Raadsvoorstel

Voorstel Gemeenteraad C Onderwerp

Omgevingsvisie fase 3

Portefeuillehouder

Jeroen Diepemaat agendaletter (C)

Organisatieonderdeel

Cluster Ruimtelijke Ontwikkeling en Beheer

Stuknummer

Aangeboden aan Raad

30 januari 2024

Corsanummer

2400003896

(invulling door Griffie)

_______________________________________________________________________________________ Wij stellen u voor te besluiten om: Het document Toekomstbeeld Omgevingsvisie, kader voor de fysieke leefomgeving vast te stellen.

Inleiding en voorgeschiedenis Op 1 januari 2024 trad de Omgevingswet in werking. De Omgevingswet verplicht iedere gemeente om voor 1 januari 2027 een Omgevingsvisie vast te stellen. De Omgevingsvisie is een lange termijnvisie die inzicht in en richting geeft aan de samenhang tussen alle aspecten die de kwaliteit van de fysieke leefomgeving beïnvloeden. De Omgevingsvisie vervangt de bestaande structuurvisie uit 2011. Los van de wettelijke verplichting hebben wij als gemeente zelf ook behoefte aan een actuele integrale visie op onze fysieke leefomgeving. Dit helpt ons om ontwikkelingen te faciliteren en integraal te kunnen reageren op initiatieven. De provincie Overijssel wil ook dat wij op korte termijn een Omgevingsvisie vaststellen, omdat ons beleid nu niet voldoet aan hun eisen. Toekomstbeeld Omgevingsvisie Enschede is in de toekomst de groene, innovatieve centrumstad van de Euregio. Het groen is altijd dichtbij en het voorzieningenniveau is hoog. Een gemeente waarin iedere inwoner zo zelfstandig, gelukkig en gezond mogelijk leeft. De stad heeft meer inwoners en technologie ondersteunt ons dagelijks leven. Onze regionale en (inter)nationale positie is versterkt, talent komt graag naar Enschede en vestigt zich hier. De lokale identiteit en menselijke maat zijn voelbaar, met oog voor de leefomgeving en leefsituatie van alle inwoners.

Een internationale stad waarin noaberschap leeft. In de gemeente Enschede is de aanwezigheid en de kwaliteit van het landschap bovengemiddeld goed op orde. Dit geldt ook voor de milieubelasting op de leefomgeving en de aanwezigheid van voorzieningen. In verhouding tot andere universiteitssteden scoort Enschede op deze aspecten hoog. Een mooie basis om een nog aantrekkelijkere stad te worden. Enschede is een veerkrachtige stad die voorbereid is op de toekomst. Met weerbare mensen die ook veranderingen in de leefomgeving en de samenleving aankunnen. De stad die we in de toekomst willen zijn, is verwoord en verbeeld in voorliggend document Toekomstbeeld Omgevingsvisie. Dit toekomstbeeld vormt het inhoudelijke kader voor de Omgevingsvisie. Het toekomstbeeld is zorgvuldig opgebouwd op basis van de eerder geformuleerde verhaallijnen rondom de huidige identiteit van Enschede. We hebben het geïntegreerde, bestaande beleid van onze stad hiermee gecombineerd. Dit levert een samenhangend toekomstbeeld op, waarmee we invulling kunnen geven aan al onze ambities. Een stad staat nooit stil. Dus ook de komende jaren doen zich nieuwe ontwikkelingen en kansen voor waardoor het wenselijk is de ambities voor Enschede te wijzigen. De Omgevingsvisie vormt straks een krachtige en robuuste basis met uitgangspunten voor ons toekomstig handelen.

Nieuwe ontwikkelingen die op de stad afkomen, worden op basis van de Omgevingsvisie afgewogen. Soms vragen nieuwe ontwikkelingen en nu nog onbekende ambities om een wijziging in ons handelen. De Omgevingsvisie is daarom een dynamisch document dat periodiek geactualiseerd wordt.

