CConstaterende datenschede
Koppel je AI →
Document · PDF

Eindrapport Mulier Instituut

Stedelijke commissie - EWIO 5 oktober 2026, gemeente enschedeBij agendapunt: Rekenkameronderzoek Kansengelijkheid23.342 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

Uit onderzoek blijkt dat gemeenten in de praktijk verschillend omgaan met de uitvoering van hun huisvestingsplicht. Veel gemeenten voldoen formeel aan de wettelijke eisen, maar de concrete invulling varieert, bijvoorbeeld qua normering van het aantal groepen, afstandsnormen en medegebruik van accommodaties (Vrieswijk & Schadenberg, 2023). Enschede sluit met haar maximale bekostiging van 1,5 klokuur (twee lesuren) per week per groep aan bij het wettelijk minimum. Daarmee behoort Enschede tot de groep gemeenten die de bekostiging beperkt tot de minimale onderwijstijd. Een deel van de gemeenten biedt net als Enschede ruimte voor meer uren als scholen dit wensen en er huisvestingscapaciteit beschikbaar is, maar vraagt hiervoor vaak ook aanvullende financiering van scholen (Vrieswijk & Schadenberg, 2023). Wat betreft afstandsnormen hanteert Enschede een maximale loopafstand van 1 kilometer. Het merendeel van de gemeenten voldoet aan een afstandsnorm tussen de 1 en 2 kilometer voor het primair onderwijs, waarbij 1 kilometer als relatief strikt te beschouwen is. In vergelijking met referentiegemeenten van vergelijkbare stedelijkheid en omvang lijkt Enschede hiermee aan de onderkant van de bandbreedte te zitten.

Bovendien blijkt uit de Enschedese situatie dat er voldoende spreiding en capaciteit is om binnen deze norm te blijven, wat in sommige andere gemeenten juist een knelpunt vormt vanwege capaciteitsgebrek of verouderde accommodaties (Vrieswijk & Schadenberg, 2023). Inroostering Een belangrijk onderscheidend element in Enschede is de wijze van inroosteren. Doordat Sportaal roostert op basis van geformeerde groepen en niet op basis van leerlingaantallen, kunnen ook kleinere groepen zelfstandig gebruikmaken van een gymaccommodatie. In andere gemeenten is het aantal leerlingen vaak bepalend voor de toewijzing van ruimte, wat kan leiden tot combinatiegroepen tijdens het bewegingsonderwijs of tot organisatorische druk op scholen (Vrieswijk et al., 2024). In dat opzicht wijkt Enschede positief af ten opzichte van gemeenten met striktere rekensystematieken. Dit kan met name relevant zijn voor scholen die bewust kiezen voor kleinere groepen in het kader van kansengelijkheid. Kansengelijkheid Tegelijkertijd laat de vergelijking zien dat Enschede, net als veel andere gemeenten, kansengelijkheid niet expliciet heeft verankerd in de verordening of beleidsregel zelf.

Inclusie en gelijke kansen zijn zelden expliciet onderdeel zijn van de Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 54 huisvestingsverordening, en komen eerder terug in bredere beleidsdocumenten zoals integrale huisvestingsplannen. In Enschede is dit vergelijkbaar: uitgangspunten rond inclusief onderwijs staan in het Integraal Huisvestingsplan, maar zijn niet direct vertaald naar specifieke normen voor bewegingsonderwijs. Daarmee bevindt Enschede zich in lijn met de meeste andere gemeenten. Qua knelpunten laat de situatie in Enschede een interessant contrast zien met het landelijke beeld. Landelijk worden capaciteitsproblemen in accommodaties regelmatig genoemd als belemmering voor het halen van de norm van twee lesuren bewegingsonderwijs (Vrieswijk et al., 2024). In Enschede ligt het primaire knelpunt niet bij de huisvesting, maar bij het tekort aan gekwalificeerde vakleerkrachten. Dit geeft aan dat de gemeente haar huisvestingsplicht op orde heeft in vergelijking met andere gemeenten, waar ruimtegebrek of afstandsproblematiek sterker speelt. De gemeente Enschede voldoet aan de zorgplicht voor huisvesting van bewegingsonderwijs in het primair onderwijs conform de landelijke kaders. De gemeente zorgt ervoor dat alle scholen beschikken over voldoende en nabijgelegen accommodaties. De gemeente faciliteert hiermee bewegingsonderwijs .

Dat draagt positief bij aan kansengelijkheid, doordat elk kind hiermee de mogelijkheid krijgt om motorische vaardigheden te ontwikkelen. Kansengelijkheid is niet expliciet verankerd in de verordening zelf , maar de gemeente investeert impliciet toch ook een beetje ongelijk om kansengelijkheid te bevorderen door ruime inroostering op basis van groepen. Dit voorkomt dat scholen met kleinere klassen voor leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte hun klassen moeten combineren tijdens de gymles. De gemeente lijkt de regeling dus niet bewust in te zetten om kansengelijkheid te verbeteren, maar in de praktijk draagt de manier waarop ze dit onderdeel van de regeling uitvoert dus wel bij aan kansengelijkheid. De uitvoering sluit aan bij de bedoeling van de Rijksoverheid. Enschede bood al vóór de landelijke norm meer capaciteit dan officieel zou moeten en voldoet nog steeds aan de eisen voor minimale onderwijstijd en afstandsnormen. Financieel is er beperkt inzicht in de specifieke kosten van bewegingsonderwijshuisvesting, doordat deze niet apart worden verantwoord binnen het bredere budget voor onderwijshuisvesting. In vergelijking met referentiegemeenten presteert Enschede relatief goed: de gemeente hanteert een strikte afstandsnorm, heeft voldoende capaciteit en wijkt positief af door haar ruimhartige manier van inroosteren.

