ER261260 Rapportage HHM - hybride organisatiestructuur Wijkteams Enschede
Tekst van het document
7.3 Partnerschap Rollen (her)definiëren De gemeente heeft een rol om te werken aan samenhangend beleid en kan tegelijkertijd in de rol van co-creator nieuwe wenselijke vormen van zorg en ondersteuning helpen vormen. We adviseren de gemeente om terug naar de basis te gaan en de onderlinge rollen en verantwoordelijk- heden tussen gemeente en SMD (opnieuw) en preciezer te definiëren dan ER /2 6/126 0/ohowte Wijkteams Enschede – onderzoek hybride organisatie structuur | © bureau HHM 202 6 | 27 1 2 3 4 5 6 7 wel te verduidelijken op de onderdelen werkgeverschap, aansturing, uitvoering op alle onderdelen, leren & ontwikkelen, co-creatie. We raden aan om eerst binnen de gemeente intern tot een standpunt te komen (met eventueel bandbreedte en ruimte voor gesprek met de SMD) en dit pas in tweede instantie aan de SMD voor te leggen, omdat: • De gemeente verantwoordelijk is voor de uitvoering van de Wmo en Jeugdwet. Los van samenwerking of hybride co-creatie is en blijft de gemeente primair opdrachtgever. • De gemeente een verantwoordelijkheid heeft voor de totale domeinen, overstijgend aan de taken van de Wijkteams. Zij moet dus ook zorgen voor een goede verdeling van rollen en verantwoordelijkheden in dit totale speelveld.
• Onze ervaring in algemene zin is dat uitvoerende organisaties in een nauwe samenwerking met de gemeente, voor het opstellen van deze basale kaders, eerder te weinig dan teveel sturing van de gemeente ervaren. Ons beeld is ook dat de SMD hiervoor in eerste instantie primair naar de gemeente kijkt. De werkelijkheid is te complex om dit zonder kaders mede bij de SMD neer te leggen. • We vermoeden dat de huidige dynamiek niet vruchtbaar genoeg is om dit volledig in samenspraak te ontwerpen. Relevante vragen voor deze interne herdefiniëring: • Welke maatschappelijke ambitie streeft de gemeente na voor de inwoners van Enschede? — In hoeverre is deze gezamenlijk gedragen? — Welke opdracht hebben de Wijkteams om bij te dragen aan deze (gezamenlijke) ambitie, welke concrete inspanningen moeten zij verrichten? • Hoe wil de gemeente samenwerken met de Wijkteams voor het realiseren van deze opdracht? Twee vormen van samenwerken die het dichtst in de buurt komen van de huidige situatie zijn bijvoorbeeld: (1) functioneel samenwerken: als opdrachtgever een taak bij de SMD neerleggen als opdrachtnemer, met duidelijke afspraken over werkprocessen, verantwoordelijkheden en kwaliteitseisen, een afgebakend budget en periodiek overleg over de prestaties.
En (2) ondernemend samenwerken: vanuit een meer gelijkwaardige relatie kennis, middelen en verantwoordelijkheden delen, om gezamenlijk meer waarde te creëren dan ieder afzonderlijk kan. (Kaats & Opheij, Leren Samenwerken (2023). — Welke rolverdeling is passend bij de gezamenlijke ambitie en de opdracht aan de Wijkteams? Mogelijke rollen voor de gemeente zijn bijvoorbeeld (1) regisseren (kenmerken: gemandateerd werken op basis van vertrouwen met toebedeelde verantwoordelijkheid, onderlinge afstemming), (2) partneren (kenmerken: werken als gelijken vanuit gedeelde verantwoordelijkheid aan gezamenlijke doelen, wederkerige afhankelijkheid van hulpbronnen, onderlinge overeenstemming). — Wie is verantwoordelijk voor welk onderdeel? Welke participatierol heeft de andere partij op dat onderdeel (bijvoorbeeld mee- beslissen, coproduceren, adviseren, raadplegen, informeren)? — Onder welke juridische voorwaarden is een hybride organisatie- structuur toegestaan? — Welke organisatieonderdelen krijgen (op de lange termijn) waar een plek? Dit is een fundamenteel gesprek dat bij de gemeente na ambtelijke voorbereiding met het bestuurlijk niveau gevoerd zal worden. Aan de voorkant kan het bestuur een aantal kaders stellen.