ROB-Ontwerp F. Werner

Afronding fase 3 Omgevingsvisie We vragen u het document Toekomstbeeld Omgevingsvisie, kader voor de fysieke leefomgeving vast te stellen. Het toekomstbeeld wordt geschetst in vier thema’s. • Fundament van de stad: bron van leven • Land-Goed Enschede: groen is altijd dichtbij • Innovatief Enschede: grootstedelijke dynamiek • Centrumstad Enschede: (groot)stedelijke leefmilieus Elk van die onderdelen heeft een samenhangend verhaal met beleidskeuzes. Deze beschrijven waar we naar toe werken en geven een manier van handelen aan. Het Toekomstbeeld Omgevingsvisie omvat voor een groot deel uitspraken die in eerder vastgesteld sectoraal beleid zijn verwoord. Op enkele punten staan er ook nieuwe beleidsuitspraken die nodig zijn om integraal te kunnen werken. Deze staan in bijlage Verantwoording Toekomstbeeld Omgevingsvisie. Het is belangrijk dat de raad deze omarmt om in de vervolgfase tot een gedragen en complete Omgevingsvisie te komen. Ook in deze fase doen we dit niet alleen, maar samen met stakeholders in de stad. Als we in hoofdlijnen aangeven waar het Toekomstbeeld Omgevingsvisie voor de fysieke leefomgeving om draait, dan zijn dat deze: 1. wij maken water en bodem sturend en versterken de sponswerking van onze ondergrond; 2. wij bouwen voort op onze identiteit en kennen de ziel van de plek.

Dit doen wij door het beleven, benutten en beschermen van de cultuurhistorische identiteit; 3. wij stellen mens en landschap centraal. We bouwen aan een robuust groen netwerk in en om de stad, zodat het groen altijd dichtbij is; 4. wij kiezen voor zuinig ruimtegebruik en ontwikkelen de internationale corridorstad met bronpunten en buurten met vitale ontmoetingsplekken; 5. wij houden onze sociale voorzieningen, bereikbaarheid, het aantal arbeidsplaatsen, werken en wonen in balans met ons inwoneraantal. Om het toekomstbeeld te vormen, gebruiken we een werkwijze die de lagenbenadering heet. Kort gezegd gaat het erom dat al ons denken en handelen in de fysieke leefomgeving start bij de ondergrond. De natuurlijke systemen van bodem en water zijn sturend in hoe we onze activiteiten bovengronds een plek geven. De toekomst geven we vorm vanuit de huidige culturele identiteit en ziel van de plek. En ook de sturende kracht van netwerken, zoals natuurnetwerken en infrastructuur, geeft ons handvatten voor het ontwikkelen van de stad. Naarmate je het natuurlijke systeem minder beïnvloed, wordt de afwegingsruimte groter. Het proces tot nu toe Het Toekomstbeeld Omgevingsvisie is gebaseerd op de bouwstenen uit fase 1 en 2 van de Omgevingsvisie.

Inclusief participatie en aanbevelingen uit het proces om te komen tot het Omgevingseffectrapport In fase 1 beschreven we de identiteit van Enschede: waar komt Enschede vandaan, wat koesteren we en welke waarden en ruimtelijke kwaliteiten nemen we mee naar de toekomst? We zijn ingegaan op de ruimtelijke structuur van de stad en hoe die ontstaan is. De identiteit van Enschede vormt de basis voor de Omgevingsvisie. Als je weet wie je bent, kun je keuzes daarop baseren. Je kunt voortbouwen op de eigenheid van je inwoners en de ruimtelijke kenmerken die de stad uniek maken. In drie verhaallijnen, geïnspireerd op de Citymarketingvisie beschreven we het ruimtelijk verhaal van Enschede. De verhaallijnen zijn: groene leefstad, ondernemende kennisstad en internationale cultuurstad. U bent per brief (10 maart 2022) geïnformeerd over deze bouwstenen en de stand van zaken in het proces om te komen tot een Omgevingsvisie. Op 4 juli 2022 is in het inwerkprogramma voor de raad aandacht besteed aan de Omgevingsvisie. Er is gepresenteerd wat een Omgevingsvisie is, hoe we daaraan werken en wat de stand van zaken is. Vervolgens is in de stedelijke commissie van 12 september 2022 de stand van zaken Omgevingsvisie informerend aan de orde geweest. De inhoud van de documenten uit fase 1 is toen gepresenteerd.

