Rapport_evaluatieverordening_2025_mei
Tekst van het document
D E PA R T IC I PAT IE V E R O R D E N I N G I N D E P R A K T I JK D E U I T V O E R I N G VA N D E PA R T I C I PAT I E V E R O R D E N I N G I N E N S C H E D E: E E N E VA L U AT I E V E R SL A G
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
I N H O U D S O P G AV E 1.0 INLEIDING EN ACHTERGROND
3
2.0 INTERNE BEKENDHEID, BRUIKBAARHEID, EFFECTIVITEIT EN ROLINVULLING
6
3.0 INWONERPARTICIPATIE: ERVARINGEN VAN INWONERS EN ANDERE BETROKKENEN
10
4.0 OVERHEIDSPARTICIPATIE: EEN IMPULS VOOR MAATSCHAPPELIJKE INITIATIEVEN
14
5.0 UITDAAGRECHT: DE MOGELIJKHEID OM TAKEN OVER TE NEMEN VAN DE GEMEENTE
17
6.0 DORPS- EN WIJKDEMOCRATIE
19
7.0 KOSTEN VAN PARTICIPATIE
22
8.0 ACTIES EN AANBEVELINGEN
25
9.0 WAAR WORDT IN 2025 AAN GEWERKT?
28
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
2
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
1. I NL E I D I N G
1.1
ACHTERGROND EN DOEL VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING
GEMEENTE ENSCHEDE VOORLOPER MET PARTICIPATIEVERORDENING
Sinds maart 2022 werkt de gemeente Enschede met een participatieverordening. Met
participatieverordening. Dit terwijl gemeenten hier wettelijk pas vanaf 1 januari
deze verordening wil de gemeente de betrokkenheid versterken van inwoners, bedrijven
2025 toe verplicht zijn volgens de Wet versterking participatie op decentraal
en andere belanghebbenden bij gemeentelijke initiatieven en beleid. De verordening
niveau. Deze nieuwe wet bepaalt dat inwoners niet alleen meepraten over beleid,
biedt kaders en richtlijnen om inwoners te betrekken bij de voorbereiding, uitvoering en
maar ook betrokken worden bij de uitvoering en evaluatie. Daarnaast regelt de
evaluatie van beleid .
wet het uitdaagrecht, waarmee inwoners en organisaties gemeentelijke taken
1
Enschede was er vroeg bij en verving al in 2022 de inspraakverordening door een
kunnen overnemen. Gemeenten hebben tot 1 januari 2027 om hun De doelen van de participatieverordening zijn:
participatieverordening vast te stellen en mogen zelf bepalen hoe die eruitziet.
▬ Het vergroten van de kwaliteit van lokale democratische processen;
Enschede wilde niet wachten op een standaardmodel van de VNG en koos voor
▬ het versterken van de relatie tussen de gemeente en haar inwoners;
een eigen aanpak. Door mee te doen aan het Testlab Participatieverordening nam
▬ helderheid scheppen over proces en rolverdeling .
de gemeente Enschede een voortrekkersrol. Sinds maart 2022 werkt de
2
gemeente Enschede al met de participatieverordening. Het is de eerste keer dat de uitvoering van de participatieverordening wordt geëvalueerd.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
3
HOOFDSTUK
1.2
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
SCOPE VAN DEZE EVALUATIE
Om de uitvoering van de participatieverordening te evalueren is naar de volgende
De verordening zelf schrijft voor dat de uitvoering van deze verordening eenmaal per
onderdelen gekeken.
raadsperiode wordt geëvalueerd . Daarnaast geeft het college met deze evaluatie
1. Interne bekendheid, bruikbaarheid, effectiviteit en rolinvulling van de verordeningen
3
uitvoering aan de motie van Volt om de participatieverordening tijdig te evalueren . 4
9.0
onder raadsleden en ambtenaren 2. Inwonerparticipatie: ervaringen van inwoners met de uitvoering van de
Artikel 12 van de participatieverordening beschrijft de evaluatie en monitoring van de evaluatieverordening:
participatieverordening 3. Overheidsparticipatie en publieksintiatieven: inzichten en bevindingen uit de praktijk 4. Uitdaagrecht: wat gebeurt er in Enschede?
Artikel 12. Evaluatie en monitoring
5. Wijk- en dorpsdemocratie
1. De uitvoering van deze verordening wordt eenmaal per raadsperiode
6. Kosten participatie
geëvalueerd. Het college van burgemeester en wethouders zendt hiertoe aan Buiten de scope van deze evaluatie
de raad een participatieverslag. 2. Dit verslag beschrijft de wijze waarop participatieprocessen zijn
Inspraak en de Omgevingswet vallen ook binnen de reikwijdte van de te evalueren
georganiseerd, de rolinvulling door raad en college, de kosten, het resultaat
participatieverordening, maar vallen buiten de scope van deze evaluatie, omdat zij elk
van de participatie en de belangrijkste ervaringen. Het verslag bevat tevens
hun eigen wijze van evalueren en verantwoorden kennen. Voor inspraakprocedures
informatie over bewonersinitiatieven, toegekende budgetten en over de
volgen we in principe de procedure zoals vastgelegd in afdeling 3.4 van de Algemene wet
werking van het uitdaagrecht.
bestuursrecht (Awb). Dit betekent dat een ontwerpbesluit ter inzage wordt gelegd en
3. De gemeenteraad bespreekt het participatieverslag.
belanghebbenden de mogelijkheid krijgen om zienswijzen in te dienen. Dit proces is wettelijk vastgelegd en wordt binnen de gemeente op uniforme wijze toegepast en verantwoord. Een speciale landelijke commissie evalueert vanaf 2024 de Omgevingswet. De evaluatie moet duidelijk maken hoe de Omgevingswet in de praktijk uitpakt en of de wet zijn doel bereikt. De commissie is onafhankelijk. De evaluatie duurt 5 jaar5.
Artikel 1 participatieverordening gemeente Enschede Artikel 3 participatieverordening gemeente Enschede 3 Artikel 12 participatieverordening gemeente Enschede 4 Motie Volt, ID 510, Tijdige evaluatie participatieverordening, 25-03-2024 5 www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/omgevingswet/evaluatie-omgevingswet 1 2
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
4
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
1.3
LEESWIJZER VAN DEZE EVALUATIE Deze evaluatie beschrijft verschillende onderdelen van de participatieverordening. Per hoofdstuk zijn de belangrijkste samenvattende bevindingen te lezen en een conclusie per onderdeel. Ook zijn per hoofdstuk verwijzingen en links te vinden naar onderliggende bronnen voor wie meer verdieping en onderbouwing zoekt.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
5
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
2. I N T E R N E B E K E N D H E I D, B R U I K B A A R H E I D EFF E C T I V I T E I T E N R OL I N V ULL I N G In het najaar van 2024 is ambtenaren, raadsleden en collegeleden gevraagd via een online peiling naar hun ervaringen met de participatieverordening. Onderzocht is in hoeverre de verordening bekend en bruikbaar is. Daarnaast is gevraagd hoe effectief
2.1
BEKENDHEID VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING Participatieverordening: Er is een zeer hoge algemene bekendheid van de
de verordening wordt ervaren in de praktijk en of rollen en verantwoordelijkheden
participatieverordening (95%) wat aangeeft dat deze goed is gecommuniceerd. Er is wel
tijdens participatieprocessen duidelijk zijn. Er hebben in totaal 42 respondenten aan
een een verschil in diepgang van kennis: 38% van de respondenten heeft passieve kennis
dit deelonderzoek meegedaan. Het merendeel daarvan (79%) is ambtenaar, gevolgd
(weet van het bestaan), 33% heeft de verordening ook echt gelezen en 24% zegt
door raadsleden (19%). Ook heeft één collegelid deelgenomen. Om de anonimiteit van
grondige kennis te hebben van het inhoud en het doel van de verordening.
dit ene collegelid te waarborgen, zijn de open antwoorden van dit collegelid in het onderliggende rapport onzichtbaar gemaakt.
Handreikingen: De handreikingen die een praktische vertaling zijn van de verordening zijn minder bekend (76%) en worden minder intensief gebruikt. Slechts 39% heeft deze
In dit hoofdstuk geven we een beknopt overzicht van de belangrijkste bevindingen.
gelezen of is goed bekend met de inhoud, wat de praktische toepassing beperkt. Relevant Gesprek: De methodiek Relevant Gesprek6 heeft een zeer hoge bekendheid (90%), waarvan 69% actieve of grondige kennis heeft. Dit wijst op een succesvolle toepassing en deels als praktische vertaalslag van de verordening.
