciteit via Twence. Het gaat dan vooral om het winnen van energie en warmte uit afvalstromen, maar niet zozeer om energieopwekking uit zonnepanelen of windmolens.

Er is sprake van een gedeeld aandeelhouderschap. Verder is het warmtenet volledig in private handen gelegd. Dit is bewust uitbesteed aan de markt, in dit geval Ennatuurlijk. Enschede kent verder een energiecoöperatie ‘Enschede Energie’ waarbij inwoners gezamenlijk energie opwekken maar waar de gemeente zelf beperkte deelname in heeft en voornamelijk in de faciliterende sfeer opereert. Recent zijn er voorbeelden van gemeenten (zie onderstaande relevante bronnen) waarin gemeenten verder gaan door zelfstandig zonne- of windmolenparken aan te leggen en exploiteren. Een voorbeeld is de gemeente Midden-Drenthe welke zelf de aanleg van een 6 hectare groot zonnepark financiert. Dit moet stroom gaan leveren voor 2000 lokale huishoudens. De financiële opbrengsten gaan ook terug naar de inwoners en komen ten gunste van duurzaamheidsprojecten in de gemeente. Gemeente Bergen in Limburg pakt het nog groter aan, daar wordt een groot energielandgoed gerealiseerd met een miljoen zonnepanelen, vier windmolens, een bezoekerscentrum, wandelgebied en innovatieboulevard. De gemeente streeft er op die manier naar om als eerste Limburgse gemeente energieonafhankelijk te zijn. De totale investering wordt geschat op 207 miljoen euro waarbij Bergen zelf 20 miljoen euro investeert. De rest moet van andere overheden en banken komen. Ook kunnen inwoners van de gemeente aandelen in het park kopen.

Grote beleggers zijn wat de gemeente betreft niet welkom. Op deze manier wil Bergen zelf de regie in handen houden en het rendement ook lokaal laten landen. Op basis van een studie naar de economische haalbaarheid wordt uitgegaan van een te behalen rendement van 3,5%. Ter overweging wordt meegegeven dat opwekking van duurzame energie op verschillende wijze vormgegeven kan worden: • •

Op (eigen) grond. Bijvoorbeeld te realiseren op grond waarvoor de komende jaren geen andere bestemming is voorzien, eventueel met mobiele zonnepanelen. Op (eigen) parkeerterreinen.

25

•

Op (eigen) vastgoed (alleen voor zonnepanelen).

Bij het bepalen van de haalbaarheid van investeringen in duurzame energieopwekking is het van belang rekening te houden met de status van het elektriciteitsnetwerk wat betreft aansluitingen en capaciteit. Daarnaast zou er gekeken kunnen worden naar een constructie waarbij lokale ondernemers en burgers kunnen mee investeren in deze oplossingen. Bij participatie van de gemeente Enschede in dergelijke constructies moet wel bewaakt worden dat dit gebeurt in het kader van de publieke taak (Duurzaamheidsdoelstellingen), en dat hierbij geen mededingingsregels overtreden worden (staatssteun en/of oneerlijke concurrentie). Potentiële ideeën

Binnen dit thema zijn er de volgende ideeën: •

Idee 14 - Investeren in opwekking van duurzame energie en warmte. Dit kan op verschillende manieren worden uitgewerkt: middels zonne-energie, windmolens, biogas, etc. Er zijn ook keuzes mogelijk ten aanzien van de vorm waarin de gemeente participeert. Indien alleen een faciliterende rol wordt gekozen (bijv. huidige werkwijze Enschede Energie) behaalt de gemeente zelf geen rendement. Bij meer publiek-private samenwerking, een financiële deelname in een lokale energiecoöperatie of ontwikkeling geheel in eigen beheer kan de gemeente mogelijk ook financieel profiteren van duurzaamheidsinitiatieven.

