Eindrapport Mulier Instituut
Tekst van het document
Mulier Instituut | 2026 Nathan Geurink | David Rappange | Güliz Aydoğan Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede
Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede In opdracht van de Rekenkamer Enschede. Mulier Instituut Nathan Geurink David Rappange Güliz Aydoğan Voor meer informatie kunt u contact opnemen met het Mulier Instituut. © Mulier Instituut Utrecht, 30 juni 2026 www.mulierinstituut.nl info@mulierinstituut.nl Disclaimer U mag delen uit deze publicatie overnemen op voorwaarde van bronvermelding: auteur(s), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave. Er gelden gebruiksvoorwaarden voor de foto's in deze publicatie. Neem foto's daarom niet over zonder toestemming van het Mulier Instituut. Over ons Het Mulier Instituut doet sportonderzoek voor beleid en samenleving. Voor overheden, maatschappelijke organisaties, onderwijsinstellingen, sportorganisaties en bedrijven onderzoeken we allerlei thema’s op het gebied van sport en sportief bewegen: van de sportdeelname van (groepen) Nederlanders tot de motorische vaardigheden van kinderen, en van diversiteit en inclusie in de sport tot de economische impact van sportevenementen. Het Mulier Instituut is een onafhankelijke stichting zonder winstoogmerk. Ons doel is bijdragen aan goed onderbouwd beleid, gericht op de bevordering van sport, sportief bewegen en versterking van de sportsector. Dit doen we op verschillende manieren: We verzamelen data en monitoren de Nederlandse sportsector en beleidsprogramma’s.
We ontwikkelen kennis en onderzoeksmethoden via verkennende en verdiepende studies. We duiden onderzoeksuitkomsten en vertalen deze naar de beleidspraktijk. We onderbouwen beleidsbeslissingen met expertise en advies. We bieden gevraagd en ongevraagd duiding en reflectie in de rol van ‘kritische vriend’ van de sportsector. We zetten ons in voor de bevordering van de sportwetenschap. Afkortingen Begrippen BAS BRC GALA ROB SEP Bewonersadviesraad sociaal domein Brede Regeling Combinatiefuncties Gezond en Actief Leven Akkoord Raad voor het Openbaar Bestuur Sociaaleconomische positie Autonomie Houdt in dat gemeenten zelfstandig en op eigen initiatief regels en beleid kunnen vaststellen binnen hun gebied. Medebewind Betekent dat gemeenten verplicht worden om beleid of regelgeving van hogere overheden uit te voeren, op basis van een wet.
Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 4 Inhoudsopgave Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 1 Inleiding 6 1.1 Achtergrond 6 1.2 Doelstelling 6 1.3 Vraagstelling 6 1.4 Onderzoeksmethode 7 2 Beleid en doelstellingen 9 2.1 Kansengelijkheid 9 2.2 Sport, bewegen en spelen 11 2.3 Gezondheid 13 2.4 Samenhang beleidsplannen 14 2.5 Organisatie van de uitvoering 15 2.6 De sportbegroting 18 2.7 Resultaten 19 2.8 Plannen om de huidige ambities te realiseren 23 2.9 Conclusie 24 3 Overzicht regelingen Rijksoverheid 28 3.1 Beleidsvrijheid 28 3.2 De regelingen 30 3.3 Conclusie 31 4 Het Sportakkoord 32 4.1 De kaders 32 4.2 Uitvoering in Enschede 33 4.3 Financiën 36 4.4 Vergelijking met referentiegemeenten 37 4.5 Conclusie 39 5 De Brede Regeling Combinatiefuncties 41 5.1 De kaders 41 5.2 Uitvoering in Enschede 42 5.3 Financiën 44 5.4 Vergelijking met referentiegemeenten 45 5.5 Conclusie 47 6 Zorgplicht voor huisvesting bewegingsonderwijs 49 6.1 De kaders 49 6.2 Uitvoering in Enschede 50 6.3 Financiën 52 6.4 Vergelijking met referentiegemeenten 52 6.5 Conclusie 54 7 Conclusie & aanbevelingen 56 7.1 Conclusie 56 7.2 Aanbevelingen 60 Bronnen 64 Bijlage – Regelingen vanuit de Rijksoverheid 69 Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 6 Hoofdstuk 1 Inleiding Dit onderzoek gaat over kansengelijkheid in sport in