ER /2 6/126 0/ohowte Wijkteams Enschede – onderzoek hybride organisatie structuur | © bureau HHM 202 6 | 28 1 2 3 4 5 6 7 We adviseren dat de gemeenten minimaal een actieve rol heeft in het werkgeverschap, leren & ontwikkelen en co-creatie en op de onderdelen aansturing en uitvoering duidelijke afspraken maakt over werkprocessen, verantwoordelijkheden, kwaliteitseisen, een afgebakend budget en periodiek overleg over de prestaties. Als deze vragen zijn beantwoord, is de volgende stap om dit als Wijkteams gezamenlijk invulling te geven. Daar horen ook vragen bij als: • Welke gezamenlijke waarden en gedragsafspraken liggen onder de samenwerking? • Hoe wil je beiden handelen op de grensvlakken? • Hoe wil je beiden handelen als er wordt afgeweken van de afspraken? Samenwerking opnieuw uitvinden Het is nu niet werken ‘met elkaar’ maar ‘ondanks elkaar’. In de praktijk van de hybride organisatie zien we patronen die de samenwerking tussen gemeente en SMD belemmeren. Dat speelt op meerdere niveaus en organisatieonderdelen en vooral daar waar partijen gezamenlijke problemen zouden moeten bespreken en oplossen. Door de huidige patronen gebeurt en lukt dat nu onvoldoende. Daardoor blijven vraagstukken liggen of worden eenzijdig opgepakt terwijl ze oplossen alleen gezamenlijk kan.
Als de gemeente en SMD deze patronen gaan herkennen en bespreekbaar maken, ontstaat ruimte om de samenwerking opnieuw vorm te geven. We adviseren de gemeente om actief te sturen op verbetering van de samenwerkingspatronen met de SMD op de gezamenlijke verbeter- onderwerpen en thema’s die in de afgelopen tijd en ook in dit onderzoek naar voren zijn gekomen. Dat kan door patronen te herkennen, te bespreken wat ze in stand houdt en gerichte adaptieve acties af te spreken om ze te doorbreken. Adaptief wil zeggen: korte cycli van observeren wat er gebeurt en wat er nodig is, een actie inzetten, het effect bepalen. De hybride organisatiestructuur kan dan beter gaan werken doordat partijen leren om functioneel, open en zonder belemmerende patronen samen te werken. Zo heeft de SMD bijvoorbeeld recent een plan van aanpak opgesteld met coaching op verbinding en herstel van vertrouwen met medewerkers en met elkaar. De inhoud van dit plan kennen we niet. We adviseren om deze coaching ook gezamenlijk met gemeente en SMD te organiseren op de plekken waar de samenwerking nu schuurt. Dat helpt om niet alleen binnen de SMD, maar ook tussen gemeente en SMD aan verbinding en vertrouwen te werken.
Dit heeft drie voordelen: de Wijkteams werken niet alleen aan intern herstel van verbinding maar ook aan de verbinding tussen gemeente en SMD, gemeente en SMD krijgen opnieuw de kans om hun ontwikkel- initiatieven met elkaar te verbinden en elkaars verschillen en kwaliteiten beter te benutten en de gemeente neemt zichtbaarder verantwoordelijk- heid voor haar rol als werkgever van de eigen medewerkers. 7.4 Opdracht De opdracht die de gemeente geeft aan de Wijkteams vloeit logisch voort uit de maatschappelijke ambitie, maar is veelomvattend, complex en diffuus. De SMD probeert hierin de complexiteit te reduceren. We adviseren de gemeente om zelf ook meer helderheid en uniformiteit aan te brengen in de totale opdrachtenset aan de SMD. Met daarbij oog voor de hoeveelheid verandering die de Wijkteams kunnen absorberen / implementeren. Dit vraagt mogelijk om meer te doseren. ER /2 6/126 0/ohowte Wijkteams Enschede – onderzoek hybride organisatie structuur | © bureau HHM 202 6 | 29 1 2 3 4 5 6 7 De neiging was de laatste jaren dat de Wijkteams een ‘duizend-dingen- doekje’ werden en de grenzen met de sociale basis vervaagden. Vanuit juridisch oogpunt zijn risico’s benoemd in het beleggen van té veel taken bij de Wijkteams, waarbij geen onafhankelijke toets meer plaatsvindt.