6
Relevant Gesprek® is een simpele en gestructureerde werkwijze om te helpen bij hoe je de omgeving betrekt bij vraagstukken waarbij participatie een rol speelt. De gemeente Enschede zet deze methodiek in om de praktische vertaalslag te maken van de verordening naar de praktijk. Meer over de methodiek is te vinden op www.relevantgesprek.nl
DE D UE ITU VI OT EV RO IE NR GIN VG ANVA DN E PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
6
HOOFDSTUK
2.2
BRUIKBAARHEID VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
1. Gebrek aan duidelijke kaders: Er is regelmatig onduidelijkheid over de mate van invloed die inwoners daadwerkelijk
Ambtenaren en raadsleden geven aan dat ze tijdens participatieprocessen het meeste
kunnen uitoefenen. Dit leidt tot verwarring en soms tot frustratie wanneer
leunen op interne kennis en expertise én op hun eigen ervaring. Denk aan gesprekken
participatieprocessen niet aan verwachtingen voldoen. Ambtenaren geven aan dat het
met collega’s of samenwerking met het participatie- en communicatieteam. Een
vooraf vaststellen en communiceren van heldere randvoorwaarden en kaders
ambtenaar gaf bijvoorbeeld aan: “Ik put met name uit eigen ervaring en sparren met
essentieel is, maar in de praktijk vaak onvoldoende gebeurt.
collega’s”. 2. Te hoge verwachtingen
2.3
Inwoners hebben volgens de respondenten soms de indruk dat participatie hen
EFFECTIVITEIT VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING
volledige zeggenschap geeft over beleid, terwijl de uiteindelijke besluitvorming altijd bij de gemeenteraad of het college ligt. Dit verschil in verwachting kan leiden tot teleurstelling en wantrouwen richting de gemeente en een averechts effect hebben.
De meeste respondenten erkennen dat participatie kan bijdragen aan het vergroten van draagvlak, eigenaarschap en het versterken van de relatie tussen gemeente en inwoners,
3. Inconsistentie in uitvoering
wat uiteindelijk de lokale democratische processen ten goede komt. Met name wanneer
Participatieprocessen kunnen volgens ambtenaren per project sterk verschillen in
inwoners vanaf het begin goed worden betrokken en hun input zichtbaar wordt meegenomen
beschikbare middelen, ondersteuning en uitvoering. Sommige afdelingen ervaren
in besluitvorming, leidt dit tot een groter gevoel van betrokkenheid en legitimiteit.
participatie als een integraal onderdeel van hun werk, terwijl andere afdelingen er
Ambtenaren en raadsleden benoemen ook diverse valkuilen en uitdagingen die
minder op inzetten.
de effectiviteit van participatieprocessen kunnen beperken, waaronder:
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
7
HOOFDSTUK
2.4
ROLINVULLING Eén van de doelen van de participatieverordening is helderheid scheppen over proces en rolverdeling. Zowel ambtenaren als raadsleden zeggen dat ze over het algemeen weten wat er in hun rol van hen wordt verwacht tijdens participatieprocessen. Er is ook
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
2.4.2
BEHOEFTEN EN ADVIEZEN VAN AMBTENAREN Ambtenaren geven aan behoefte te hebben aan duidelijke richtlijnen, praktische hulpmiddelen en voldoende tijd en middelen om participatie effectief vorm te geven.
gevraagd wat raadsleden en ambtenaren nodig hebben in hun rol en welke adviezen zij
Ze benadrukken het belang van goede samenwerking met collega’s en leidinggevenden
vanuit hun kennis en ervaring hebben om participatieprocessen te verbeteren. In de open
en het participatieteam als ondersteunend orgaan.
antwoorden kwamen thema’s naar voren die we hierna kort toelichten.
Voor het verbeteren van participatieprocessen adviseren ambtenaren:
2.4.1
▬P rocesregie en structuur: Zorg voor heldere doelen en duidelijke kaders bij participatie, en betrek inwoners vroegtijdig om verwachtingen te managen.
BEHOEFTEN EN ADVIEZEN VAN RAADSLEDEN
▬ V erwachtingsmanagement: Wees eerlijk en realistisch over de invloed van inwoners
Raadsleden benadrukken het belang van duidelijke informatie, ondersteuning en tijd om
▬O ndersteuning en middelen: Investeer in interne trainingen en
hun rol effectief te kunnen vervullen. Zij willen goed geïnformeerd zijn, heldere en toegankelijke communicatie zonder jargon, en voldoende gelegenheid om zich te verdiepen in participatieprocessen. Daarnaast vragen ze om meer gerichte ondersteuning via trainingen en praktische handvatten. Om participatieprocessen te verbeteren, adviseren raadsleden:
9.0
en communiceer duidelijk wat wel en niet mogelijk is. ondersteuningsmiddelen, zodat participatie goed gefaciliteerd kan worden. ▬C ultuur en gedrag: Bevorder een cultuur waarin participatie als kans wordt gezien om samen met inwoners betere besluiten te nemen. ▬ I nnovatie en inspiratie: Deel succesvolle participatievoorbeelden en maak gebruik van tools en systemen om participatie-inspanningen te monitoren en verbeteren.
▬ Rapportage: Zorg voor inzicht in participatie-inspanningen door deze expliciet op te nemen in beleidsstukken en voorstellen. ▬ Heldere en toegankelijke communicatie: Vermijd ingewikkelde taal en maak participatie concreet en begrijpelijk. Duidelijke verwachtingen richting inwoners zijn cruciaal. ▬ Inwoner centraal stellen: Betrek inwoners vanaf het begin en presenteer plannen op een manier die voor hen begrijpelijk en relevant is. ▬ Actieve betrokkenheid: Meer persoonlijk contact door en zichtbaarheid in wijken van ambtenaren wordt als essentieel ervaren.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
8
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
SAMENVATTENDE CONCLUSIE De evaluatie laat zien dat de participatieverordening in de gemeente Enschede in de korte tijd dat deze bestaat, redelijk bekend is en dat zowel ambtenaren als raadsleden over het algemeen goed weten wat er van hen wordt verwacht in hun rol tijdens de participatieprocessen. Toch zijn er verbeterpunten op het gebied van praktische toepassing en verwachtingsmanagement richting inwoners. Hoewel methodieken zoals Relevant Gesprek goed bekend zijn, ligt er ruimte voor verbetering in de praktische vertaalslag. Zowel raadsleden als ambtenaren geven aan behoefte te hebben aan meer toegankelijke en overzichtelijke informatie, duidelijke procesafspraken en concrete ondersteuning in de vorm van training en samenwerking. Er zijn al veel waardevolle inzichten en inspirerende praktijkvoorbeelden beschikbaar, zoals in de Participatie Impuls en lessen uit evaluaties met inwoners van participatieprocessen, maar deze kunnen beter en breder gedeeld worden binnen de organisatie. Daarnaast wordt er vanuit het participatieteam gewerkt aan interne workshops om medewerkers verder te ondersteunen in het toepassen van de participatieverordening in de praktijk. In 2025 wordt dit via de Enschede Academie aangeboden.