Enschede. Het Mulier Instituut voert dit onderzoek uit voor de Rekenkamer Enschede. In dit eerste hoofdstuk beschrijven we de achtergrond, de doel- en vraagstelling en de onderzoeksmethode van het onderzoek. Vanuit de Enschedese gemeenteraad is er veel belangstelling en aandacht voor kansengelijkheid. De Rekenkamer Enschede ziet dit ook als een belangrijk en interessant onderwerp. Daarom besloot de Rekenkamer te onderzoeken welk beleid de gemeente heeft gevoerd om de kansengelijkheid te bevorderen en wat de effecten hiervan zijn. Het Mulier Instituut voert dit onderzoek uit. De focus ligt hierbij op het sport- en beweegbeleid en het snijvlak daarvan met gezondheidsbeleid. In het onderzoek nemen we specifiek enkele regelingen vanuit de Rijksoverheid op dit beleidsterrein onder de loep. We kijken of en hoe deze regelingen hebben bijgedragen aan kansengelijkheid. Het doel van het onderzoek is de (maatschappelijke) effecten van het Enschedese sport- en beweegbeleid op de kansengelijkheid van inwoners inzichtelijk te maken. Daarnaast biedt het specifiek inzicht in hoe de gemeente invulling heeft gegeven aan regelingen vanuit de Rijksoverheid waarbij de gemeente uitvoerder is of juist zelf veel regie heeft. En in welke mate dit heeft bijgedragen aan de kansengelijkheid.
Hoofdvraag De hoofdvraag van dit onderzoek luidt: Hoe draagt de gemeente Enschede met beleid voor sport, bewegen en het snijvlak daarvan met gezondheid bij aan kansengelijkheid, specifiek via diverse regelingen vanuit de Rijksoverheid met uiteenlopende mate van gemeentelijke autonomie? Algemene deelvragen De eerste twee, algemene deelvragen gaan over het volledige Enschedese sport - en beweegbeleid, en het snijvlak daarvan met gezondheid, in relatie tot kansengelijkheid: 1. Welke ambities heeft de gemeente het afgelopen decennium geformuleerd op het gebied van kansengelijkheid en in beleid voor sport, bewegen en het 1.1 Achtergrond 1.2 Doelstelling 1.3 Vraagstelling Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 7 snijvlak daarvan met gezondheid? Wat is er van deze ambities terechtgekomen? Hoe denkt de gemeente deze ambities verder te realiseren? 2. Welke landelijke regelingen zijn er binnen het beleidsdomein sport, bewegen en het snijvlak daarvan met gezondheid in relatie tot kansengelijkheid en hoeveel beleidsruimte heeft de gemeente bij deze regelingen? Deelvragen regelingen medebewind en autonomie Vervolgens spitsen we het onderzoek verder toe op drie regelingen vanuit de Rijksoverheid.
Op basis van de tweede deelvraag hebben we een selectie gemaakt van drie regelingen vanuit de Rijksoverheid met een uiteenlopende mate van gemeentelijke autonomie. Dit gaat om het Sportakkoord, de Brede Regeling Combinatiefuncties en de zorgplicht om huisvesting te faciliteren voor bewegingsonderwijs. De laatste vier deelvragen gaan over deze drie regelingen: 3. Hoe voert de gemeente Enschede het beleid voor deze regeling uit en wat zijn de effecten hiervan op de kansengelijkheid van inwoners? 4. Wordt de regeling volgens de regels uitgevoerd en pakt de regeling uit zoals door de Rijksoverheid beoogd? 5. Welke uitgaven en inkomsten gaan gepaard met deze regeling in de gemeente Enschede? 6. Hoe verhouden de uitvoering en resultaten van deze regeling in de gemeente Enschede zich tot referentiegemeenten? Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden hebben we gebruik gemaakt van een mix van onderzoeksmethoden: Allereerst analyseerden we beleidsnota’s, rapportages en andere documenten door middel van bureauonderzoek. Hiervoor verzamelden we zelf informatie, en vroegen we informatie op bij de gemeente. Daarnaast hebben we data geanalyseerd, onder andere over lidmaatschappen bij sportverenigingen, sociaaleconomische positie van de leden en de kracht van verenigingen.