Dit draagt bij aan kansengelijkheid, ondanks dat dit geen expliciet uitgangspunt binnen de uitvoering van de regeling is. 6.5 Conclusie Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 55 Het grootste knelpunt om goed bewegingsonderwijs in Enschede te organiseren lijkt het tekort aan gekwalificeerde vakleerkrachten: een verantwoordelijkheid die niet bij de gemeente ligt. Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 56 Hoofdstuk 7 Conclusie & aanbevelingen In dit hoofdstuk beantwoorden we de eerste paragraaf onze hoofdvraag: Hoe draagt de gemeente Enschede met beleid voor sport, bewegen en het snijvlak daarvan met gezondheid bij aan kansengelijkheid, specifiek via diverse regelingen vanuit de Rijksoverheid met uiteenlopende mate van gemeentelijke autonomie? In de tweede paragraaf doen we aanbevelingen over hoe sport en bewegen effectief en efficiënt bij kan dragen aan kansengelijkheid. Kansengelijkheid: impliciet ontwikkelt zich een visie in het sportbeleid De kansengelijkheidsnota’s bevatten geen plannen voor alle verschillende beleidsterreinen binnen de gemeente. De visie op kansengelijkheid zou dus moeten landen in het beleid op terreinen zoals sport, waarin het ook concrete uitwerking moet krijgen. Kansengelijkheid is geen expliciet onderdeel van het sport- en beweegbeleid van de gemeente Enschede.

Toch is er in de nota’s van de afgelopen tien jaar wel een duidelijke verschuiving zichtbaar: van een focus die voornamelijk lag op het stimuleren van individuele zelfredzaamheid, naar een meer systemische visie om sport en bewegen toegankelijk te maken voor alle groepen in de samenleving . Hierbij is er specifieke aandacht voor groepen die meer drempels ervaren om te sporten en bewegen. Ook het gezondheidsbeleid was voor 2024 sterker gericht op eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid, en sinds de gezondheidsnota uit 2024 meer op maatschappelijke factoren die samenhangen met gezondheidsproblemen. Zoals waar mensen opgroeien, wonen en werken. Dat de gemeente kansengelijkheid niet expliciet noemt in het huidige sportbeleid, opgesteld na de kansengelijkheidsnota’s, is opvallend. De visie op kansengelijkheid komt impliciet wel terug in een meer systemische visie van het sportbeleid dan voorheen. Tegelijkertijd wordt die systematische visie nog niet heel sterk geconcretiseerd in het beleid. De kansengelijkheidsnota’s lijken op het gebied van sport dus wel te hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van een meer systemische visie, maar hebben niet tot een trendbreuk in de uitvoering van het beleid geleid.

De verbinding tussen het sport- en gezondheidsbeleid komt vooral tot uiting in het streven naar een beweegvriendelijke openbare ruimte, aangevuld met acties die bewegen stimuleren en aandacht voor een veilig sportklimaat en gezonde sportkantines. 7.1 Conclusie Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 57 Uitvoering: accenten verschuiven De verandering in visie op sport en bewegen betekent dus niet dat er een grote kentering heeft plaatsgevonden in de keuzes en uitvoering van het sport- en beweegbeleid. De veranderende visie op sport- en beweegbeleid en het stimuleren van kansengelijkheid heeft er in de afgelopen jaren vooral voor gezorgd dat er wat accenten zijn verlegd. Het overgrote deel van het geld voor sport (87% in 2024) geeft de gemeente Enschede namelijk uit aan accommodaties. Dit is relatief veel in vergelijking met andere gemeenten. Door bewezen krapte in capaciteit van sportaccommodaties is deze verdeling wel goed te onderbouwen. De mogelijkheden om het accommodatiebeleid bij te sturen om meer bij te dragen aan kansengelijkheid zijn beperkt. Geld is vaak voor langere tijd vastgelegd in accommodaties, en accommodaties kunnen niet zomaar verplaatst worden. Andere knoppen waaraan de gemeente kan draaien, zijn prioritering van gebruik van de accommodaties en huurtarieven.

Maar dit zijn maatregelen die verenigingen direct raken, en dat wil de gemeente ook duidelijk niet. Daardoor zijn de knoppen waaraan de gemeente kan draaien om kansengelijkheid te bevorderen beperkt tot sportstimuleringsbeleid, waar in Enschede dus relatief weinig geld voor beschikbaar is. Geld voor sportstimulering wordt vaak gebruikt om drempels voor sport- en beweegdeelname te verlagen voor doelgroepen die dat nu minder doen. Bijvoorbeeld via een fonds waarmee mensen met een kleine beurs kunnen sporten (zoals Stichting Leergeld), of een combinatiefunctionaris die (extra) beweegactiviteiten organiseert op een school met veel kinderen met een lage motorische vaardigheid. Toch liggen er nog steeds mogelijkheden om de sportstimulering gerichter in te zetten om kansengelijkheid in sportdeelname te vergroten. Bijdrage van sport- en beweegbeleid aan kansengelijkheid Het is duidelijk dat sommige onderdelen van het sport- en beweegbeleid bijdragen aan de kansengelijkheid. Positief is dat de gemeente via verschillende onderdelen stappen heeft gezet om drempels te verlagen voor groepen die minder sporten en bewegen. Zoals de inzet van combinatiefunctionarissen op scholen en in wijken met grotere achterstanden, het ondersteunen van verenigingen om te werken aan een veilig sportklimaat en het waarborgen van voldoende en toegankelijke accommodaties voor bewegingsonderwijs.