Relevante bronnen:

•

Energiepark in Bergen: https://www.energielandgoedwellsmeer.nl/ Voor meer financiële details zie ook https://www.energielandgoedwellsmeer.nl/files/samenvatting-masterplan.pdf Zonnepark in gemeente Midden-Drenthe: https://energie.vanons.org/cooperaties/zonnepark-leemdijk/. Voor meer details zie ook https://portaal.middendrenthe.nl/zaakinfo/document/docnr/4834854 Hoe verander je een parkeerterrein in een energiecentrale. Voor meer details zie ook https://www.delta.tudelft.nl/article/hoe-verander-je-een-parkeerterrein-een-energiecentrale Verkennend onderzoek gemeentelijk duurzaam energiebedrijf Gemeente Alphen aan de Rijn. https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=alphenaandenrijn&id=d43770b1-bdd54d65-bbdb-fd2c0281293a Plan windmolens zorgt volgens links voor ‘tweedeling’: ‘De lage inkomens doen niet mee’ Gemeente Bommelerwaard. https://www.bd.nl/bommelerwaard/plan-windmolens-zorgtvolgens-links-voor-tweedeling-de-lage-inkomens-doen-nietmee~abd5d7e7/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F Twee casussen gericht op verduurzaming en wet- en regelgeving (Wet Markt en Overheid) o Casus duurzaamheid - Uw gemeente aardgasvrij - ACM.

https://www.acm.nl/sites/default/files/documents/casus-duurzaamheid.pdf o Kan een gemeente participeren in de aanleg van een zonnepanelenpark zonder de mededingingsregels te overtreden? Voor meer details zie: https://europadecentraal.nl/praktijkvraag/kan-een-gemeente-participeren-in-deaanleg-van-een-zonnepanelenpark-zonder-de-mededingingsregels-te-overtreden/

•

• •

•

•

26

➢ Reclame Thema

Reclamebelasting

Toelichting

De gemeente kan het gebruik van reclame in de openbare ruimte belasten. Dit kan gebeuren door reclamebelasting te heffen op (reclame)uitingen aan of bij panden die zichtbaar zijn vanaf de openbare weg. Hierbij kan gedacht worden aan gevelreclames, uithangborden enzovoort.

Rendement:

Vooral ondernemers en organisaties moeten dan dus reclamebelasting betalen, maar soms ook particulieren. Deze reclamebelasting kan de gemeente heffen waarbij gekozen kan worden om verschillende tarieven te hanteren. Denk hierbij aan verschillende tarieven per oppervlakte van het reclamebord en/of verschillende tarieven per locatie in de gemeente door bijvoorbeeld de invoering van een tariefgebied reclamebelasting. Enschede haalt hier nog weinig uit in vergelijking met enkele andere grote steden (zie pagina 10). Momenteel zijn deze inkomsten een-op-een gekoppeld aan een ondernemersfonds

Overwegingen:

Potentiële ideeën

Relevante bronnen:

Enkele voorbeelden: • Nijmegen heft reclamebelasting aan de hand van WOZ waarde bedrijfsgebouw waar reclameuiting vanaf de openbare weg zichtbaar is. Dit verschilt van bedragen van 106 euro tot 1061 euro per jaar, per onderneming. • Amsterdam maakt gebruik van heffen op basis van oppervlakte reclame-uiting en hanteert verschillende tarieven per tariefgebied. Deze bedragen verschillen van 150 euro tot 100.000 euro per jaar. • Oisterwijk maakt ook gebruik van dezelfde regeling als Nijmegen. Hierbij hanteren zij een percentage heffingsmaatstaaf, met bedragen van 300 euro tot 1088 euro per jaar. In de gemeente Eindhoven gebruiken ze een zelfde soort constructie tussen de gemeente en de stichting bedrijven investeringszone (BIZ) Eindhoven Centrum. De BIZ-bijdrage is zowel bij de eigenaren als gebruikers van onroerende zaken in dit gebied (niet-woningen) opgelegd. De opbrengst van deze heffing wordt als subsidie naar de Stichting Bedrijven Investeringszone Eindhoven Centrum overgemaakt. De stichting ontplooit en ondersteunt activiteiten om de algemene economische ontwikkeling van de binnenstad te stimuleren. Op deze manier kunnen de middelen die worden opgehaald ingezet worden voor ambities en doelen. Hierbij is het advies om een gedegen onderzoek te (laten) doen naar de potentiële revenuen en hoe dit in de toekomst mogelijk te (her)organiseren.