BRONNEN BIJ HOOFDSTUK 2: INTERNE BEKENDHEID ▬ Samenvatting bevindingen deelonderzoek ambtenaren en raadsleden De bronnen zijn te vinden op jijmaaktenschede.nl/evaluaties.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
9
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
3. I N W O N E R PA R T I C I PAT I E: E R VA R I N G E N VA N IN WONERS EN ANDERE BETROK KENEN DOORLOPENDE EVALUATIE Inwonerparticipatie: Het op initiatief van de gemeente betrekken van inwoners,
Het participatieteam van de gemeente Enschede heeft vanaf 2022 doorlopend
organisaties, bedrijven en andere belanghebbenden bij de voorbereiding,
inwonerparticipatie geëvalueerd door de persoonlijke ervaringen en belevingen van
uitvoering en evaluatie van beleid en plannen. Inwonerparticipatie kan de
betrokkenen bij participatieprocessen te onderzoeken. Daarvoor gebruikt het
vorm aannemen van informeren, raadplegen, adviseren, coproduceren
participatieteam de methode van narratief evalueren. Na afloop van een
en meebeslissen.
participatieproces worden er één-op-één gesprekken gevoerd met inwoners, waarin zij vanuit hun perspectief delen hoe ze het participatieproces hebben ervaren. Deze
Bron: participatieverordening, begripsomschrijving inwonerparticipatie
methode van kwalitatief onderzoek geeft inzicht in de onderstroom: wat leeft er werkelijk bij inwoners? Het onderzoekt de perceptie, gevoelens, overtuigingen en motivaties van betrokkenen. Narratieve evaluaties maken het mogelijk om te leren van de verhalen en ervaringen van inwoners. Het doel is om participatieprocessen te verbeteren door praktische inzichten te verzamelen vanuit het perspectief van de inwoner. Deze narratieve evaluaties zijn ingezet tijdens en/of na afloop van grote participatietrajecten, zoals het gebiedsproces Broekheurne en het participatieproces rondom het Wijkverkeersplan Noordwest Enschede. Maar ook bij kleinere veelvoorkomende participatieprocessen rondom Groen Blauw-projecten zoals de herininrichting van de Minister Loudonlaan en Scheurserve is het participatieproces met inwoners geëvalueerd.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
10
HOOFDSTUK
3.1
WAARDEVOLLE INZICHTEN VANUIT HET PERSPECTIEF VAN DE INWONER De vele gesprekken met inwoners, betrokkenen en belanghebbenden over hun
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
3.1.1
DOEL 1: HET VERGROTEN VAN DE KWALITEIT VAN LOKALE DEMOCRATISCHE PROCESSEN
ervaringen met inwonerparticipatie in Enschede hebben waardevolle inzichten gegeven
Wat gaat goed: inwoners waarderen de mogelijkheid om te participeren
in wat er goed gaat en wat beter kan. Deze inzichten hebben in de geëvalueerde projecten
Inwoners waarderen de mogelijkheid om deel te nemen aan participatieprocessen en
en processen al tot de nodige aanbevelingen en verbeteracties geleid. In dit hoofdstuk
voelen zich serieus genomen wanneer hun input wordt gevraagd. Vooral wanneer alle
delen we een aantal overkoepelende bevindingen vanuit het perspectief van de inwoner.
betrokkenen op gelijke wijze en tijdig worden geïnformeerd en betrokken, wordt
We beantwoorden de vraag of inwonerparticipatie, zoals mensen die hebben ervaren in
participatie als eerlijk en democratisch ervaren. In sommige processen konden mensen
de praktijk, bijdraagt aan de doelen zoals die staan omschreven in de verordening.
stemmen. Ook dit werd als prettig en democratisch ervaren. Het betrekken van diverse
▬ Het vergroten van de kwaliteit van lokale democratische processen;
perspectieven en het visueel maken van plannen wordt als positief ervaren.
▬ het versterken van de relatie tussen de gemeente en haar inwoners; ▬ helderheid scheppen over proces en rolverdeling.
Wat kan beter: inwoners twijfelen over mate van invloed die ze hebben Inwoners ervaren soms dat de uitkomsten al vaststaan en hun inbreng weinig invloed heeft op het uiteindelijke besluit van de gemeente. De twijfel over de mate van invloed ontstaat vaak omdat ze transparantie missen over het proces. Ze weten niet hoe besluiten uiteindelijk zijn genomen en of hun inbreng wel of niet is meegenomen in de definitieve plannen. Dit leidt tot gevoelens van frustratie en in sommige gevallen ook tot wantrouwen en argwaan.
DE D UE ITU VI OT EV RO IE NR GIN VG ANVA DN E PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
11
HOOFDSTUK
3.1.2
DOEL 2: HET VERSTERKEN VAN DE RELATIE TUSSEN DE GEMEENTE EN HAAR INWONERS
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
3.1.3
DOEL 3: HELDERHEID SCHEPPEN OVER PROCES EN ROLVERDELING Wat gaat goed: inwoners actieve rol geven in ontwikkeling van hun leefomgeving
Wat gaat goed: persoonlijke benadering en saamhorigheid
Het idee om bewoners echt invloed te geven en zelf een actieve rol te geven in de
Inwoners waarderen de persoonlijke benadering in participatieprocessen, zoals de
ontwikkeling van hun gebied, zoals bijvoorbeeld gebeurd is tijdens het gebiedsproces in
individuele gesprekken in processen waar veel verschillende belangen speelden. Ook
Broekheurne wordt positief ontvangen. Opvallend is dat in dit specifieke proces vooral de
projectleiders die als duidelijke aanspreekpunten benaderbaar zijn in een straat of wijk,
van een onafhankelijke gebiedsregisseur als waardevol werd ervaren, omdat deze
krijgen lof. De aanpak waarbij buurtbewoners samen praten over wat ze belangrijk
bijdraagt aan het verbinden van verschillende belangen en partijen.
vinden in hun leefomgeving draagt over het algemeen bij aan een gevoel van saamhorigheid en helpt inwoners om elkaars standpunten en de standpunten van de
Wat kan beter: vooraf duidelijkheid over kaders en participatieniveaus
gemeente beter te begrijpen.
Er is vaak onduidelijkheid over de kaders, rollen en bevoegdheden binnen participatietrajecten. Inwoners ervaren dat het speelveld onduidelijk is en vragen zich af
Wat kan beter: communicatie, terugkoppeling en omgang met onvrede
waarover ze (nog) mogen meedenken. De verschillende participatieniveaus zijn niet
De communicatie en terugkoppeling over de voortgang tijdens de participatieprocessen
altijd helder, wat leidt tot onzekerheid en verwarring over hun daadwerkelijke invloed. In
kan beter. Inwoners geven aan dat ze niet alleen behoefte hebben aan inzicht over wat er
meerdere evaluaties zien we een participatieparadox: inwoners willen meer invloed
met hun input is gedaan, maar ook regelmatige updates waar het proces precies staat en
uitoefenen naarmate plannen concreter worden, terwijl de ruimte voor invloed dan juist
wat er vervolgens gaat gebeuren in de uitvoering. Ze ervaren lange radiostiltes nadat ze
kleiner is. Zodra het plan vorm krijgt, worden effecten zichtbaarder en neemt de
hun input hebben gegeven. Ook geven inwoners aan dat de omgang met onvrede tijdens
interesse toe. Vaak zijn de belangrijkste beslissingen dan al genomen, wat leidt tot
het proces specifieke aandacht vraagt van de gemeente. Inwoners of partijen kunnen
teleurstelling en het gevoel dat participatie slechts symbolisch is. Duidelijke
namelijk ook tegenover elkaar komen te staan in een participatieproces als tegenstrijdige
communicatie over wat vastligt (kaders) en waar mensen nog invloed op hebben
belangen zichtbaar worden.
(participatieniveau), helpt om dit te voorkomen.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
12
HOOFDSTUK
3.2
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
SAMENVATTENDE CONCLUSIE INWONERPARTICIPATIE De doorlopende evaluaties van inwonerparticipatie in Enschede laten zien dat inwoners
De praktische uitvoering van inwonerparticipatie kan dus nog verder verbeterd worden.
de kans om mee te denken en bij te dragen aan gemeentelijke plannen waarderen.