Het is dus belangrijk om de opdracht aan de Wijkteams te definiëren in samenhang met de opdracht aan andere partijen in het sociaal domein, van sociale basis tot specialistische hulpverlening. Met enerzijds een zo doorlopend mogelijke lijn voor inwoners en anderzijds oog voor de kracht en expertise van bestaande partners. 7.5 Kaders Bij een heldere en uniforme opdracht, horen ook heldere kaders, bijvoorbeeld over beschikbare middelen, verdeling van verantwoordelijk- heden, beschikbare speelruimte en juridische kaders. Daarbinnen kunnen betrokkenen werken aan het uitvoeren van de opdracht en het realiseren van de ambitie. Een helpend model hierbij is het sturingsmodel van Simons, dat uitgaat van zowel kwalitatieve als kwantitatieve sturing en zowel afspraken vooraf als achteraf. Daarmee komt sturing tot stand in 4 kwadranten: gedeelde waarden en kaders vooraf, data/informatie en interactie/dialoog ter evaluatie. De kaders en evaluatie beperken zich niet tot het meten van prestatie-indicatoren, maar gaan ook over het evalueren van de samenwerking en het gezamenlijk bepalen hoe je dit merkt en meet. Idealiter geven de samenwerkende partijen hier zoveel mogelijk samen vorm aan (afhankelijk van de gewenste rolverdeling).
In ons advies kunnen we wel al een concrete mogelijkheid voor verbetering op de korte termijn meegeven voor het kwadrant interactie/dialoog, namelijk in de overleg- structuur. De beoogde evaluatie van de recent gewijzigde overlegstructuur heeft op het moment van schrijven niet plaatsgevonden. Omdat er nog veel belemmeringen zijn, is het van groot belang om de afspraken voor samenwerking opnieuw vorm te geven (zie paragraaf 7.3). Daarbij is steeds de vraag of de structuur tegemoet komt aan juiste informatie-uitwisseling en besluitvorming: • Zijn de juiste rollen vertegenwoordigd? • Worden het perspectief van medewerkers en inwoners voldoende meegenomen? • Komt de juiste informatie op het overleg? • Wordt effectief gecommuniceerd over de uitkomsten aan andere overleggen? • Wordt effectief gecommuniceerd over de uitkomsten aan medewerkers? Hierbij zijn voor gemeente de opnieuw gedefinieerde rollen een belangrijk startpunt. Op basis van deze rollen moeten zij wel of niet bij bepaalde overlegmomenten aanwezig zijn met een al dan niet besluitvormende stem. Aan de hand hiervan kan toegewerkt worden naar nieuwe kaders voor afspraken en samenwerking, ter vervanging en/of aanvulling van het huidige afsprakenkader. 7.6 Leren en ontwikkelen Kwaliteitscyclus Binnen de Wijkteams krijgt leren en ontwikkelen vorm binnen de kwaliteitscyclus.
Aan het thema kwaliteit wordt op het moment heel veel opgehangen en dat maakt het voor de betrokkenen complex. Ook lijkt het thema momenteel heel abstract. Kwaliteit gaat deels wel over het monitoren van de opdracht van de Wijkteams, maar tegelijkertijd wordt de kwaliteit van professionals als een gegeven gezien en is er weinig tot geen zicht en sturing op deze kwaliteit. Kwaliteit gaat ook heel veel over alle nieuwe ontwikkelingen, waarbij de samenhang met het reguliere werk niet altijd helder is. ER /2 6/126 0/ohowte Wijkteams Enschede – onderzoek hybride organisatie structuur | © bureau HHM 202 6 | 30 1 2 3 4 5 6 7 Ons advies is daarom om kwaliteit terug te brengen tot de kern en meer samenhang aan te brengen. Daar horen de volgende vragen bij: • Gezien de ambitie en opdracht, wat betekent kwaliteit dan voor de Wijkteams? — Wanneer voeren medewerkers hun werk goed uit voor inwoners? • Welke kwaliteitsinstrumenten horen daarbij? Denk aan intervisie, jaargesprekken met medewerkers, trainingen, het instrument ‘Everybody Frank’ voor verhalen en medewerkersbetrokkenheid, de klachtenprocedure en metingen van inwonertevredenheid.