Dit laatste zorgt ervoor dat alle kinderen in Enschede in gelijke mate toegang hebben tot bewegingsonderwijs, wat een belangrijke basis vormt voor kansengelijkheid in de ontwikkeling. Ook de groei van de verenigingsdeelname in sommige wijken (niet alleen de wijken die al relatief hoog scoorden) en de waardering voor wijkgerichte inzet vanuit partijen in en rondom de sportsector zijn ontwikkelingen waar het sportbeleid aan heeft bijgedragen. Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 58 Tegelijkertijd blijven verschillen tussen wijken en doelgroepen bestaan, en zijn er aanwijzingen dat niet alle instrumenten even sterk bijdragen aan het verkleinen van kansenongelijkheid. Zo komen middelen en initiatieven soms , tegen de ambities van het kansengelijkheidsbeleid in, relatief meer terecht bij groepen die al veel sporten en bewegen en verenigingen die sterker georganiseerd zijn. Een andere belemmering voor het realiseren van ambities voor kansengelijkheid, is dat sommige onderdelen van het sportstimuleringsbeleid worden gefinancierd vanuit tijdelijke en projectmatige geldstromen vanuit de Rijksoverheid. Als de gemeente de meerwaarde van dergelijke tijdelijke projecten ziet en deze structureel wil maken op het moment dat de geldstroom eindigt, moet ze daar duidelijk voor kiezen en hier geld voor vrij maken.

Beperkt zicht op ontwikkelingen Het zicht op de daadwerkelijke ontwikkelingen in kansengelijkheid op het gebied van sport en bewegen is overigens beperkt. Hoewel de gemeente stappen zet in monitoring en evaluatie, ontbreekt nog een samenhangend beeld van hoe de sport- en beweegdeelname zich ontwikkelt tussen verschillende groepen en wijken. Bestaande data geven vooral inzicht in afzonderlijke onderdelen van het beleid (zoals de organisatiekracht en het aantal leden van verenigingen), maar laten niet zien in hoeverre de kansenongelijkheid daadwerkelijk afneemt. Er is al wel een beeld van verschillen tussen groepen op basis van de ervaringen van professionals. Maar cijfermatig is er nog geen volledig beeld waarin verschillen tussen groepen en wijken zichtbaar zijn en bijvoorbeeld ook sporten buite n verenigingsverband in meegenomen wordt. Daardoor is er geen compleet beeld van de resultaten in termen van kansengelijkheid. Dit maakt het voor de gemeente ook lastiger om gericht te sturen op verbetering van kansengelijkheid. Gebruik van autonomie in de regelingen Uit de analyse van drie regelingen blijkt dat de gemeente Enschede de beschikbare beleidsruimte benut, maar dit overwegend doet binnen bestaande kaders en gangbare uitvoeringspraktijken.

Bij regelingen met veel autonomie, zoals het Sportakkoord en de Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC), legt de gemeente wel duidelijk eigen accenten in de invulling. Bijvoorbeeld door de verbinding met gezonde leefstijl, de focus op jeugd en de wijkgerichte inzet. Deze keuzes kunnen bijdragen aan kansengelijkheid en passen bij het gemeentelijke beleid. De sterke inzet van de BRC op jeugd is bijvoorbeeld goed verklaarbaar vanuit de gedachte dat kinderen op die manier al op jonge leeftijd gewend raken aan een sportieve leefstijl en kunnen ontdekken hoe zij hier plezier aan kunnen beleven. Tegelijkertijd benut de gemeente de ruimte om door de invulling van de regelingen nog meer bij te dragen aan kansengelijkheid slechts beperkt. Bij de BRC komt dat Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 59 met name door terughoudendheid in de interpretatie van cofinancieringsmogelijkheden, waardoor de gemeente de beschikbare middelen niet volledig inzet. Ook in de manier waarop ze de BRC verdeelt over stadsdelen en initiatieven bij verenigingen neerlegt, kiest de gemeente voor een relatief passieve rol. Dat kan gevolgen hebben voor de mate waarin ze kwetsbare doelgroepen bereikt. Daarnaast kan verloop onder BRC-functionarissen leiden tot verlies van netwerk, vertrouwen en kennis.

Hierdoor blijft het potentieel om gerichter bij te dragen aan kansengelijkheid deels onbenut. Dit is opvallend, omdat de BRC een van de weinige onderdelen van het sportbeleid is waarin de gemeente na het vaststellen van de gemeentelijke visie op kansengelijkheid relatief makkelijk een duidelijke focus op kansengelijkheid kon aanbrengen. Andere onderdelen van het sportbeleid, zoals sportaccommodaties, liggen vaak voor langere tijd vast. Het vertalen van de kansengelijkheidsvisie naar de concrete uitvoering van het sportbeleid kon daarom op korte termijn alleen in onderdelen zoals de BRC, maar de gemeente heeft de toepassing van de BRC dus niet nadrukkelijk gewijzigd op basis van de kansengelijkheidsvisie. Op het gebied van doelmatigheid valt op dat de gemeente niet volledig gebruik heeft gemaakt van de beschikbare middelen voor de BRC Onder meer door terughoudendheid vanwege regels rondom cofinanciering en onzekerheid over continuïteit. In de praktijk zijn er mogelijkheden om de budgetten te stapelen, wat de gemeente Enschede niet binnen de regels achtte. Binnen het Sportakkoord heeft de gemeente Enschede de autonomie vooral gebruikt om samenwerking en thematische focus te organiseren, maar minder om scherp te sturen op concrete resultaten of expliciete doelen rondom kansengelijkheid.