ROB-Ontwerp F. Werner

In fase 2 beschreven we de ambitie en opgaven en leverden we vijf documenten op. U heeft in de raad op 30 januari 2023 het document ‘Omgevingsvisie en o.e.r. Enschede; Notitie Reikwijdte en Detailniveau voor het Omgevingseffectrapport’ vrijgegeven voor ter inzagelegging en het Participatieplan Omgevingsvisie vastgesteld. Ook heeft u kennisgenomen van de documenten Verantwoording participatie fase 1 en 2 Omgevingsvisie, Ruimtelijke ambitie Enschede 2050 en Ruimtelijke toekomstverkenningen. De uitwerking van opgaven en ambities maakt duidelijk dat de ruimte schaars is en keuzes onvermijdelijk zijn. Over fase 3 gaat dit raadsvoorstel. Het is een herziene versie van het raadsvoorstel dat in september 2023 is behandeld. Naar aanleiding van participatie met uw raad zijn er wijzigingen aangebracht in het toekomstbeeld. Ook is er een document gemaakt waarin uitgebreider ingegaan wordt op de verantwoording van dit toekomstbeeld. In fase 4 werken we aan de uitvoeringsstrategieën die nodig zijn om de visie te realiseren. We leveren begin 2024 een ontwerp Omgevingsvisie op. Na het inspraakproces volgt dan de definitieve Omgevingsvisie. Publieksvriendelijke samenvatting Enschede verandert, het aantal inwoners groeit en de stad groeit mee. We willen ruimte bieden aan nieuw en bestaand talent.

Daarnaast hebben we te maken met een veranderend klimaat en willen we de stad groener en leefbaarder maken. Er zijn vier strategische opgaven voor onze stad (inclusief, groen & duurzaam, aantrekkelijk en open Enschede). Al deze ontwikkelingen en opgaven vragen om ruimte. Denk aan ruimte voor woningen, werken, groen, water, energie en sociale voorzieningen. Hoe kunnen we de schaarse ruimte zo goed mogelijk benutten? Wat vinden we daarbij belangrijk en welke keuzes zijn hiervoor nodig? Dat is straks te lezen in de Omgevingsvisie. Gemeente Enschede stelt de Omgevingsvisie op in vier fasen. Fase 1, over de identiteit en ruimtelijke kwaliteiten van Enschede, is in maart 2022 afgerond. In fase 2 zijn de ambities en opgaven voor Enschede uitgewerkt. In januari 2023 is deze fase afgerond. In de huidige fase 3 is alle opbrengst uit fase 1 en 2 vertaald naar een toekomstbeeld voor onze stad. Als verdere voorbereiding op de Omgevingsvisie stellen we de gemeenteraad voor om het document Toekomstbeeld Omgevingsvisie vast te stellen als ruimtelijk inhoudelijk kader voor de Omgevingsvisie. Het vormt de basis voor de uiteindelijke Omgevingsvisie. Bij dit toekomstbeeld horen ook beleidsuitspraken.

Deze beleidsuitspraken zijn het gevolg van een integrale benadering van bestaand beleid, onze strategische opgaven, (landelijke) ontwikkelingen, participatie en het doorlopen van het proces om te komen tot een Omgevingseffectrapport. Daarnaast stellen we de raad voor om kennis te nemen van de verantwoording van fase 3. Na vaststelling van het document Toekomstbeeld Omgevingsvisie werken we in fase 4 verder aan de Omgevingsvisie. We werken de strategieën uit om de visie te realiseren. De uitkomst van alle vier de fases vormt de uiteindelijke Omgevingsvisie voor Enschede. Alle gemeenten in Nederland moeten een Omgevingsvisie hebben. Dat staat in de nieuwe Omgevingswet, die op 1 januari 2024 in werking is getreden. We streven ernaar de Omgevingsvisie gereed te hebben voor besluitvorming in de gemeenteraad in de eerste helft van 2024. Het proces van totstandkoming van de Omgevingsvisie is te volgen via www.enschede.nl/Omgevingsvisie. Gewenst effect van het besluit in relatie tot de strategische opgaven De strategische opgaven vormen samen een belangrijke basis voor het document Toekomstbeeld Omgevingsvisie en dus voor de Omgevingsvisie. De Omgevingsvisie wordt een integrale lange termijnvisie waarbij rekening gehouden wordt met alle strategische opgaven en nu bekende ontwikkelingen.