— Hoe wil je toetsen of de ambitie wordt bereikt? — Hoe merk je dat je goed met elkaar samenwerkt? — Hoe is dit zichtbaar of meetbaar te maken? — Hoe kun je medewerkers faciliteren om echt te leren en verbeteren? — Hoe kun je deze instrumenten in samenhang inzetten? Door dit te koppelen aan de vaste jaarcyclus en bijbehorende vaste instrumenten, geeft dit veel meer houvast en sturingsmogelijkheden. Nieuwe thema’s die nu een plek krijgen op de kwaliteitsdag, vragen een meer gestructureerde en minder vrijblijvende ontwikkel- en implementatieaanpak, met heldere doelen. De voortgang en effecten hiervan kunnen vanuit kwaliteitsoogpunt worden gemonitord. Voor de gemeente is de vraag of de rol die ze hebben in de huidige kwaliteitscyclus nog passend is, op basis van de eerdere herdefiniëring van de rollen. 7.7 Concreet vervolg De kern van onze adviesrichting is daarmee: behoud de hybride structuur als uitgangspunt, maar maak deze opnieuw werkbaar. Als concrete vervolgstap adviseren we de gemeente om de adviezen uit dit rapport te verwerken in een concreet plan van aanpak voor het herontwerpen en opnieuw uitvinden van de samenwerking. Dat kan de gemeenten doen met heldere keuzes over ambitie, opdracht, partnerschap, kaders en leren en een gerichte aanpak van de onderliggende patronen.
Het vraagt moed om de samenwerking niet alleen procedureel, maar ook relationeel en op gedragspatronen te verbeteren. Alleen dan kan de hybride organisatie- structuur de Wijkteams beter ondersteunen bij hun opdracht voor inwoners van Enschede. Onze inschatting is dat binnen 6 tot 12 maanden verbetering gerealiseerd kan worden in de onderlinge samenwerking en stappen gezet kunnen worden in de structuurverbetering langs de onderdelen van opgavegericht samenwerken, mits de betrokkenen daaraan voldoende prioriteit toekennen. Wijzigingen waarvoor formele besluitvormingsprocessen binnen de gemeente nodig zijn, kosten mogelijk meer doorlooptijd. 7.8 Tot slot De Wijkteams hebben een belangrijke taak in de gemeente Enschede. We hopen dat onze adviezen helpend zijn om vorm te geven aan de ambitie om nabij te zijn voor inwoners en hen te helpen regie over hun leven te hebben. We bedanken op deze plaats alle betrokkenen voor hun openheid en gastvrijheid. ER /2 6/126 0/ohowte Wijkteams Enschede – onderzoek hybride organisatie structuur | © bureau HHM 202 6 | 31 Bijlage 1.
Observaties en interviews Uitgevoerde observaties: • Breed strategisch overleg • Kwaliteitsdag • Opdrachtgevers-opdrachtnemersoverleg • Overleg strategische opdrachten • Teamcoachoverleg • Teamoverleg Oost • Teamoverleg Zuid • UBB-overleg • Wijkteammanagersoverleg Interviews: • Accounthouder/programmamanager gemeente • Adviseur bedrijfsvoering gemeente • Adviseur stafbureau SMD (2x) • Business controller SMD • Clustermanager gemeente • Directeur/bestuurder SMD • HR-adviseur SMD (2x) • Manager bedrijfsbureau gemeente • Programmamanager gemeente Bijlage 2. | Documenten Bestudeerde documenten: • | Activiteitenplan en begroting 2026 • | Afsprakenkader 2022-2026 • | Afsprakenkader 2026-2030 • | Agenda’s en stukken van geobserveerde overleggen • | Akte van statutenwijziging 2009 • | Beschikking (13x, waaronder beschikking 2026) • | Convenant Stevige Lokale Teams • | Functieprofiel Wijkteammanager (2021) • | Jaarrekening SMD 2025 • | Jaarverslag activiteiten 2025 • | Kwaliteitsjaarplan 2024/205 • | Kwaliteitsjaarplan 2026 • | Memo ‘advies rollen en verantwoordelijkheden gemeente Enschede en SMD’ (gemeenteadvocaat en sr juridisch adviseur, 2026) & reacties • | Nieuwsupdates interventieteam verzuim • | Onderzoek ‘De kracht van gisteren is de basis van morgen’ (Dineke Kroezen, 2025) • | Onderzoek ‘Management, organisatie en verandering’ (Dineke Kroezen, 2025) • | Onderzoek ‘Naar
Toekomstbestendige Wijkteams in Enschede’ (Significant, 2024) • | Organogram – organisatiebesluitvorming tot okt 2025 • | Richtinggevend kader toegang, lokale teams en integrale dienstverlening • | Strategienota Onze Jeugd, Onze Zorg • | Strategienota Samen leven, Samen zorgen • | Subsidieaanvraag SMD 2026 • | Tussenrapportage mei 2026 • | Visie Wijkteams • | Wijktimes (diverse edities waaronder juni 2026) ER/26/1260/ohowte | Wijkteams Enschede – onderzoek hybride organisatiestructuur | © bureau HHM 2026 | 32