De evaluaties onder inwoners laten zien dat er aandachtspunten zijn op het gebied van
Processen die goed verlopen, dragen bij aan de doelen van de verordening. Ze vergroten
communicatie, duidelijkheid over participatieniveaus en invloed. De gemeente kan beter
de kwaliteit van lokale democratische processen en versterken de relatie tussen de
inspelen op de verschillende behoeften en verwachtingen van inwoners.
gemeente en haar inwoners. Tegelijkertijd brengen participatieprocessen ook uitdagingen met zich mee. Zodra de gemeente inwoners uitnodigt om mee te denken, ontstaat er een verwachting dat hun inbreng serieus wordt genomen en daadwerkelijk
BRONNEN BIJ HOOFDSTUK 3: ERVARINGEN VAN INWONERS
invloed heeft op het besluitvormingsproces. Dit creëert niet alleen kansen, maar ook een
▬N arratieve evaluatie gebiedsproces Broekheurne (juni 2023)
verantwoordelijkheid voor de gemeente om zorgvuldig en transparant met deze inbreng
▬N arratieve evaluatie participatieproces wijkverkeersplan Noordwest
om te gaan. Inwoners ervaren regelmatig onduidelijkheid over de mate van invloed die zij
(september 2023)
hebben en waar ze precies over mogen meedenken. Dit gebrek aan helderheid, in
▬N arratieve evaluatie participatieproces Minister Loudonlaan (februari 2024)
combinatie met beperkte transparantie over hoe besluiten worden genomen en hoe hun
▬N arratieve evaluatie participatieproces Schreurserve (februari 2025)
input wordt verwerkt, leidt bij sommige inwoners tot het gevoel dat participatie slechts
▬ 5 participatiepersona’s in Enschede, lessen uit de praktijk voor
symbolisch is en dat de uitkomsten al vaststaan. Lange periodes zonder terugkoppeling versterken deze gevoelens van onzekerheid en frustratie.
meer bereik en betrokkenheid ▬P articipatievoorbeelden uit Enschede in 4 edities van de Participatie Impuls (2022 - 2024)
Daarnaast blijkt dat de rollen, kaders en bevoegdheden binnen participatieprocessen
De bronnen zijn te vinden op jijmaaktenschede.nl/evaluaties.
niet altijd duidelijk zijn. Dit onderstreept het belang van tijdige, heldere keuzes en communicatie over participatieniveaus en verwachtingen (welke ruimte voor invloed is er?), zodat inwoners weten wat zij wel en niet kunnen beïnvloeden.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
13
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
4. O V E R H E I D S PA R T I C I PAT I E: E E N I M P UL S V O O R M A AT S C H A P P EL I JK E I N I T I AT I E V E N WAT HEBBEN INITIATIEFNEMERS NODIG? (c) Publieksinitiatief: Initiatieven van inwoners, organisaties, bedrijven of
Uit het experiment blijkt dat initiatiefnemers vooral behoefte hebben aan:
andere belanghebbenden met een met een overwegend maatschappelijke
▬ Eén duidelijke plek waar ze terechtkunnen met hun vragen.
component, of een combinatie daarvan.
▬ Een vast contactpersoon die hen door het proces begeleidt. ▬ Inzicht in de voortgang en mogelijkheden van hun initiatief.
(d) Overheidsparticipatie: De manier waarop de gemeente ondersteuning of een bijdrage geeft aan publieksinitiatieven van inwoners, organisaties,
▬ Snellere besluitvorming zonder steeds opnieuw hun plannen te hoeven toelichten en aanpassen.
bedrijven of andere belanghebbenden. WELKE ACTIES ZIJN AL INGEZET? Bron: participatieverordening, begripsomschrijving overheidsparticipatie en publieksinitiatief
Om aan deze behoeften tegemoet te komen, zijn de volgende verbeteringen doorgevoerd: 1. Verbeteren van communicatie en bewustwording
INWONERS EN ORGANISATIES HELPEN MET HUN IDEEËN
In 2025 wordt gewerkt aan betere zichtbaarheid en vindbaarheid voor inwoners van
In Enschede zijn veel betrokken inwoners en organisaties met ideeën die kunnen
ondersteuningsmogelijkheden voor overheidsparticipatie en publieksinitiatieven. Acties
bijdragen aan een betere stad. De gemeente wil hen beter ondersteunen, maar merkt dat
die hiervoor zijn of worden ingezet:
het huidige proces voor overheidsparticipatie en publieksinitiatieven nog verbeterd kan
▬ De ideeënmakelaar heeft een intern netwerk van ideeëncoaches opgezet in de
worden. Daarom is in 2023 en 2024 het ‘experiment maatschappelijke initiatieven’
ambtelijke organisatie, zodat ideeën niet van het kastje naar de muur gaan.
gestart. Hierbij is onderzocht waar initiatiefnemers behoefte aan hebben en hoe de
▬ Het platform ‘Jij maakt Enschede’ wordt in 2025 als centrale plek ingezet als één
gemeente deze initiatieven effectiever kan begeleiden en ondersteunen.
centrale ingang voor informatie en ondersteuning van publieksinitiatieven. ▬ Trainingen en interne bewustwording voor gemeentelijke medewerkers, zodat zij initiatiefnemers beter kunnen begeleiden en doorverwijzen. ▬ Heldere en tijdige terugkoppeling naar initiatiefnemers over de status en voortgang van hun aanvraag.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
14
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
2. Proef met inzet van de Ideeënmakelaar
3. Toolbox met de waarderingsdriehoek
Om initiatieven integraal en sneller te beoordelen, wordt sinds 2024 de
Om initiatieven integraal en sneller te beoordelen, wordt sinds 2024 de
waarderingsdriehoek ingezet. Dit instrument helpt bij een evenwichtige afweging van
waarderingsdriehoek ingezet. Dit instrument helpt bij een evenwichtige afweging van
initiatieven op basis van drie pijlers:
initiatieven op basis van drie pijlers:
▬ Legitimiteit: Hoe draagt het initiatief bij aan gemeentelijke doelen en maatschappelijke
▬ Legitimiteit: Hoe draagt het initiatief bij aan gemeentelijke doelen en maatschappelijke
vraagstukken?
9.0
vraagstukken?
▬ Betrokkenheid: Wie zijn de belanghebbenden en in hoeverre is er al eigenaarschap?
▬ Betrokkenheid: Wie zijn de belanghebbenden en in hoeverre is er al eigenaarschap?
▬ Rendement: Wat zijn de kosten en baten, zowel financieel als maatschappelijk?
▬ Rendement: Wat zijn de kosten en baten, zowel financieel als maatschappelijk?
▬ Duidelijkheid over vervolgstappen en verwachtingen. In de praktijk betekent dit dat de ideeënmakelaar snel schakelt als inwoners of organisaties bij de gemeente aankloppen met een idee of initiatief. Dat doet de ideeënmakelaar zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie en tussen verschillende domeinen en afdelingen. “Ik pak het idee vast en ik houd het vast tot we weten of we iets met het idee kunnen en willen”, vertelde ideeënmakelaar Kiona Grotenhuis in de Participatie Impuls van 2024. “Soms moeten we als gemeente om welke reden dan ook nee verkopen. Juist dan is het belangrijk dat we dat besluit goed onderbouwen en motiveren.” Voor grotere of complexere initiatieven wordt gebruik gemaakt van de waardendriehoek (zie ook punt 3). Dit is een speciale wegingsmethodiek om snel te bekijken wat de waarde van een initiatief is en hoe het ondersteund kan worden. “Het helpt ons om snel te beoordelen of een idee kans van slagen heeft en welke stappen we kunnen zetten. Mensen voelen zich gehoord, zelfs als hun idee uiteindelijk
De toolbox bevat daarnaast praktische hulpmiddelen zoals:
niet haalbaar is. Ze krijgen snel antwoord en we onderbouwen onze keuzes, zodat
▬ Stappenplannen en formats voor initiatiefnemers.
iedereen weet waar ze aan toe zijn.”
▬ Voorbeeldprojecten ter inspiratie. ▬ Checklists en richtlijnen om te voldoen aan gemeentelijke eisen.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
15
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
SAMENVATTENDE CONCLUSIE Overheidsparticipatie staat hoog op de agenda van de gemeente Enschede. Er zijn en worden belangrijke stappen gezet om initiatieven uit de samenleving beter te ondersteunen, zoals de inzet van de ideeënmakelaar, de introductie van de toolbox met de waarderingsdriehoek en verbeteringen in de communicatie. De focus ligt nu op de brede invoering en borging van deze aanpak binnen de organisatie, zodat deze werkwijze breed gedragen wordt en structureel verankerd raakt in de gemeentelijke processen.
BRONNEN BIJ HOOFDSTUK 4: OVERHEIDSPARTICIPATIE EN PUBLIEKSINITIATIEVEN ▬ Inzichten en resultaten Experiment Publieksinitiatieven (2025) ▬ Interview met de Ideeënmakelaar in Participatie Impuls 4 (2024) De bronnen zijn te vinden op jijmaaktenschede.nl/evaluaties.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
16
HOOFDSTUK
5. U I T D A A G R E C H T: D E M OGELIJK HEI D O M TA K EN OVER T E N E M E N VA N D E G E M E E N T E
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
FACTOREN DIE HIERBIJ EEN ROL SPELEN ZIJN: ▬ Gebrek aan bekendheid en complexiteit: Veel inwoners zijn niet goed op de hoogte van het uitdaagrecht of vinden de procedures ingewikkeld en tijdrovend. ▬ Beperkte capaciteit en middelen: Inwoners en organisaties beschikken niet altijd over de benodigde tijd, kennis en financiële middelen om structurele taken op een professionele manier uit te voeren.