Dit zorgt ervoor dat we beter weten hoe en waar in de stad we onze ambities uit het koersdocument en strategische opgaven kunnen waarmaken. De Omgevingsvisie gaat over de fysieke leefomgeving. In het document Toekomstbeeld Omgevingsvisie is te zien en lezen welk lange termijn perspectief we nastreven.

ROB-Ontwerp F. Werner

Argumenten 1.1 Het Toekomstbeeld Omgevingsvisie geeft richting en duidelijkheid Het toekomstbeeld is een optelsom van fase 1 en 2. Het is de uitkomst van integrale afweging van strategische opgaven, beleid, input uit participatie en de verkenningen waarvan in het OER de effecten beoordeeld zijn. Dit integraal afgewogen beeld geeft richting aan de Omgevingsvisie. Daarnaast geeft het toekomstbeeld duidelijkheid over de wenselijkheid van nieuwe initiatieven, zowel voor onszelf als voor initiatiefnemers. Als we weten waar we met de fysieke ontwikkelingen in de stad naar toe willen, kunnen we er beter op anticiperen en investeringen optimaal richten op realisatie van de doelen van onze stad. 1.2 Het toekomstbeeld is mede voortgekomen uit uitkomsten van de participatiebijeenkomsten Deelnemers aan de participatiebijeenkomsten waren het unaniem eens dat Enschede vooral mens en landschap centraal moet stellen. En dat we moeten voortbouwen op de huidige identiteit van de stad. Er werd opgeroepen om duidelijke keuzes te maken. Deelnemers gaven aan dat die elementen het best passen in een stad die een samenstelling is van twee ruimtelijke verkenningen uit fase 2. Dit zijn bronpuntenstad en internationale corridorstad.

1.3 Het toekomstbeeld sluit aan bij de eerste aanbevelingen die, vooruitlopend op het opleveren van het Omgevingseffectrapport (OER) gedaan zijn Voor de Omgevingsvisie stellen we tegelijkertijd een Omgevingseffectrapport (OER) op. Het OER brengt de effecten op milieu en leefomgeving in beeld van keuzes die we maken in de Omgevingsvisie. Daarvoor zijn de ruimtelijke verkenningen uit fase 2 onderzocht op hun effecten. Aanbevelingen naar aanleiding van dit onderzoek zijn meegenomen in het vormen van het toekomstbeeld. Het OER is straks een bijlage van de uiteindelijke Omgevingsvisie, die we in de eerste helft van 2024 ter besluitvorming aanbieden.. 1.4 Het toekomstbeeld bevat de integrale hoofdlijnen van bestaand beleid In het toekomstbeeld zijn de ruimtelijke ambities uit fase 2 integraal en ruimtelijk vertaald. Die komen voort uit bestaand beleid. De hoofdlijnen uit sectoraal beleid van onszelf en hogere overheden dat gaat over de fysieke leefomgeving komen samen in dit toekomstbeeld. 1.5 Vaststellen van het Toekomstbeeld Omgevingsvisie zorgt voor meer betrokkenheid van de raad Het vaststellen van de Omgevingsvisie is een bevoegdheid van de raad. Het Toekomstbeeld Omgevings-visie vormt het kader voor de Omgevingsvisie. Het is niet noodzakelijk om onderliggende documenten door de raad vast te laten stellen. We kiezen daarvoor wel om te verifiëren of we op de goede weg zijn.