De inhoud van het lokale sportakkoord is bepaald door een samenwerking, waardoor de gemeente de inhoud ook niet volledig zelf kon bepalen. Bij de zorgplicht voor huisvesting van bewegingsonderwijs is de beleidsvrijheid beperkter (medebewind), maar binnen deze kaders benut Enschede de ruimte juist relatief ruimhartig. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de strikte afstandsnorm en het inroosteren op basis van groepen in plaats van leerlingaantallen, wat bijdraagt aan kansengelijkheid. Dit waren geen expliciete keuzes om kansengelijkheid te bevorderen, maar de keuzes dragen er impliciet wel aan bij. In de zorgplicht voor de huisvesting van bewegingsonderwijs is de autonomie dus beperkt, maar de gemeente Enschede benut de beschikbare autonomie wel relatief goed. Bij het Sportakkoord en de BRC is de autonomie beduidend groter. Daar heeft de gemeente Enschede al wel een aantal accenten gelegd waarmee ze kansengelijkheid kan stimuleren, maar had ze meer ruimte kunnen pakken om af te wijken van wat landelijk gebruikelijk is. Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 60 De mate van autonomie bij deze regelingen lijkt in de praktijk niet veel uit te hebben gemaakt voor de mogelijkheden om in te zetten op kansengelijkheid , omdat de gemeente bij de regeling met weinig autonomie vooral minimale eisen moest vervullen.

Daardoor bestond er nog ruimte om extra in te zetten op kansengelijkheid binnen de kaders van de regeling voor de zorgplicht voor huisvesting van bewegingsonderwijs. Regelingen klein onderdeel van totale sportbeleid De afgelopen tien jaar is er in de gemeente Enschede dus meer aandacht gekomen voor kansengelijkheid, en heeft de gemeente die ook steeds meer vertaald naar de uitvoering van het sport- en beweegbeleid. Ze legt accenten waarmee ze kansengelijkheid kan stimuleren, vooral bij het invullen van de besteding van tijdelijke gelden, zoals deze regelingen. Maar de invulling van die tijdelijke gelden vormt maar een klein deel van het totale sportbeleid. Ga van impliciete accenten naar expliciete doelen De uitgangspunten en ambities van het kansengelijkheidsbeleid moeten in ander beleid tot realisatie komen. Hiervoor is het in de eerste plaats van belang dat concreter duidelijk is wat de gemeente precies wil bereiken op het gebied van kansengelijkheid: voor welke doelgroepen, op welke beleidsterreinen, binnen welke periode en met welke streefwaarden. Als de gemeente kansengelijkheid vervolgens nog nadrukkelijker wil stimuleren met het sport- en beweegbeleid, kan het helpen om het bredere sportbeleid vanuit het oogpunt van kansengelijkheid te bekijken.

Welke doelen op het gebied van kansengelijkheid wil de gemeente bereiken met het sportbeleid? Hiermee ontstaat een explicietere koppeling tussen het kansengelijkheidsbeleid en het sport- en beweegbeleid. Aan de hand van de doelen kan de gemeente vervolgens focus aanbrengen in de uitvoering van het beleid. Maak het beeld op basis van data compleet en breng daarmee focus aan Voor 2024 waren de doelen van het sportbeleid nog minder concreet en meetbaar. De gemeente, en Sportaal als uitvoeringspartner, hebben de afgelopen jaren duidelijke stappen gezet om inzicht te vergaren aan de hand van data (gecombineerd met ervaringen uit de praktijk) en hier gericht beleid op te voeren. Voor een completer beeld van de sport- en beweegdeelname in Enschede is het in elk geval van belang om ook de vormen van sport en bewegen buiten verenigingsverband inzichtelijk te krijgen. Meer inzicht op basis van data kan ook inzicht geven in hoe de gemeente de beschikbare middelen moet verdelen om doelen te bereiken. Welke informatie is nodig om onderbouwd te kunnen focussen op de plekken waar de meeste impact mogelijk is? Een conclusie kan dan bijvoorbeeld zijn dat er ook een ongelijke verdeling van combinatiefunctionarissen over de stadsdelen nodig is om kansengelijkheid te bevorderen.

7.2 Aanbevelingen Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 61 De bijdrage van het sport- en beweegbeleid aan kansengelijkheid wordt pas goed inzichtelijk als de gemeente ook gericht aangeeft hoe het sport- en beweegbeleid kansengelijkheid moet bevorderen. Doe het samen met Sportaal De uitvoering van het sportbeleid ligt niet bij de gemeente zelf, maar bij Sportaal. Daardoor heeft Sportaal ook veel interessante informatie over hoe het sportbeleid in de praktijk functioneert. Daarom is het van belang om Sportaal te betrekken als de gemeente het sportbeleid gaat aanscherpen vanuit het oogpunt van kansengelijkheid. En dat er binnen Sportaal expertise is op het gebied van in- en uitsluiting. Dit kan ook bijdragen aan de manier waarop de gemeente doelen voor Sportaal formuleert. Sportaal moet weten aan welke doelen de gemeente verwacht dat ze bijdragen en welke kaders hiervoor gelden. Maar ze moeten ook ruimte hebben om zelf invulling te geven aan hoe ze dat kunnen doen op basis van hun ervaringen en informatie. Met voldoende autonomie kan Sportaal op basis van tussentijdse inzichten of ontwikkelingen bijsturen om de doelen te bereiken. Op dit moment wordt de samenwerking tussen Sportaal en de gemeente geëvalueerd. Dit kan ook inzichten opleveren waarmee de opdracht voor Sportaal en de samenwerking tussen gemeente en Sportaal kunnen worden verbeterd.