Uitdaagrecht: het recht van ingezetenen en lokale maatschappelijke partijen om een verzoek bij het bevoegde bestuursorgaan in te dienen om de feitelijke uitvoering van een gemeentelijke taak over te nemen, als zij denken deze taak beter en/of goedkoper uit te kunnen voeren.
▬ Zorgen over continuïteit: Initiatieven zijn vaak afhankelijk van een kleine groep actieve inwoners, waardoor continuïteit en langdurige inzet onzeker zijn. ▬ Praktische beperkingen: Gemeentelijke taken, zoals specialistisch onderhoud, vragen vaak om specifieke expertise en apparatuur die inwoners niet bezitten.
Bron: participatieverordening, begripsomschrijving uitdaagrecht
INITIATIEVEN DIE LIJKEN OP HET UITDAAGRECHT NOG GEEN VOORBEELDEN VAN INWONERS DIE TAKEN VOLLEDIG OVERNEMEN
Hoewel het uitdaagrecht in zijn formele vorm niet wordt toegepast, zijn er in Enschede
Het uitdaagrecht, ook wel bekend als het Right to Challenge, biedt inwoners,
wel diverse initiatieven die hierop lijken en die worden ondersteund. Bewoners zetten
maatschappelijke initiatieven en lokale bedrijven de mogelijkheid om gemeentelijke
zich in voor klein onderhoud in hun buurt, zoals:
taken over te nemen als zij denken dat dit anders, beter, slimmer en/of goedkoper kan.
▬ Het beheer van plantvakken en groenstroken.
Hoewel het uitdaagrecht is opgenomen in de participatieverordening van de gemeente
▬ Het snoeien van leilindes en onderhouden van gezamenlijke tuinen.
Enschede, zijn er nog geen voorbeelden bekend van inwoners die een officieel verzoek
▬ Opruimen van zwerfvuil en het beheren van moestuinen.
hebben ingediend om gemeentelijke taken volledig over te nemen.
▬ Onderhoud van kleine percelen openbare ruimte, zoals pleintjes en straten.
VOORZIET HET UITDAAGRECHT IN EEN BEHOEFTE?
In het deelonderzoek ‘Uitdaagrecht in Enschede: een inventarisatie’ is een lijst
Uit gesprekken met stadsdeelbeheer/wijkbeheerders, adviseurs bewonersinitiatieven en
opgenomen van landelijke en lokale voorbeelden. En van voorbeelden binnen de
een beleidsadviseur uit het sociaal domein blijkt dat er onder inwoners en organisaties
gemeente Enschede die lijken op het uitdaagrecht, maar dat formeel niet zijn.
nauwelijks behoefte is aan het volledig overnemen van gemeentelijke taken. De motivatie
(zie het kader met bronnen bij dit hoofdstuk).
van bewonersinitiatieven ligt vooral in het verbeteren van de directe leefomgeving en het versterken van sociale cohesie, en niet zozeer in het langdurig of structureel uitvoeren van gemeentelijke taken. DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
17
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
ONDERSTEUNING VAN INITIATIEVEN DOOR GEMEENTE De gemeente ondersteunt deze initiatieven door het leveren van gereedschap, hesjes, houtsnippers en het ophalen van afval. Ook kan in sommige gevallen gebruik worden gemaakt van het wijkbudget om materialen aan te schaffen. Toch is er geen sprake van een volledige overname van taken door inwoners; de gemeente blijft verantwoordelijk voor specialistisch onderhoud en grote structurele werkzaamheden. SAMENVATTENDE CONCLUSIE In Enschede wordt het uitdaagrecht in zijn oorspronkelijke vorm niet toegepast. Daarin is Enschede geen uitzondering. Het uitdaagrecht, dat in 2011 in Engeland werd geïntroduceerd als onderdeel van de Localism Act, is ook daar maar beperkt succesvol geweest. Hoewel het doel was om burgers meer invloed te geven op lokale publieke diensten, is de praktijk anders gebleken. Ook in veel Nederlandse gemeenten is het formele gebruik van het uitdaagrecht beperkt, en inwoners nemen zelden volledig gemeentelijke taken over. In Enschede zien we wel diverse bewonersinitiatieven die elementen van het uitdaagrecht bevatten. De gemeente faciliteert deze initiatieven, maar inwoners hebben over het algemeen geen behoefte aan het volledig overnemen van gemeentelijke taken. Hun inzet is vooral gericht op kleinschalige verbeteringen in de eigen buurt en het versterken van sociale samenhang.
BRONNEN BIJ HOOFDSTUK 5: UITDAAGRECHT ▬ Deelonderzoek: Postionpaper Uitdaagrecht in Enschede: een inventarisatie De bronnen zijn te vinden op jijmaaktenschede.nl/evaluaties.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
18
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
6. D O R P S- E N W I JK D E M O C R AT I E niveaus voor samenwerking met wijkorganen: Een wijkorgaan is een structureel georganiseerde bewonersgroep in dorpen,
a. Niveau 1 (basisniveau): De gemeente informeert het wijkorgaan vroegtijdig over
wijken of in het landelijk gebied die samenwerkingspartner is van de gemeente
plannen die betrekking hebben op het werkgebied van het wijkorgaan en nodigt het
en andere partners. Het wijkorgaan behartigt het algemeen belang van het
wijkorgaan uit om deel te nemen aan het wijkradenoverleg van het stadsdeel en de
werkgebied en draagt bij aan meer zeggenschap (wijkdemocratie) van
stadsdeelcommissie.
inwoners over hun eigen woon- en leefomgeving.
b. Niveau 2 (uitvoerend niveau): Naast de samenwerking zoals vermeld onder sub a nodigt de gemeente het wijkorgaan uit om te adviseren over de uitvoering van plannen
Bron: artikel 10 participatieverordening gemeente Enschede
in het werkgebied en mee te denken over wie nog meer betrokken moet worden. De gemeente nodigt het wijkorgaan uit deel te nemen aan het wijkradenoverleg van het stadsdeel en actief bij te dragen aan de agendavorming van de stadsdeelcommissie.
OVER ARTIKEL 10
c. Niveau 3 (beleidsvormend niveau): Naast de samenwerking zoals vermeld onder sub a
Artikel 10 van de participatieverordening is gelijktijdig vastgesteld met de
en sub b nodigt de gemeente het wijkorgaan uit om mee te denken en te adviseren over
subsidieverordening wijkorganen 2023. De participatieverordening biedt ruimte aan de
beleidsvorming binnen de gemeente.
wijkorganen om te kiezen op welk niveau ze wensen samen te werken met de gemeente. Op basisniveau, uitvoerend niveau of beleidsniveau. De subsidieverordening beschrijft de
REFLECTIE VAN DE WIJKORGANEN OP WIJK- EN DORPSDEMOCRATIE
wederzijdse verplichtingen per niveau en de daar aan verbonden subsidie die het
Eind 2024 en begin 2025 is op het nieuwe samenwerkingsmodel gereflecteerd. De
wijkorgaan daarvoor ontvangt. In de participatieverordening en subsidieverordening is
wijkorganen zijn via een vragenformulier bevraagd naar het nieuwe
nadrukkelijk een rol belegd bij stadsdeelmanagement voor het onderhouden van een
samenwerkingsmodel, de nieuwe subsidieprocedure en invulling van de afspraken.
goede relatie, te helpen bij problemen en te coachen naar een hoger niveau.