1.6 Het vaststellen van het document Toekomstbeeld Omgevingsvisie maakt het opstellen van de uiteindelijke Omgevingsvisie makkelijker Het toekomstbeeld is een samenhangend geheel. We hebben de belangrijkste beleidsuitgangspunten voor de korte- en middellange termijn verwoord. Door deze nu vast te stellen, maken we uitwerkingen in de volgende fase makkelijker. Er ligt dan een helder kader. Zo voorkomen we discussie over de uitgangpunten, na de uitwerking ervan. 1.7 Het vaststellen van een Omgevingsvisie met bepaalde elementen is een wettelijke verplichting Volgens de Omgevingswet moet elke gemeente op 1 januari 2027 een Omgevingsvisie hebben. Onze huidige Structuurvisie is echter al meer dan 10 jaar oud. Daarom verlangt de provincie krachtens hun taken van Interbestuurlijk toezicht van ons dat wij zo spoedig mogelijk een Omgevingsvisie opstellen. In onze Omgevingsvisie zullen we ook nieuw beleid en verordeningen van Rijk en provincie moeten verwerken, zoals Natura 2000 en bodem en water sturend. 1.8 We geven inzicht in het proces van participatie tijdens fase 3 Gezien het lange en uitgebreide voorbereidingsproces houden we per fase bij welke participatie plaatsvond. Zo geven we invulling aan de verantwoordingsplicht rondom participatie. We zijn graag volledig transparant over het proces en de inhoudelijke inbreng van de participatie.

We trekken hieruit lessen en gebruiken dit als inbreng voor het vervolg. 1.9 Het wordt duidelijk wat de opbrengst van de participatie, OER en proces met de Raad is In het document Verantwoording Toekomstbeeld Omgevingsvisie, fase 3 is naast het proces ook de inhoudelijke opbrengst beschreven. Dit is verwerkt in het Toekomstbeeld Omgevingsvisie.

ROB-Ontwerp F. Werner

Risico’s 1.1 Het toekomstbeeld geeft het huidige beeld aan en kan wijzigen Het Toekomstbeeld Omgevingsvisie is tot stand gekomen uit alle beleidsstukken, ontwikkelingen, opgaven en participatiemomenten die we tot dusver kennen. Wellicht komen er tussen het vaststellen van het toekomstbeeld en het opstellen van de ontwerp-Omgevingsvisie nieuwe beleidsinzichten of ontwikkelingen die vragen om bijstelling van het toekomstbeeld. Dan nemen we deze ontwikkelingen mee in de ontwerpvisie en geven expliciet aan waar en waarom het beeld is bijgesteld. 1.2 Verschillende tijdslijnen voor het opstellen van thematisch beleid kan zorgen voor input in de Omgevingsvisie die nog niet is opgenomen in het Toekomstbeeld Er lopen binnen de gemeente altijd meerdere beleidstrajecten parallel. We hebben deze processen waar mogelijk gesynchroniseerd met en afgestemd op het proces Omgevingsvisie. Vertragingen in deze processen zijn soms onvoorzien. Het is mogelijk dat deze beleidsstukken pas in een later stadium aan de ontwerpOmgevingsvisie worden toegevoegd. Omdat de Omgevingsvisie periodiek herzien wordt, kunnen nieuwe inzichten op een later moment verwerkt worden.

1.3 Door het vaststellen van dit toekomstbeeld introduceren we nieuwe termen en doen we soms concretere uitspraken dan in de afzonderlijke beleidsdocumenten lijken te staan Door de integrale blik van de Omgevingsvisie zijn er nieuwe inzichten die nog niet letterlijk in ons beleid staan. Een voorbeeld is de term ‘water en bodem sturend’ (WaBoS). Rijk en provincie legden dit reeds vast in hun beleid. De term is nieuw, maar de principes staan al beschreven in het vastgestelde Water- en Klimaatadaptatieplan (WeK). Het opstellen van het toekomstbeeld daagde ons uit om scherper te formuleren. Daarmee komen we tegemoet aan de oproep uit de participatiebijeenkomsten om scherper te kiezen. Dit leggen we nader uit in de verantwoording. Kosten en financiële dekking van het voorstel Dit voorstel Omgevingsvisie fase 3 vraagt geen aanvullende inzet van middelen. Indien bij de verdere uitwerking aanvullend budget noodzakelijk is, zal dit via een separaat voorstel aan uw Raad worden voorgelegd. Afweging en alternatieven Zonder een toekomstbeeld kunnen we niet verder met het afronden van de Omgevingsvisie. Er zijn in de corridor projecten in voorbereiding die gesteund moeten worden middels beleid uit de Omgevingsvisie. Participatie Participatie is een belangrijk en bovendien wettelijk verplicht onderdeel van de totstandkoming van de Omgevingsvisie.