Volg landelijke ontwikkelingen, maar geef zelf richting Als de gemeente Enschede sport als een belangrijk middel ziet om de kansengelijkheid te stimuleren, is het van belang om dit ook in de uitvoering van regelingen vanuit de Rijksoverheid terug te laten komen. Wanneer de gemeente kansengelijkheid in de toekomst een explicieter doel maakt van de regelingen, kan ze sterker bijdragen aan kansengelijkheid: bij zowel regelingen met veel als regelingen met weinig autonomie. Bij een regeling met weinig autonomie kan ze immers vaak wel extra inzetten op een thema dat de gemeente belangrijk vindt, zolang ze maar voldoet aan de minimale eisen van de regeling. Gezien het relatief beperkte sportstimuleringsbudget in Enschede biedt het inzetten van financiële middelen vanuit de Rijksoverheid, zoals vanuit de BRC, een belangrijke mogelijkheid om hier extra op in te zetten, ondanks dat deze middelen relatief beperkt en vaak tijdelijk zijn. Het is voor de gemeente daarom van belang om goed op de hoogte te blijven van landelijke ontwikkelingen, en hier tegelijk zelf richting aan te geven. Zo mist de gemeente geen mogelijke financiering vanuit het Rijk, en kan ze haar eigen doelen en ambities zo goed mogelijk verwerken in de uitvoering van deze regelingen.

Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 62 Zorg voor efficiënt sportstimuleringsbeleid Het budget voor sportstimuleringsbeleid in Enschede is relatief beperkt. Daarom is het van belang om zo efficiënt mogelijk met dit budget om te gaan. Voor de doelmatigheid is het belangrijk dat het sport- en beweegaanbod dat combinatiefunctionarissen creëren, niet concurreert met dat van andere sport- en beweegaanbieders. Daarom ziet de rol van combinatiefunctionarissen er idealiter vooral zo uit:  Ze zetten in op het begrijpen van beweegredenen en het bereiken van doelgroepen die nog niet of minder sporten en/of bewegen, in afstemming met partijen uit andere domeinen, zoals zorg, welzijn en onderwijs .  Ze spelen in op deze beweegredenen. Dit kan door een enkele keer zelf iets te organiseren om de drempel tot deelname zo laag mogelijk te leggen, sportaanbieders en doelgroepen met elkaar te verbinden (bijvoorbeeld in de vorm van een gastles) of mensen direct door te leiden naar bestaand sport- en beweegaanbod. Voor de doelmatigheid is het belangrijk dat mensen uiteindelijk gebruik maken van bestaand beweegaanbod.  Ze ondersteunen sportaanbieders, zodat die toegankelijk sport- en beweegaanbod (blijven) creëren voor zowel inwoners die al sporten en bewegen als inwoners die dat nog niet doen.

Sportaanbieders, en met name verenigingen, hebben meer behoefte aan ondersteuning bij hun specifieke hulpvragen dan aan een vooraf vastgesteld algemeen aanbod. Hoewel dit maatwerk vanuit het sportbeleid gezien minder efficiënt lijkt, omdat een combinatiefunctionaris slechts één aanbieder tegelijk helpt, is het voor de sportaanbieder zelf vaak effectiever en levert het een beter resultaat op. Speel in op verschillende behoeften uit de samenleving Verenigingen ondersteunen met goede accommodaties en eventueel verenigingsondersteuning kan eraan bijdragen dat zij in staat zijn hun aanbod te verbreden en toegankelijk te maken voor meer groepen in de samenleving. Maar het is ook belangrijk om buiten het verenigingsaanbod te (leren) denken. Zo kunnen voor sommige mensen anders georganiseerde vormen van sportaanbod toegankelijker zijn of beter aansluiten bij hun behoeften. Bijvoorbeeld voor een jongere die niet gebonden wil zijn aan vaste sporttijden. De gemeente is terughoudend in de samenwerking met ondernemende sportaanbieders. Met het oog op kansengelijkheid kunnen die aanbieders wel een interessante partner zijn, ook binnen de kaders van de Wet Markt en Overheid. Datzelfde geldt voor het stimuleren van anders georganiseerde vormen van sportaanbod.

Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 64 Bronnenlijst Bronnen Landelijke onderzoeken en referenties Brandsen, T., De Graaf, L. J., Hendriks, F., Van den Munckhof, E. D., Hanemaayer, D., Kalders, P., & Scheeren, J. (2006). Zichtbaar maken van gemeentelijke beleidsvrijheid. Ministerie van Binnenlandse Zaken. Centraal Bureau voor de Statistiek (2023). StatLine - Sociaal-economische status; scores per wijk en buurt, regio-indeling 2024. Geurink, N., Van Vugt, H., Kools, M., & Hoekman, R. H. A. (2025). Monitor lokaal sportbeleid 2024. Mulier Instituut. GGD’en, CBS & RIVM (2025). Clublidmaatschap. Geraadpleegd op 20 februari 2026. Gómez Berns, A., Van Stam, W., Keijzer, M., & Baggen, W. (2024). Monitor Brede Regeling Combinatiefuncties 2023. Mulier Instituut. Gómez Berns, A., Bronkhorst, P., Wessels, W., & Van Stam, W. (2025). Monitor Brede Regeling Combinatiefuncties 2024. Mulier Instituut. Heijnen, E., Van Stam, W., Gómez Berns, A., & Vrieswijk, S. (2022). Monitor Brede Regeling Combinatiefuncties 2022. Mulier Instituut. Hoogendam, A., Kusters, A., De Kwaasteniet, R., Van Vugt, H., & Geurink, N. (2023). De lokale sportakkoorden herijkt: monitor Sportakkoord II: voortgangsrapportage december 2023. Mulier Instituut. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2024, 10 mei). Bijlage 11: Beleidskader definiëring inclusief onderwijs.