Vijftien van de twintig wijkorganen hebben het vragenformulier ingevuld. Het merendeel is tevreden over de nieuwe werkwijze. Een enkeling moet wennen aan het jaarlijks
DE DRIE NIVEAUS VAN SAMENWERKING
gesprek in plaats van de vierjaarlijkse erkenningsaanvraag. Over de samenwerking met
Het wijkorgaan is een bewonersvertegenwoordiging namens de wijk, maar
de gemeente zijn punten voor verbetering. Positief zijn de wijkorganen over de
vertegenwoordigt niet de stem van alle inwoners. De gemeente kent sinds 2023 drie
samenwerking met de stadsdelen.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
19
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
REFLECTIE OP SAMENWERKING MET WIJKVERTEGENWOORDIGING Het opstellen van de samenwerkingsafspraken Wijkorganen is een coproductie geweest tussen gemeente en wijkorganen. Als vertegenwoordiging van alle wijken zijn negen personen uit verschillende wijkorganen nauw betrokken geweest. Met zes personen uit deze groep is de evaluatie van de nieuwe samenwerkingsafspraken besproken en aan hen is gevraagd mee te denken in de aanbevelingen voor een betere uitvoering. Hieruit blijkt dat de wijkorganen behoefte hebben aan meer en tijdige informatie vanuit de gemeente, zowel ter kennisgeving als inhoudelijk relevant. Ze vragen om duidelijkheid over wat precies van hen wordt verwacht: inhoudelijke inbreng of procesmatig advies. Hoewel ze een neutrale positie verkiezen, willen ze als gelijkwaardige partners worden gezien en betrokken worden bij besluitvormingsprocessen. Daarnaast is er een sterke wens dat vakspecialisten vaker de wijk bezoeken of deelnemen aan wijkraadsvergaderingen. Tot slot willen de wijkorganen onderling beter verbonden worden door middel van periodieke stedelijke bijeenkomsten, waarbij ze zelf de thema’s en invulling bepalen. REFLECTIE VAN DE WIJKREGISSEURS OP WIJK- EN DORPSDEMOCRATIE Wijkregisseurs zijn een belangrijke schakel tussen de gemeente en wijkbewoners en wijkorgaan.
Behalve op inhoud is er in de samenwerkingsafspraken ook belegd dat de wijkregisseur tijd moet maken om wijkorganen te helpen, coachen en te zoeken naar verbeteringen in de samenwerking tussen gemeente en bewonersorgaan. In wijken waar het wijkorgaan geholpen moet worden is voor de wijkregisseur meer werk te doen dan in wijken waar het wijkorgaan goed in het zadel zit. Wat breed wordt gewaardeerd is het gesprek om te peilen waar de focus ligt voor het komend jaar en waar zaken beter kunnen. Een opmerking die vaker wordt gemaakt is dat de wijkregisseur de organisatie moet attenderen op de rol en waarde van wijkvertegenwoordiging. Er wordt verschil geconstateerd in hoe verschillende afdelingen binnen de gemeente hiermee omgaan, maar ook genoemd dat veel projectleiders en steeds meer afdelingen zich hiervan bewust zijn. DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
20
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
9.0
SAMENVATTENDE CONCLUSIE De samenwerking tussen wijkorganen en de gemeente brengt verplichtingen voor beide
BRONNEN BIJ HOOFDSTUK 6: DORPS- EN WIJKDEMOCRATIE
partijen met zich mee. De belangrijkste verbeterpunten die uit de evaluatie naar voren
▬D e samenwerkingsafspraken met de wijkorganen (infographic)
komen, zijn de behoefte van wijkorganen aan tijdige en relevante informatie, duidelijke
▬O verzicht van de wijkorganen in de gemeente Enschede
verwachtingen over de rol van wijkorganen en een sterkere betrokkenheid bij
▬A fstudeerrapport - Onderzoek naar toekomstbestendige
besluitvormingsprocessen. Daarnaast is er een wens dat vakspecialisten vaker aanwezig
wijkvertegenwoordiging (2023)
zijn in de wijken en dat wijkorganen onderling beter verbonden worden. De rol van
▬G espreksverslag
wijkregisseurs wordt positief gewaardeerd, vooral in het faciliteren van samenwerking
De bronnen zijn te vinden op jijmaaktenschede.nl/evaluaties.
en het signaleren van verbeterpunten. Wel is er nog werk te doen om de hele gemeentelijke organisatie meer bewust te maken van de wijkvertegenwoordiging en het belang van tijdige communicatie. Om hierin te voorzien is al een kennisbank beschikbaar met de belangrijkste uitgangspunten, een overzichtskaart, handreikingen en contactgegevens. Om de samenwerkingsafspraken levend te houden, is het van belang om structureel ervaringen te delen en in gesprek te blijven. Dit kan door middel van stedelijke bijeenkomsten, kennisdeling en evaluatiemomenten. Alleen door voortdurende afstemming kan de samenwerking blijven bijdragen aan een sterke en toekomstbestendige wijk- en dorpsdemocratie.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
21
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
7. K O S T E N VA N PA R T I C I PAT I E
In een voortgangsrapportage over het programma ‘Samen stad maken’ van de Gemeente
De gemeente Enschede monitort geen kwantitatieve gegevens over participatie-
wordt het bovenstaande nogmaals benadrukt:
9.0
Utrecht (vergelijkbaar met het ‘Actieplan Samenlevingsgericht werken in Enschede)
processen en de kosten van participatie in de gehele organisatie. Om de vraag ‘wat kost participatie’ te beantwoorden is een uitvraag gedaan bij ambtenaren van de
“In de vorige voortgangsrapportage schreven we dat er onderzoek gedaan zou worden
gemeente Enschede naar de gemaakte kosten in verschillende participatietrajecten.
naar de kosten van participatie bij ruimtelijke projecten. Bij de onderzochte projecten
Ook is gekeken naar (actueel) uitgevoerd onderzoek van meerdere rekenkamers en
bleek dat we niet bij alle projecten scherp konden krijgen wat de kosten zijn. Dit komt
gemeenten in Nederland die ook over deze vraag nadenken.
bijvoorbeeld omdat een onderscheid tussen communicatie- en participatiekosten niet te maken is en omdat niet in alle gevallen zicht is op de uren die hieraan zijn besteed.”
LANDELIJKE ONTWIKKELING: KOSTEN EN EFFECTEN
(4e Voortgangsrapportage ‘Samen stad maken’. Utrecht, 2021)
VAN PARTICIPATIE LASTIG TE METEN De kosten (en effecten) van participatie zijn lastig in generieke cijfers uit te drukken. In
ONDERZOEK REKENKAMER AMERSFOORT
meerdere gemeenten wordt hierover nagedacht en is men op zoek naar een antwoord op
Het meest recente onderzoek naar onder andere de kosten van participatie is die van de
de vraag: ‘Wat kost participatie?’
Rekenkamer Amersfoort (2024). De Rekenkamer Amersfoort adviseert de gemeenteraad in het onderzoek om per participatieniveau een gestandaardiseerd
ONDERZOEK REKENKAMER UTRECHT
financieel kader te stellen, kortgezegd: wat mag het kosten? Met dit kader kan
Zo ook in onderzoek van onder andere de Rekenkamer Amersfoort en d
participatie getoetst worden op kosteneffectiviteit:
Rekenkamer Utrecht. In het onderzoek van de Rekenkamer Utrecht (2022) “Door het ontbreken van een financieel kader is het niet herleidbaar hoeveel een
wordt het onderstaande benoemd:
participatietraject mag en kan kosten. Hierdoor is niet herleidbaar of een uitgevoerd “Het college wilde in 2021 onderzoek doen naar de kosten van participatie bij ruimtelijke
traject kosteneffectief was maar ook is het niet duidelijk welke omvang passend is.”
projecten, maar het bleek niet mogelijk om de communicatie- en participatiekosten
(Rekenkamer Amersfoort, 2024)
scherp te krijgen. Bijvoorbeeld omdat niet in alle gevallen zicht is op de uren die hieraan zijn besteed.”
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
22
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
UITGANGSPUNTEN WET VERSTERKING PARTICIPATIE OP DECENTRAAL NIVEAU
PARTICIPATIEGRAAD
KOSTENINDICATIE
KENMERKEN
De gemeenteraad is het kaderstellende orgaan, ook als het gaat over financiële
Lage participatiegraad (Meestal informeren of raadplegen)
€1.000 - €15.000
Beperkte inspanning, zoals een informatiebijeenkomst en versturen van brieven. Geschikt als besluitvorming grotendeels vastligt en alleen informatievoorziening of beperkte input nodig en mogelijk is.