Binnen dit thema zijn er de volgende ideeën: •

Idee 15 – Heffen van reclamebelasting ondernemers met reclame-uitingen zichtbaar vanaf de openbare weg. Deze optie kan echter alleen rendement opleveren als de koppeling met het ondernemersfonds wordt opgeheven of het gebied waarbinnen reclamebelasting geldt wordt vergroot en die meeropbrengsten niet naar het ondernemersfonds vloeien.

• • •

https://www.bizeindhovencentrum.nl/ https://eindhoven.jaarverslag-2020.nl/p10059/toelichting-op-belastingen https://www.amsterdam.nl/veelgevraagd/?productid=%7B9DE274DC-5C5C-4E5DA8A3-12B91B5AB250%7D https://www.nijmegen.nl/diensten/belastingen/reclamebelasting/ https://www.oisterwijk.nl/belastingen-en-vergunningen/reclamebelasting

• •

Thema

Reclame in de openbare ruimte

Toelichting

De gemeente bezit een aantal reclameborden in de openbare ruimte, zoals displays langs de weg en aan lantaarnpalen, waarmee inkomsten worden gegenereerd middels reclamecontracten.

27

Rendement:

Overwegingen:

Door het exploiteren van reclameborden in de openbare ruimte genereert de gemeente Enschede inkomsten. Bedrijven kunnen hiermee een contract aangaan met de gemeente middels het reageren op een openbare aanbesteding. Momenteel wordt dit uitbesteed aan de markt binnen de gemeente Enschede. Er komt nog geld binnen vanuit contracten die lopen voor reclames op de billboards in vitrines, aan lantaarnpalen, in abri’s etc. maar deze contracten hebben een wisselende looptijd en een deel loopt binnenkort af. Het risico is dan dat de inkomsten voor Enschede zullen dalen gezien de afnemende huidige reclamemarkt. Om reclameinkomsten te laten groeien zou het nodig kunnen zijn om een overstap te maken naar digitale displays of nieuwe displays te realiseren op plekken waar veel mensen langskomen. Een andere overweging is dat veel displays in de openbare ruimte een onrustig en mogelijk onveilige situatie kunnen creëren. Denk hierbij aan automobilisten die afgeleid worden.

Potentiële ideeën

Hierbij is het advies om een gedegen onderzoek te (laten) doen naar de potentiële revenuen en hoe dit in de toekomst mogelijk te (her)organiseren. Binnen dit thema zijn er de volgende ideeën: • •

Relevante bronnen:

Idee 16 – Meer reclameborden realiseren op drukbezochte plekken. Idee 17 – Vervangen van huidige reclameborden voor digitale varianten.

N.v.t.

28

➢ Deelvervoer Thema

Deelvervoer in de stad

Toelichting

De laatste jaren is er een aanzienlijke toename van deelvervoer in stedelijke gebieden, zo ook in Enschede. Mogelijk dat deze trend, die zich momenteel voornamelijk op (brom)fietsen richt, zich ook uit gaat breiden naar auto’s. Verkent zou kunnen worden of de gemeente hier wat aan zou kunnen verdienen.

Rendement

Vraagt een nadere verkenning van mogelijkheden om via vergunningverlening, leges of lokale belastingen inkomsten te genereren. Daartegenover staan dan mogelijk ook kosten voor uitwerking beleid, realisatie van eventuele voorzieningen en eventuele handhaving.

Overwegingen

Op 16 mei 2022 is er unaniem een motie aangenomen van de PVV waarin het college wordt verzocht om onderzoek te doen naar wat de mogelijkheden zijn om deelvervoer te belasten en om te komen met beleidsregels rondom deelvervoer.

Potentiële ideeën

•

Idee 18 – Inkomsten genereren uit deelvervoeraanbieders – Het onderzoek hiertoe wordt reeds opgepakt naar aanleiding van de aangenomen motie in de raad.

Relevante bronnen

• •

Deelvervoer - Gemeente Amsterdam – https://www.amsterdam.nl/deelvervoer/ Deelmobiliteit – Gemeente Eindhoven – https://www.eindhoven.nl/stad-enwonen/verkeer/deelmobiliteit Mobiliteitsvisie Gemeente Groningen – https://gemeente.groningen.nl/mobiliteitsvisie

•

29