Rijksoverheid. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2024/05/10/bijlage -11- beleidskader-definiering-inclusief-onderwijs Pulles, I., Smit, D., & Stuij, M. (2026). Sport- en zwemlesaanvragen via het Jeugd- en Volwassenenfonds Sport & Cultuur in 2024. Mulier Instituut. Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) (2019). Beleidsvrijheid geduid. Beleidsvrijheid bij decentrale taken: een nadere uitwerking ten behoeve van de vormgeving van de financiële verhoudingen. Rappange, D., De Kwaasteniet, R., Baggen, W., Bronkhorst, P., Koekkoek, M., Pulles, I., Wessels, W., & Hoekman, R. H. A. (2025). Monitor Sportakkoord II: voortgangsrapport ‘een groter bereik’. Mulier Instituut. Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 65 Regeling Sportakkoord 2020–2022. (2020). Geraadpleegd op 15 januari 2026, van https://wetten.overheid.nl/BWBR0043381/ Regeling specifieke uitkering sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en de sociale basis 2023–2026. (2023). Geraadpleegd op 15 januari 2026, van https://wetten.overheid.nl/BWBR0047862/ Reitsma, M., Pulles, I., Van der Poel, H., & Hoogendam, A. (2020). Tussenstand lokale sportakkoorden: procesevaluatie en inhoudsanalyse. Mulier Instituut. Ruikes, D., & Schadenberg, B. (2022). Ruimte voor georganiseerde sport in Enschede. Mulier Instituut.

Stuij, M., Hoeijmakers, R., Van Kalmthout, J., Cremers, R., & Slot-Heijs, J.J. (2023). Sportverenigingen en hun uitdagingen: een analyse van oorzaken en verschillen tussen sportverenigingen. Mulier Instituut. Stuij, M., Visser, T., Hoogendijk, R., Pulles, I., Sheombar, K., & Elling, A. (2025). Inclusie in het lokale sportbeleid: een meerjarig onderzoek naar ontwikkelingen in zes gemeenten . Mulier Instituut. Tweede Kamer der Staten-Generaal (2020, 2 februari). Actualisering deugdelijkheidseisen funderend onderwijs; Gewijzigd amendement van de leden Rudmer Heerema en Van Nispen (Kamerstuk 35 102, nr. 23). https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-35102-23.html Van Eldert, P. (2025). Monitor sportuitgaven gemeenten 2023: gemeentelijke uitgaven aan sport in de periode 2017 tot en met 2023. Mulier Instituut. Van Kalmthout, J., & Hoeijmakers, R. (2023, juli). Verschillen in vitaliteit sportverenigingen nemen toe: het Mulier Instituut onderzoekt. Sport, Bestuur en Management, 25, 24-25. Van Stam, W., Bronkhorst, P., & Keijzer, M. (2025). Impact Brede Regeling Combinatiefuncties zichtbaar maken. Mulier Instituut. Vrieswijk, S., & Van Stam, W. (2021). De inzet van de buurtsportcoach voor lokale sportakkoorden. [Factsheet 2021/13]. Mulier Instituut.

Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 66 Geraadpleegde documentatie voor de gemeente Enschede Cremers, R. & Van Kalmthout, J. (2022). MI Verenigingsmonitor gemeente Enschede 2022. Mulier Instituut Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen (1 augustus 2022). Herziene verlening Specifieke uitkering Sportakkoord en leefstijlinterventies 2022. Gemeente Enschede. Afstemming stadsdeelmanagement Oost – Sportaal december 2024. Gemeente Enschede. Afstemming stadsdeelmanagement Zuid – Sportaal december 2024. Gemeente Enschede. Beleidsnota bewegen, spelen en sporten (2024). Gemeente Enschede. Beleidsregel: Bekostiging gymnastiekruimte voor basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs. Gemeente Enschede. Discussienota kansrijk Enschede 2023-2033. Gemeente Enschede. GALA overzicht realisatie en voorstellen 2023. Gemeente Enschede. Gezond Enschede. Beleidskader gezondheid & vitaliteit 2024. Gemeente Enschede. Nota kansrijk Enschede 2020-2024. Gemeente Enschede. Overzicht budget, dossiers en verdeling combinatiefunctionarissen 2023-2025. Gemeente Enschede. Overzicht uitgaven combinatiefunctionarissen 2015-2024. Gemeente Enschede. Overzicht uitgaven Sportakkoord 2015-2024. Gemeente Enschede (maart 2025). Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord. SPUK-GALA 2024 – eindrapport. Gemeente Enschede.

Sportief werken aan je gezondheid! Sportnota 2015-2018. Gemeente Enschede. Sportnota voortzetten Sportief werken aan je gezondheid! (2019- 2021). Gemeente Enschede. Subsidieverordening brede impuls combinatiefuncties (Geldend van 17-03-2015 t/m 12-12-2024). Gemeente Enschede. Subsidieverordening brede impuls combinatiefuncties (Geldend vanaf 13-12-2024) Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 67 Gemeente Enschede. Verordening onderwijshuisvesting (2016). Huisman, W. & Van den Burg R. (2020) Lokaal sport-, beweeg- en leefstijlakkoord. Gemeente Enschede. Manifest van de Enschedese Ambassadeurs van Sport en Bewegen (2025). Samen in beweging naar 2026. Gemeenteraadverkiezingen Enschede 2026. Meulenbroeks, N. & Van Kalmthout, J. (2024). Verenigingsmonitor Enschede 2024. Mulier Instituut. NOC*NSF (2017) KISS rapportage gemeente Enschede in 2015. NOC*NSF (2022). KISS rapportage. Gemeente Enschede in 2021. NOC*NSF (2024). KISS rapportage. Gemeente Enschede in 2023. NOC*NSF (2024) Sportdeelname Index Twente. Rauws, R., & Noordzij, J. M. (2023). Beweegvriendelijk Enschede: een analyse van de beweegvriendelijke omgeving in Enschede. Mulier Instituut. Sport- beweeg- en leefstijlakkoord gemeente Enschede. Herijking vanuit Sportakkoord II 2023-2026. Sportaal. Concept RGA Vaardig in Beweging Stadsdeel Zuid 2023. Sportaal (z.d.). Over ons.