Middelmatige participatiegraad (Meestal raadplegen, adviseren, soms co-creatie)
€15.000 - €75.000
Meerdere bijeenkomsten, interactieve methoden en procesbegeleiding. Meestal bij onderwerpen waar inwoners en andere groepen stakehol-
kaders en de doelmatig- en doeltreffendheid van (de uitvoering van) beleid. Dit onderschrijft de regering in 2022 in de aanloop naar vaststelling van de ‘Wet versterking participatie op decentraal niveau’. “Eind 2022 schrijft de regering dat het gaat om de taak van de raad ‘om te verhelderen binnen welke financiële kaders er moet worden gehandeld, hoe daarover verantwoording wordt afgelegd, en hoe kan worden beoordeeld of sprake is van doelmatige en doeltreffende uitvoering van beleid.” (Nederlandse regering, 2022) VERKENNING OPLOSSING DOOR DE GEMEENTE UTRECHT Gemeente Utrecht is in het najaar 2024 begonnen te verkennen en testen hoe er
9.0
ders invloed kunnen en willen uitoefenen en daar ook nog ruimte voor is.
gewerkt kan worden met financiële kaders. Het college van B en W van de gemeente Amersfoort wacht de resultaten hiervan af om deze mogelijk te implementeren binnen de eigen gemeente. Het participatieteam van gemeente Enschede is op de hoogte van deze ontwikkeling.
Hoge participatiegraad (Vaak co-creatie of heel oms meebeslissen.)
BANDBREEDTE KOSTEN AFHANKELIJK VAN DOEL EN OMVANG PARTICIPATIEPROCES Op basis van door ambtenaren van de gemeente Enschede gegeven voorbeelden kan er een indicatie gegeven worden van de bandbreedtes van de kosten voor participatieprojecten. Ook is gekeken naar de kosten die zijn gemaakt voor een burgerberaad. Het is belangrijk om te benadrukken dat dit indicaties zijn en dat
€75.000 - €500.0007
Intensieve samenwerking met inwoners en organisaties, inclusief co-creatie en langdurige en complexere trajecten. Alleen zinvol als er daadwerkelijke invloed is op het uiteindelijke beleid of ontwerp.
participatie maatwerk is en dat de kosten per traject sterk verschillen. Dat blijkt ook wel uit de totale bandbreedte met bedragen tussen de € 2.000 (informeren inwoners over herinrichting) tot € 500.000 (kosten die de gemeente Amsterdam heeft gemaakt
7
Het participatieteam heeft onderzocht wat de kosten zijn voor een burgerberaad . De kosten hiervoor bedragen tussen de € 100.000 en € 300.000. Voorbeelden uit andere gemeenten zoals Amsterdam (€ 500.000) en Utrecht (400.000) zitten hier ver boven
voor een burgerberaad). DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
23
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
BELANG VAN BALANS TUSSEN INSPANNING EN RESULTAAT
maatschappelijke vraagstukken. Het is daarom belangrijk om bewust keuzes te maken
BIJ AMBTENAREN EN RAADSLEDEN
over de aanpak en participatiegraad, rekening houdend met de beoogde doelen en de
Zowel ambtenaren als raadsleden benadrukken het belang van een balans tussen
daarvoor benodigde middelen. De verhouding tussen de inspanningen die worden
inspanning en resultaat als het om participatie gaat. Dat blijkt uit het deelonderzoek naar
geleverd en de behaalde resultaten is een belangrijk aandachtspunt, zowel voor
de bekendheid, bruikbaarheid en effectiviteit van de verordening (zie ook hoofdstuk 1).
ambtenaren als raadsleden. Het is essentieel om transparant te zijn over de doelen, het
Niet elke stap op de participatieladder is altijd noodzakelijk. Het inzetten van participatie
proces en de verwachtingen van participatie, zodat de inspanningen en kosten in
zonder echte invloed leidt tot verspilling van middelen en ondermijnt vertrouwen. Dit
perspectief staan tot de waarde van participatie. Een volgende stap zou kunnen zijn om
besef is aanwezig bij zowel ambtenaren als raadsleden. Participatie moet proportioneel
de mogelijkheden te onderzoeken voor een meer gestructureerde aanpak van
zijn aan wat er mogelijk is en wat het oplevert. De inspanningen en kosten moeten in
participatie, bijvoorbeeld door het vaststellen van financiële kaders per
perspectief staan tot de opbrengst en waarde van participatie.
participatieniveau, zoals voorgesteld door de Rekenkamer Amersfoort. Gemeente
9.0
Utrecht is in het najaar 2024 begonnen te verkennen hoe er gewerkt kan worden met KOSTEN VAN PARTICIPATIE VERSUS KWALITEIT VAN PARTICIPATIE
financiële kaders. Het college van B en W van de gemeente Amersfoort wacht de
Onze eigen Wetenschappelijke Board heeft in een reflectie op Samenlevingsgericht
resultaten hiervan af om deze mogelijk te implementeren binnen de eigen gemeente. Het
werken (december 2021) nog eens benadrukt dat het kwantitatief meten van de effecten
participatieteam van gemeente Enschede is op de hoogte van deze ontwikkeling.
van participatie niet gewenst is. De effecten van participatie laten zich lastig uitdrukken in cijfers, en zijn eerder kwalitatief van aard. Het participatieteam van de gemeente Enschede zet hier dan ook op in door met behulp van narratieve evaluaties ervaringen op
BRONNEN BIJ HOOFDSTUK 7: DE KOSTEN VAN PARTICIPATIE
te halen van betrokkenen. De focus ligt hier op verhalen en voorbeelden, niet op cijfers
▬G emeente Amersfoort, Rapport rekenkameronderzoek participatie Amersfoort (2024)
en de kosten van het traject.
▬G emeente Amersfoort, SAMENVATTENDE CONCLUSIE
Bestuurlijke reactie rekenkameronderzoek participatie (2024)
De gemeente Enschede kan net als andere gemeenten in Nederland de kosten van
▬G emeente Utrecht, Rekenkamerrapport Inwonerparticipatie (2022)
participatie niet kwantificeren. Indicatief ligt de bandbreedte van voorbeeldprojecten
▬G emeente Utrecht, voortgangsrapportage Samen Stad Maken (2021)
tussen de € 2.000 voor relatief kleine participatieprocessen rondom de herinrichting van
▬S amenvatting bevindingen deelonderzoek ambtenaren en raadsleden
een straat tot € 500.000 voor het organiseren van een burgerberaad over grote
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
24
HOOFDSTUK
8. A C T I E S E N A A N B E V EL I N G E N
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
AANBEVELING 1
participatie. De participatieverordening biedt een solide basis, en uit de evaluatie
ONTWIKKEL PRAKTISCHE ONDERSTEUNING EN TRAINING DICHT BIJ DE PRAKTIJK
blijkt dat veel betrokkenen het belang van participatie erkennen en ondersteunen.
Om de participatieverordening effectief toe te passen, is meer praktische ondersteuning
Inwoners waarderen de mogelijkheden om mee te denken en te praten, en
nodig. Ambtenaren en raadsleden geven aan behoefte te hebben aan praktische
medewerkers en raadsleden zijn steeds bewuster bezig met hun rol binnen
middelen om zich beter voor te bereiden op hun rol in participatie. In de praktijk leunen ze
participatieprocessen. Wel is er ruimte voor verbetering. De ambitie is om participatie
vooral op interne kennis en expertise én op hun eigen ervaring De participatieniveaus
niet alleen op papier goed te regelen, maar om het een vanzelfsprekend en krachtig
informeren en raadplegen worden in de praktijk het meest toegepast. Sluit bij de
onderdeel te maken van hoe de gemeente inwoners en andere belanghebbenden
ontwikkeling van hulp- en ondersteuningsmiddelen hierbij aan.
De gemeente Enschede heeft al veel goede stappen gezet op het gebied van
9.0
betrekt bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid en plannen. In dit hoofdstuk doen we aanbevelingen om een goede uitvoering van de
Om kennis een vaardigheden te verbeteren is de aanbeveling om:
participatieverordening verder te versterken.