Ten slotte hebben we interviews gehouden met diverse mensen in en rondom de Enschede sport- en beweegsector, zowel binnen de gemeentelijke organisatie als daarbuiten. Tussen het rapport en de bijlagen staat de bronnenlijst, waarin een overzicht staat van geraadpleegde bronnen: zowel documenten als functies van geïnterviewde personen. 1.4 Onderzoeksmethode Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 8 Leeswijzer In hoofdstuk 2 schetsen we een overzicht van de ambities, resultaten en plannen op het gebied van kansengelijkheid binnen sport- en beweegbeleid, waarmee we deelvraag 1 kunnen beantwoorden. Daarna bieden we in hoofdstuk 3 een overzicht van regelingen vanuit de Rijksoverheid naar gemeenten binnen dit beleidsterrein. Op drie van deze regelingen zoomen we vervolgens verder in. De vier deelvragen over de regelingen beantwoorden we in één hoofdstuk per regeling. Hoofdstuk 4 gaat over het Sportakkoord, hoofdstuk 5 over de Brede Regeling Combinatiefuncties en hoofdstuk 6 over de zorgplicht voor de huisvesting van bewegingsonderwijs. We eindigen elk hoofdstuk met de beantwoording van de deelvraag of deelvragen die daarin aan bod komen. In hoofdstuk 7 komen de conclusie op de hoofdvraag en aanbevelingen aan bod.
Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 9 Hoofdstuk 2 Beleid en doelstellingen In dit hoofdstuk beschrijven we de bevindingen bij de eerste deelvraag: Welke ambities heeft de gemeente het afgelopen decennium geformuleerd op het gebied van kansengelijkheid en in beleid voor sport, bewegen en het snijvlak daarvan met gezondheid? Wat is er van deze ambities terechtgekomen? Hoe denkt de gemeente deze ambities verder te realiseren? Hierbij focussen we op de doelstellingen en de belangrijkste en meest opvallende onderdelen uit de (Discussie)Nota Kansrijk Enschede 2023-2033, waarbij we ook de ambities van de gemeente beschrijven op het gebied van kansengelijkheid. Vervolgens kijken we naar de verbinding met het gemeentelijke sport - en beweegbeleid en het beleidskader Gezond Enschede, dat het snijvlak met gezondheid laat zien. Ten slotte beschrijven we hoe de uitvoering van het sport- en beweegbeleid is georganiseerd, de resultaten hiervan en de plannen om hier mee verder te gaan. In deze paragraaf gaan we in op de vraag: ‘Welke ambities heeft de gemeente het afgelopen decennium geformuleerd op het gebied van kansengelijkheid ?’ Nota Kansrijk Enschede 2020-2024 Voor 2020 was er geen beleid specifiek gericht op kansengelijkheid. In oktober 2020 heeft de gemeente Enschede de Nota Kansrijk Enschede 2020 -2024 opgesteld.
Deze nota is ontstaan vanuit de motie die de Enschedese raad in juni 2019 indiende. Hierin riep ze unaniem op tot een strategie op het gebied van kansengelijkheid: ‘Kansrijk Enschede’. In de nota Kansrijk Enschede 2020-2024 geeft de gemeente een definitie van het begrip kansenongelijkheid: ‘Kansenongelijkheid is het door systeem, omgeving of instituties gevormde ongewenste verschil in het verwerven en benutten van capaciteiten of gebruiken van voorzieningen’. De gemeente schrijft in de nota ook dat kansenongelijkheid niet alleen individuen raakt, maar is verweven met de stad en andere sociaaleconomische structuren. De positie van de lokale overheid is belangrijk voor het teweegbrengen van verandering en hulp die kansenongelijkheid verkleinen. In deze nota maakt de gemeente duidelijk dat kansen(on)gelijkheid al begint aan de wieg. Denk hierbij aan het opleidingsniveau van de ouders, gekoppeld aan hun inkomen en de mate van werkloosheid. Volgens de gemeente bereiken gemiddeld weinig kinderen die opgroeien in een relatief arm gezin in Enschede een hoger inkomen. 2.1 Kansengelijkheid Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 10 Kansen(on)gelijkheid kan volgens de gemeente ook beginnen binnen het onderwijs of de voorschoolse educatie (taalontwikkeling/achterstand).