Geraadpleegd op 6 januari 2026. Synarchis (2025). Beleidsdocument sportaccommodatiebeleid: Gemeente Enschede. Ter Harmsel, L. (2017). Factsheet ‘Verenigingsmonitor Enschede. Vitaliteitsindex’. Sportservice Overijssel. Ter Harmsel, L. (2020). Factsheet ‘De sportverenigingen in Enschede in beeld. Sportservice Overijssel. Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 68 Respondenten voor dit onderzoek Hieronder volgt een overzicht van de functies van respondenten die wij gesproken hebben in interviews voor dit rekenkameronderzoek. Deze interviews hebben plaatsgevonden in de periode september 2025 t/m maart 2026. Om herleidbaarheid van respondenten buiten de gemeente of uitvoeringsorganisaties van de gemeente te beperken noemen wij alleen de functies. Het is mogelijk dat respondenten meerdere functies vervulden. We beschrijven het totaal van de functies van respondenten, en niet de functies per interview, om herleidbaarheid van respondenten met dubbelfuncties te beperken.

 Beleidsadviseur sport en gezondheid gemeente Enschede  Beleidsadviseur sportvoorzieningen gemeente Enschede  Medewerker onderwijshuisvestingsbeleid gemeente Enschede  Manager vastgoedbedrijf en onderwijshuisvesting gemeente Enschede  Coördinator jeugd stadsdeel gemeente Enschede  Wijkregisseur stadsdeel gemeente Enschede  Directeur sport en bewegen Sportaal  Manager sport en bewegen Sportaal  Manager bij Alifa  Leidinggevende in een onderwijsinstelling  Voorzitter sportvereniging buitensport (2x)  Voorzitter sportvereniging binnensport  Voorzitter samenwerkingsverband sportverenigingen  Ondernemende sportaanbieder  Lid van de voormalige sportadviesraad  Medewerker partnerorganisatie Brede Regeling Combinatiefuncties Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 69 Bijlage 1 Bijlage – Regelingen vanuit de Rijksoverheid Gemeenten zijn al jarenlang verantwoordelijk voor de huisvesting van het primair onderwijs, waaronder het bewegingsonderwijs. Daardoor kunnen we de effecten van deze regeling in Enschede goed in kaart brengen. Vanaf het schooljaar 2023/2024 geldt een nieuwe norm van minimaal 90 minuten bewegingsonderwijs per week. Daarnaast zijn er normen van toepassing op de maximale afstand die leerlingen van het schoolgebouw naar de gymlocatie zelf mogen afleggen.

Als deze afstand groter is, moet de gemeente met de school een vervoersregeling treffen. Ook moeten de accommodaties voldoen aan richtlijnen. Hierbij is het interessant om te onderzoeken of de gemeente hier meer doet dan de richtlijn om kansengelijkheid te bevorderen. Bijvoorbeeld door de accommodaties extra toegankelijk te maken voor kinderen met een beperking of door specifieke wijken (zoals Boswinkel of Twekkelerveld) prioriteit te geven. Deze regeling voor bewegingsonderwijs is in het bijzonder interessant voor dit onderzoek vanwege het natuurlijke verband tussen onderwijs en kansengelijkheid . En vanwege de focus in de nota Kansrijk Enschede 2023-2033 op kinderen en jongeren tot 27 jaar. Z orgplicht gemeenten voor huisvesting bewegingsonderwijs in primair onderwijs Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 70 Afbeelding 2 Bron: Raad voor het Openbaar Bestuur, 2019; bewerking: Mulier Instituut.

Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 71 Gemeenten konden vanaf 2018 financiering aanvragen bij de Rijksoverheid om een lokale vertaling te maken van het Nationaal Sportakkoord en hier uitvoering aan te geven. Daarbij mocht het lokale akkoord inhoudelijk behoorlijk afwijken van het Nationaal Sportakkoord. Het is van belang om te onderzoeken welke rol de gemeente heeft gespeeld vanaf het opstellen van het lokale sportakkoord, omdat dit is gebeurd met diverse partijen in en rondom de sport- en beweegsector. Doordat de regeling meer dan vijf jaar bestaat, kunnen we de effecten van de regeling op de korte en middellange termijn goed in kaart brengen. Voor het Nationaal Sportakkoord II werden de eisen iets aangescherpt. Er werden enkele inhoudelijke eisen aan de lokale sportakkoorden gesteld, maar de belangrijkste eisen waren vooral procesmatig. Het Sportakkoord is extra interessant voor dit onderzoek, omdat de gemeente Enschede hier een sport-, beweeg- en leefstijlakkoord van heeft gemaakt. Hierdoor is het akkoord meer op het snijvlak met gezondheid gekomen. Daarnaast bevat dit akkoord een hoofdstuk ‘inclusief sporten en bewegen’, waardoor kansengelijkheid nadrukkelijk onderdeel van het beleid is.

