Memo_onderzoek_Enschede_mei 2022

Memo 20 mei 2022 Betreft: onderzoek gemeente Enschede Conform afspraak: Burgemeester Roelof Blekers en Werner Gerritsen, 20 mei 2022 inzake onderzoek naar Roof, ontrechting en rechtsherstel in de gemeente Enschede. Voor een dergelijk onderzoek ziet het Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust en Genocidestudies (NIOD) een tweetal opties. Optie 1 voldoet aan de recent gestelde commotie rond de vraag hoe gemeenten zijn omgegaan met roof en ontrechting van Joods onroerend goed tijdens de bezettingsjaren. Het gaat dan onder meer om de vraag of de gemeente Enschede Joods bezit heeft gekocht en op welke wijze na de oorlog rechtsherstel heeft plaatsgevonden. Ook speelt de kwestie in hoeverre de gemeente haar Joodse inwoners achterstallige belastingen heeft opgelegd of op andere manier kil en bureaucratisch is opgetreden. In een dergelijke rapportage gaat het om zakelijke gegevens die het thema betreffen en is er weinig tot geen ruimte voor de context waarbinnen een bepaalde gemeente handelde. Een voorbeeld is het in juni 2020 verschenen rapport over Rotterdam.1 Indicatie kosten: € 75.000. Het NIOD ziet voor zichzelf geen rol weggelegd. Optie 2 is een promotietraject, met als eindresultaat een toegankelijk geschreven proefschrift in boekvorm. Bij een dergelijk traject ligt de duur vast op vier jaar.

Halverwege het onderzoek zal worden voorzien in een tussenrapportage waarin specifiek wordt ingegaan op de vragen die in optie 1 aan de orde komen over roof, ontrechting en rechtsherstel en de verantwoordelijkheid van het gemeentebestuur van Enschede. De inrichting van dit onderzoek is vergelijkbaar met lopend onderzoek in Rotterdam en Zwolle. In beide steden wordt de lokale geschiedenis in context bestudeerd met aandacht voor de specifieke lokale omstandigheden. Indicatie kosten: € 380.000 euro. Het NIOD zal als opdrachtnemer het onderzoek uitvoeren, de promovendus(da) begeleiden en is verantwoordelijk voor het schrijven van tussenrapportage halverwege de onderzoeksperiode. 1 Hinke Piersma en Marleen van den Berg, Ontrechting & rechtsherstel. Het Rotterdamse

gemeentebeleid inzake ontrechting en rechtsherstel van Joodse oorlogsslachtoffers 19401950 (juni 2020). Raadpleegbaar online: https://www.niod.nl/nl/rapport%E2%80%98ontrechting-en-rechtsherstel%E2%80%99-rotterdam

Richting van het onderzoek Het NIOD ziet interessante mogelijkheden om de gemeente Enschede in de context van bezetting, bevrijding en nasleep te onderzoeken. Specifiek zou bijvoorbeeld kunnen worden gekeken naar het feit dat in Enschede een relatief hoog percentage Joden de oorlog overleefde (de Twentse paradox). Hoe is dit te verklaren? Wat was de rol van de Joodse Raad in Enschede in dit verband. En hoe verhield de Joodse Raad van Enschede tot Joodse Raden elders in Nederland? Wat was de rol van het verzet? En wat was de houding van lokale bestuurders? Hoe verging het met andere door de Duitse bezetter vervolgde groepen? Wat zien we aan dynamiek en interactie tussen de verschillende actoren. In bredere zin zou het in dit onderzoek kunnen gaan over de Joodse gemeenschap en de mate van integratie binnen de niet-Joodse gemeenschap. Een biografische benadering leent zich hier goed voor. Ook in Enschede valt nog veel kennis te vergaren over Joodse families en de rol die ze binnen de (sociaaleconomische) gemeenschap vervullen. Dat geldt tevens voor het feit dat Enschede in een grensregio ligt waar de dynamiek en sociale interactie haar eigen bijzondere kenmerken heeft. Het is daarom van belang ook de jaren na de machtsovername van Hitler in 1933 te betrekken in het onderzoek.

Het NIOD meent dat onderzoek naar de gemeente Enschede een belangrijke toegevoegde waarde heeft voor de kennis over lokale gemeenschappen en het lokale bestuur in crisis en bezetting. Met een promotieonderzoek wordt bovendien een maatschappelijk vraag (de rol van het lokale bestuur inzake roof, ontrechting en rechtsherstel) gecombineerd met het opleiden van een (jonge) wetenschapper.

Hinke Piersma (hoofd Afdeling Onderzoek, NIOD)