Armoede speelt een centrale rol in de mate van kansenongelijkheid en de aanwezige sociale infrastructuur, die meedoen in de samenleving mogelijk maakt. De gemeente benadrukt dat het, om een trendbreuk in kansengelijkheid te realiseren, van belang is bij alle maatregelen bewust te letten op de effecten voor verschillende groepen en op mogelijkheden om belemmeringen weg te nemen. Deze consequente aandacht voor kansengelijkheid zou volgens de nota een belangrijk vertrekpunt moeten zijn. Niet alleen in het gemeentelijk beleid, maar ook voor (samenwerkings)partners in de gemeente. Ambities Het vervolg op deze nota is de Discussienota Kansrijk Enschede 2023-2033. Deze nota is een begin van de meerjarige doorontwikkeling van de eerdere Nota Kansrijk Enschede 2020-2024. De visie blijft ongewijzigd, met daarbij wel onderscheid naar een aantal leeftijdsfases en meer focus. In de Discussienota Kansrijk Enschede 2023-2033 beschrijft de gemeente de ambitie om alle kinderen gelijke kansen te geven zich te ontwikkelen in kwaliteiten en eigen ambities. Dit betekent gelijkere kansen voor kinderen door ongelijk te investeren. Een startpositie die als basis dient voor een leven waar men het beste uit zichzelf kan halen en een positieve bijdrage kan leveren aan de maatschappij.
De gemeente hanteert de volgende uitgangspunten: gericht investeren in kwetsbare gebieden en voor doelgroepen in kwetsbare posities; financiële continuïteit waarborgen door langlopende projecten in te zetten ; de cognitieve basisvaardigheden, zoals taal en rekenen, en ouderbetrokkenheid bij het kind versterken; fysieke nabijheid van bijvoorbeeld kinderopvang en onderwijs stimuleren , waardoor hulpvragen en contact met ouders kunnen worden verbeterd. Uit de discussienota volgt een viertal concrete ambities voor een Kansrijk Enschede: 1. Zo zorgeloos mogelijk en goed geïnformeerd zwanger: deze ambitie kan worden verwezenlijkt door de ouderbetrokkenheid te versterken en door onderzoek naar mogelijkheden tot meer informele zorg in de wijk. 2. Een goede start voor kind en ouders: dit kan worden gerealiseerd met het uitgangspunt om ouders in kwetsbare situaties (financieel) te ondersteunen. En door de cognitieve basisvaardigheden van ouders en kinderen te versterken, bijvoorbeeld door de fysieke nabijheid van baby- of kindergroepen/-netwerken waar mogelijk laagdrempelig te houden. 3.
Een eerlijke kans voor ieder kind: dit kan worden gestimuleerd door de interactiekwaliteit te vergroten (taalontwikkeling) en gericht te investeren Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 11 op specifieke plekken waar langlopende projecten (financieel) ingezet kunnen worden. 4. Werken aan een perspectiefvolle toekomst voor jongvolwassenen: dit kan door een gerichte aanpak en betere randvoorwaarden die aansluiten bij de dagelijkse behoeften. In deze paragraaf gaan we in op de vraag: ‘Welke ambities heeft de gemeente het afgelopen decennium geformuleerd [...] in beleid voor sport, bewegen en het snijvlak daarvan met gezondheid?’ In december 2024 heeft de gemeente Enschede de ‘Beleidsnota Bewegen, Spelen en Sporten’ opgesteld. Sindsdien is deze beleidsnota leidend voor het gemeentelijke sportbeleid in Enschede. Deze beleidsnota is het vervolg op de Sportnota 2019 - 2021 en de Sportnota 2015-2018. In geen van deze sportnota’s benoemt de gemeente kansengelijkheid expliciet. Wel bevatten deze nota’s visies en acties die impliciet raken aan kansengelijkheid. Sportnota 2015-2018 Ook impliciet is het versterken van kansengelijkheid geen groot onderdeel van de Sportnota 2015-2018. De focus ligt hier vooral op het stimuleren van de zelfredzaamheid van een persoon.