Het Sportakkoord Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 72 Afbeelding 3 Bron: Raad voor het Openbaar Bestuur, 2019; bewerking: Mulier Instituut.

Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 73 Het GALA werd in 2023 gepresenteerd om een impuls te geven aan de gezondheid en sociale basis van Nederlanders. Net als bij het Sportakkoord konden gemeenten financiering aanvragen bij de Rijksoverheid om een lokale vertaling van dit akkoord te maken en hier uitvoering aan te geven. Gemeenten hadden ook hier weer veel ruimte om richting te geven aan de inhoud van hun plan van aanpak, waarbij het koppelen van sport, bewegen en gezondheid zeer voor de hand ligt. Doordat de plannen van aanpak van gemeenten minder dan twee jaar geleden zijn vastgesteld, zullen de effecten van de regeling nog maar zeer beperkt zichtbaar zijn. Een van de GALA-doelen waarin kansengelijkheid nadrukkelijk terugkomt, is het terugdringen van gezondheidsachterstanden. Maar ook de andere doelen bieden mogelijkheden om het bevorderen van kansengelijkheid te integreren. Daarnaast is het GALA duidelijk gericht op diverse leeftijdsgroepen in de samenleving. Een van de doelen is bijvoorbeeld vitaal ouder worden. Afbeelding 4 Bron: Raad voor het Openbaar Bestuur, 2019; bewerking: Mulier Instituut. Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA)

Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 74 De BRC (ook bekend als de buurtsportcoachregeling) is een regeling waarmee gemeenten sinds 2008 functionarissen aan kunnen stellen die deelname aan sport, bewegen en cultuur stimuleren. Gemeenten krijgen hiervoor 40 procent cofinanciering vanuit de Rijksoverheid, en ook lokale organisaties – zoals welzijnsorganisaties, sportverenigingen of onderwijsinstellingen – dragen vaak bij aan de cofinanciering. De combinatiefunctionarissen kunnen ook worden aangesteld bij dergelijke organisaties. De effecten van de regeling kunnen we goed onderzoeken, omdat de regeling dus al ruim vijftien jaar actief is. De functionarissen worden regelmatig ingezet bij de uitvoering van doelen uit het GALA of Sportakkoord. Het is vaak hun taak om sectoren met elkaar te verbinden om mensen te activeren die nu nog niet deelnemen aan sport, bewegen en cultuur. Ze worden daarbij veel ingezet op kwetsbare doelgroepen (bijvoorbeeld ouderen, of in wijken met een lage SEP) in de samenleving (Heijnen et al., 2022), waarmee ze bijdragen aan kansengelijkheid in de samenleving. Afbeelding 5 Bron: Raad voor het Openbaar Bestuur, 2019; bewerking: Mulier Instituut. Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC)

Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 75 De Rijksoverheid moedigt gemeenten al jarenlang financieel aan om sportaccommodaties te behouden, te verbeteren en milieuvriendelijker te maken. Tot 2019 hadden gemeenten, sportverenigingen en sportstichtingen de mogelijkheid om de btw af te trekken van investeringen in sport, inclusief sportaccommodaties. Sinds 2019 kunnen gemeenten de btw op deze investeringen niet meer in aftrek brengen. Sindsdien heeft de Rijksoverheid de Regeling specifieke uitkering sport (SPUK Sport) ingesteld. Deze regeling stelt gemeenten (en sportbedrijven die verantwoordelijk zijn voor de exploitatie van sportaccommodaties) in staat een verzoek in te dienen voor teruggave van de aan hen in rekening gebrachte btw voor investeringen in de materiële aspecten van sportfaciliteiten, Hieronder vallen nieuwbouw, verbouw, onderhoud, beheer en exploitatie van sportaccommodaties, aankoop en beheer van sportmaterialen en dienstverlening door derden. Gemeenten kunnen deze regeling dus ook inzetten voor investeringen in de toegankelijkheid van sportaccommodaties voor bijvoorbeeld inwoners met een fysieke beperking. Hierdoor kunnen ze deze regeling dus inzetten voor kansengelijkheid, hoewel dit niet een specifiek benoemd doel van de regeling is.

Daarnaast is de spreiding van sportaccommodaties interessant vanuit het oogpunt van kansengelijkheid. SPUK Sport Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 76 Afbeelding 6 Bron: Raad voor het Openbaar Bestuur, 2019; bewerking: Mulier Instituut.

Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 77 Het Jeugdfonds Sport & Cultuur en het Volwassenenfonds Sport & Cultuur bieden inwoners die niet genoeg geld hebben, de kans om structureel deel te nemen aan sport en cultuur. Zij kunnen een aanvraag doen om vergoeding te krijgen voor de contributie of het lesgeld en de benodigde attributen. De Rijksoverheid ondersteunt het Jeugdfonds en Volwassenenfonds Sport & Cultuur financieel, maar heeft hierbij geen directe relatie met de gemeenten. Gemeenten kunnen via de landelijke organisaties van het Jeugdfonds en Volwassenenfonds gemeentelijke, regionale of provinciale fondsen opzetten. Omdat dit geen directe regeling vanuit de Rijksoverheid naar gemeenten betreft , is de figuur met de elementen van beleidsvrijheid hier niet van toepassing. J eugdfonds en Volwassenenfonds Sport & Cultuur Nathan Geurink n.geurink@mulierinstituut.nl David Rappange d.rappange@mulierinstituut.nl Güliz Aydoğan gn.aydogan@mulierinstituut.nl Mulier Instituut | 2026

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://enschede.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/0291fa4f-b0de-4c4b-ac58-ae0d24be0491?agendaItemId=1dc210ab-2431-4877-812d-02152436ad01