Bij het maken van de Omgevingsvisie betrekken we (1) inwoners en ondernemers, (2) maatschappelijke organisaties en belangengroepen en (3) ketenpartners en buurgemeenten. Dit doen we onder andere om: • de inhoud van de Omgevingsvisie te verrijken met inbreng van hun kennis over Enschede; • de betrokkenheid bij de toekomst van onze leefomgeving te vergroten; • bewustwording te creëren over de toekomstige opgaven waar de gemeente voor staat. In het reeds eerder vastgestelde participatieplan beschreven we hoe we onze omgeving betrekken en wat we daarbij belangrijk vinden. Het Actieplan samenlevingsgericht werken en de Participatieverordening gaven kaders voor dat plan. In het bijgevoegde document Verantwoording participatie fase 3 Omgevingsvisie vindt u een uitgebreide toelichting op alle participatie activiteiten. Ook voor de inhoudelijke resultaten van de participatie verwijzen we naar dit document. Communicatie We hebben in deze fase gecommuniceerd over de Omgevingsvisie via een nieuwsbrief en via verslaglegging van de fysieke participatiemomenten. Voor het online participatiemoment hebben we vooraf opgeroepen tot deelname via de mupi’s in de stad, via social media, de gemeentelijke website en een advertentie in Enschede Centraal. De uitkomsten van de online enquête zijn in een persbericht samengevat.

ROB-Ontwerp F. Werner

Interne communicatie De Omgevingsvisie en het bijhorende OER zijn een integraal en samenhangend product. Het komt tot stand door multidisciplinaire samenwerking tussen vrijwel alle afdelingen en werkvelden binnen Domein Fysiek. Ook zijn er enkele organisatieonderdelen binnen Domein Sociaal betrokken. We informeren de organisatie via presentaties en werksessies en IntEns over de afronding van de derde fase en het vervolgproces. PR over besluit: Op www.enschede.nl/Omgevingsvisie is na openbaarmaking van het besluit een samenvatting te vinden van de opgeleverde derde fase. Het proces van totstandkoming van de Omgevingsvisie is te volgen via www.enschede.nl/Omgevingsvisie. Vervolg Met dit raadsbesluit kunnen we de laatste stap zetten in het opstellen van de Omgevingsvisie, mede als toetsingskader voor de groei naar 170.000+. We organiseren nog een bijeenkomst met uw Raad om de laatste punten die van belang zijn voor het opstellen van de Omgevingsvisie op te halen. We maken in fase 4 (strategieën) een ontwerp-Omgevingsvisie en een bijbehorende aanpak. Daarin beschrijven we de gewenste rollen van gemeente en verschillende partijen in de samenleving bij o.a. nieuwe initiatieven en gebiedsontwikkelingen. Inwoners kunnen via zienswijzen reageren op de inhoud van de ontwerp-Omgevingsvisie. Naar aanleiding van de binnengekomen zienswijzen kunnen we de ontwerpOmgevingsvisie aanpassen.

Tot slot leggen we u de definitieve Omgevingsvisie voor. Naast de Omgevingsvisie wordt er op dit moment gewerkt aan een visie Inclusief Enschede (sociaal). Beide visies bevatten richtinggevende acties voor Enschede. Daarboven formuleren we overkoepelend een samenhangend perspectief op Enschede. Dat perspectief geeft richtinggevende uitspraken over wat voor stad we willen zijn. Voortbouwend op wat er was en is, is dit het verhaal van de toekomst van Enschede. Het proces dat wordt opgestart om te komen tot een gedragen en brede toekomstvisie staat los van deze omgevingsvisie. Over dit proces wordt u dan ook binnenkort separaat nader geïnformeerd. Bijlagen 1. Toekomstbeeld Omgevingsvisie, kader voor de fysieke leefomgeving 2. Verantwoording Toekomstbeeld Omgevingsvisie fase 3

Burgemeester en Wethouders van Enschede, de loco-Secretaris, de Burgemeester,

E.A. Smit

ROB-Ontwerp F. Werner

R.W. Bleker