Die kan iemand ontwikkelen in een stimulerende omgeving, waarbij opvoeding en onderwijs een belangrijke rol spelen. Zowel zelfredzaamheid als een stimulerende omgeving is van belang voor het welzijn. De gemeente beschrijft in de nota wel dat ze mensen die ondersteuning nodig hebben, op maat wil helpen. De nota onderschrijft het belang van ondersteuning op maat door toegankelijkheid van voorzieningen voor iedereen in de wijk, waardoor de ‘zelf- en samenredzaamheid’ groeit. Daarbij wordt vanuit deze nota de link gelegd met aandachtsgroepen op het gebied van onderwijs, arbeidsre-integratie, welzijn, integratie, sociale binding en dagbesteding. Sport ziet de gemeente als verbindende factor tussen instanties die samen zorgen voor sport en beweegaanbod voor allerlei doelgroepen. En daarbij als een middel dat kan bijdragen aan het bevorderen van onderwijs, gezondheid, participatie , burgerkracht en leefbare wijken, en het tegengaan van vereenzaming. Er staat een viertal ambities in de Sportnota van 2015-2018: 1. Werken aan een gezonde leefstijl voor alle leeftijden via bestaande structuren zoals school, zorg en werk. 2.
De maatschappelijke functie van sport uitbouwen (als middel voor preventie) door een breder aanbod van sport voor ouderen, gehandicapten en chronisch zieken bij sportverenigingen, en dagbesteding voor 2.2 Sport , bewegen en spelen Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 12 kwetsbare ouderen en gehandicapten bij sportverenigingen via een algemene voorziening. 3. Talenten ontdekken en ontwikkelen van kinderen binnen (top)sport . Initiatief ligt bij sport en scholen; de gemeente faciliteert sportkennismaking in wijken. Ook passend sportaanbod voor hen op latere leeftijd. 4. Verenigingskracht versterken: sportverenigingen hebben een open houding naar buiten toe en zijn vraaggericht naar eigen leden en de buurt. Ook werken de sportverenigingen samen met andere organisaties in de wijk. Sportnota 2019-2021 De Sportnota 2019-2021 bouwt voort op de Sportnota 2015-2018. De ambities uit de Sportnota 2015-2018 staan nog steeds centraal, maar voor sommige ambities verlegt de gemeente het accent enigszins. Zo benadrukt ze in de eerste twee ambities een wijkgerichte aanpak en bestaand netwerk in de wijk meer dan in de vorige nota. Daarnaast spreekt ze de ambitie uit om sportverenigingen zo te versterken dat een basis ontstaat als derde opvoedplek naast thuis en school. De ambities zijn als volgt: 1.