▬D e hulpmiddelen vooral te focussen op de participatieniveaus informeren en raadplegen, aangezien deze het meest voorkomen in de praktijk Voor niveaus adviseren, co-creatie en meebeslissen is maatwerk nodig. Hierin voorziet de methode Relevant Gesprek. ▬G erichte trainingen en kennissessies te organiseren voor ambtenaren die bijdragen aan een efficiënte en consistente uitvoering van participatie en te leren van succesvolle en minder succesvolle participatievoorbeelden. ▬R egelmatig kennissessies aan te bieden waarin raadsleden inzicht krijgen in de participatieverordening, de verschillende niveaus van participatie en hun eigen rol daarin.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
25
HOOFDSTUK
AANBEVELING 2 BESTEED STRUCTURELE AA NDACHT AAN INFORMEREN EN MAAK EEN BEWUSTE KEUZE VOOR HET PASSENDE PARTICIPATIENIVEAU
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
Aanbevolen wordt om: ▬ Bewust te kiezen voor het passende participatieniveau, inclusief benoemen van informeren als enige optie Voordat een participatietraject wordt gestart, is het van belang om zorgvuldig af te wegen
In de praktijk ervaren zowel inwoners, ambtenaren als raadsleden dat de verwachtingen van
welk niveau op de participatieladder daarbij past. Dit vraagt om een heldere analyse van
participatie niet altijd waargemaakt kunnen worden. Dit leidt tot frustratie en kan het vertrouwen
de ruimte voor invloed, de aard van het vraagstuk en de verwachtingen van betrokkenen.
in de overheid zelfs schaden. Inwoners geven aan dat zij regelmatig terugkoppeling missen en
Informeren is altijd noodzakelijk, maar kan in sommige gevallen ook het enige passende
niet weten wat er met hun input gebeurt. Ook ontstaat bij het niveau raadplegen vaak de indruk
niveau zijn. Dit vereist dan wel een bewuste en goed onderbouwde keuze, die helder wordt
dat zij veel invloed hebben, terwijl dit op de participatieladder in werkelijkheid beperkter kan
gecommuniceerd richting inwoners.
zijn. Vergelijkbare ervaringen en processen zijn door Dr. Nanke Verloo beschreven in haar boek
▬ Goede informatievoorziening structureel en serieus inzetten
Struikelen over participatie. Zij stelt dat participatie op hogere niveaus (raadplegen, adviseren,
Als er weinig of geen ruimte is voor invloed van inwoners is communicatie, zoals
coproductie, meebeslissen) niet altijd het juiste middel is. Zeker niet als er al veel vastligt, als
toegankelijke informatie, tijdige updates of fysieke bijeenkomsten gericht op uitleg, vaak
er veel weerstand is of als participatie een ‘democratisch vinkje’ is waarbij er in werkelijkheid
effectiever dan het opstarten van een participatietraject. Informeren vraagt om
weinig tot geen ruimte is voor echte invloed, is het aan de volksvertegenwoordiging om beslui-
zorgvuldigheid, zeker bij gevoelige dossiers, en verdient blijvende aandacht als volwaardig
ten te nemen in het algemeen belang. De gemeente Enschede moet zich bewust zijn van de
onderdeel van het proces. Als er weinig ruimte is voor invloed kunnen andere vormen van
toegevoegde waarde van participatie op een hoog niveau, maar óók van de grenzen en risico’s
(omgevings) communicatie, zoals goede informatievoorziening of informatiebijeen-
van participatie en dit expliciet meenemen in de afweging óf en hoe participatie vorm krijgt.
komsten in welke vorm dan ook, effectiever zijn dan een formeel participatietraject.
Informeren vormt altijd een essentieel onderdeel van participatie, ongeacht het gekozen par-
▬ Helder te communiceren over verwachtingen en grenzen van invloed
ticipatieniveau. Heldere en tijdige communicatie is de basis voor vertrouwen, begrip en betrok-
Zorg ervoor dat inwoners vanaf het begin weten wat er van hen verwacht wordt, hoeveel
kenheid. Dit vraagt om structurele aandacht en zorgvuldige uitvoering. Tegelijkertijd moet
invloed zij kunnen uitoefenen en wat er met hun inbreng gebeurt. Wees duidelijk over de
erkend worden dat er trajecten zijn waarin informeren ook het enige passende niveau van par-
gekozen vorm van participatie, de reden daarvoor, en de kaders waarbinnen besluiten worden
ticipatie is. In die gevallen is het belangrijk om daar expliciet voor te kiezen, het goed te onder-
genomen. Benoem dit expliciet bij bijvoorbeeld enquêtes, bijeenkomsten of polls. Dit voorkomt
bouwen en duidelijk te communiceren dat er geen ruimte is voor directe invloed. Dat voorkomt
dat participatie wordt ingezet als een symbolische handeling zonder echte invloed.
verkeerde verwachtingen en draagt bij aan duidelijkheid. Door bij de start van elk traject bewust
9.0
▬ Verbeter de momenten en methoden van terugkoppeling
te bepalen welk niveau van participatie wenselijk en haalbaar is, wordt het proces doelgericht
Creëer een gestructureerde aanpak waarbij terugkoppeling en besluitvorming een vast
ingericht. Dit helpt voorkomen dat er vormen van participatie worden ingezet die niet passen bij
onderdeel wordt van ieder participatietraject. Denk aan updates via e-mail, (nieuws)
de situatie, en draagt bij aan geloofwaardige, passende betrokkenheid van inwoners.
brieven of participatieplatform Jij Maakt Enschede waar de voortgang inzichtelijk is.
DE UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEVERORDENING IN ENSCHEDE: EEN EVALUATIEVERSLAG
26
HOOFDSTUK
1.0
2.0
3.0
4.0
5.0
6.0
7.0
8.0
AANBEVELING 3
AANBEVELING 4
KOSTEN PARTICIPATIE INZICHTELIJKER MAKEN
SAMENWERKING WIJKORGANEN CONCRETISEREN
De gemeente Enschede kan, net als andere gemeente in Nederland, de kosten voor
De samenwerking tussen wijkorganen en de gemeente brengt verplichtingen voor beide
participatie niet kwantificeren. Hierdoor is vaak onduidelijk of de kosten en inspanningen
partijen met zich mee. Belangrijke verbeterpunten die uit de evaluatie naar voren komen,
van participatie in perspectief staan tot de waarde van participatie.
zijn de behoeften van wijkorganen op niveau 3 (beleidsvormend niveau), waarbij is
9.0
omschreven dat de gemeente het wijkorgaan uitnodigt om mee te denken en te adviseren Om dit te verbeteren, wordt aanbevolen om:
over beleidsvorming binnen de gemeente. Op niveau 3 is aangegeven dat er behoefte is
▬ Te verkennen of de financiële kaders zoals de gemeente Utrecht deze hanteert ook
aan tijdige en relevante informatie, duidelijke verwachtingen over de rol van wijkorganen
toepasbaar zijn voor Enschede. Utrecht is in het najaar van 2024 begonnen met het
en een sterkere betrokkenheid bij besluitvormingsprocessen.
verkennen van een werkwijze waarbij per participatieniveau een indicatief kostenkader wordt vastgesteld, zodat er beter gestuurd kan worden op kosteneffectiviteit zonder
Om dit te verbeteren wordt aanbevolen om:
participatie te beperken. De aanbeveling is om, zoals de Rekenkamer Amersfoort ook
▬ S amen met de wijkorganen op niveau 3 concreet te maken hoe we samenwerken en en
heeft geadviseerd, de resultaten uit Utrecht af te wachten. En daarna te kijken of de
tegemoet kunnen komen aan de behoefte van wijkorganen om tijdig en relevante
werkwijze ook geschikt is voor Enschede.
informatie te ontvangen. ▬ I n gesprek te gaan met wijkorganen op niveau 3 om duidelijkheid te krijgen over de
▬ In ieder geval één keer per jaar een participatietraject te evalueren waarin naast ervaringen, beleving en waardering van het participatieproces ook de kosten als
verwachtingen en rol van de rol van wijkorganen op niveau 3 en waar mogelijk en nodig sterkere betrokkenheid bij besluitvormingsprocessen te organiseren.
expliciet onderdeel worden meegenomen. Door dit zowel kwalitatief als kwantitatief te onderzoeken kan meer inzicht ontstaan of de inspanningen en kosten in verhouding staan tot (ervaren) waarde van participatie.
D ED EU IUTIVTOVEOREIRNIGN GV AVNA ND EP APRATRITCIICPIAPTAITEIVEEVREORRODREDNEINNIGN GI NI NE NESNCSHCEHDEED:E :E EENE NE VEAVLAULAUTAITEIVEEVRESRLSALGA G
27
HOOFDSTUK