een gezonde leefstijl nastreven door meer mogelijkheden te creëren in (aandachts)wijken om sport en bewegen laagdrempeliger te maken ; 2. de maatschappelijke functie van sport uitbouwen, waarbij sportaccommodaties als algemene voorziening worden ingezet om kwetsbare inwoners dichterbij te ondersteunen binnen een bestaand netwerk in de wijk; 3. meer aandacht voor talent herkennen van kinderen en deze ondersteunen door gericht aanbod; 4. verenigingskracht versterken door de sportvereniging als derde opvoedplek vorm te geven en als basisstructuur op te zetten. Nota Bewegen, Spelen en Sporten 2024 De Beleidsnota Bewegen, Spelen en Sporten uit 2024 richt zich vooral op behoeften in verschillende levensfasen en op het bevorderen van toegankelijkheid en inclusie via maatwerk in de buurt. Sporten en bewegen koppelt de gemeente in deze nota aan het aanpakken van gezondheidsverschillen en de inzet op voldoen aan de beweegrichtlijnen door inwoners in wijken met een lage sociaaleconomische positie (SEP)1. Het beleid richt zich ook nadrukkelijk op mensen met een beperking. De algehele ambitie in de nota is dat sporten en bewegen vanzelfsprekend moet zijn, ongehinderd door leeftijd, lichamelijke of geestelijke gezondheid, etnische achtergrond, seksuele geaardheid of sociale positie.
Dit zou moeten bijdragen aan 1 In dit onderzoek kwamen zowel de term ‘sociaaleconomische positie’ als de term ‘sociaaleconomische status’ regelmatig naar voren. Omdat deze termen in de praktijk nagenoeg dezelfde betekenis hebben, hanteren wij in dit onderzoek één term hiervoor: sociaaleconomische positie (SEP). Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 13 gelijke kansen in de sport. Voor het thema ‘sport bereikbaar voor iedereen’ vertaalt de gemeente dit in een viertal doelstellingen: meer diversiteit bij sportverenigingen; meer activiteiten organiseren voor groepen die minder vaak sporten (mensen met een beperking, ouderen, migratieachtergrond, lage SEP); hoger percentage sportverenigingen met diversiteitsbeleid; evalueren wat de beste manier is om doelgroepen die minder bewegen te bereiken. Sport-, beweeg- en leefstijlakkoord Naast de beleidsnota’s voor sport en bewegen kent Enschede sinds 2020 een sport- , beweeg- en leefstijlakkoord, waarin ambities staan. Dit is geen beleidsdocument van de gemeente, maar een akkoord tussen allerlei partijen in en rondom de Enschedese sport- en beweegsector, waaronder de gemeente. Voor beantwoording van de eerste deelvraag laten we deze dus buiten beschouwing. In hoofdstuk 4 gaan we wel in op dit akkoord.
Beleidskader Gezond Enschede In 2024 heeft de gemeente het Beleidskader Gezond Enschede opgesteld. Hierin benoemt ze dat gezondheidsverschillen onder andere worden veroorzaakt door kansenongelijkheid. Een effectieve aanpak van gezondheidsverschillen moet zich volgens het beleidskader richten op maatschappelijke oorzaken van gezondheidsproblemen. Maatschappelijke oorzaken hangen samen met SEP, ongunstige woon-/werkomstandigheden, ongezonde leefstijl, laaggeletterdheid, armoede en schulden. In het Beleidskader Gezond Enschede uit 2024 staat ook dat gezondheid niet alleen afhangt van individuele keuzes en mogelijkheden, maar ook wordt beïnvloed door de aanwezigheid van collectieve voorzieningen. Waar het gezondheidsbeleid voorafgaand aan de gezondheidsnota uit 2024 sterker gericht was op eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid, geeft de gemeente in de nota uit 2024 aan dat gezondheidsproblemen samenhangen met maatschappelijke factoren zoals waar mensen opgroeien, wonen en werken. Gezondheidsverschillen worden bepaald door iemands positie in de maatschappij. Mensen met een lage SEP zouden bijvoorbeeld minder grip op hun leven hebben, wat kan leiden tot een slechte mentale en fysieke gezondheid en kans op eerder overlijden. Alleen met informatie en preventie verklein je deze gezondheidsverschillen niet, geeft de gemeente aan.
Het is ook belangrijk om de dieperliggende ongelijkheid in ‘grip op het leven’ aan te pakken door meer mogelijkheden, middelen en rechten voor mensen met een lagere SEP aan te bieden. Ambities In het beleidskader Gezond Enschede 2024 staat een viertal ambities, die allemaal betrekking hebben op GALA-doelen. Het GALA (Gezond en Actief Leven Akkoord) 2.3 Gezondheid Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 14 is een landelijk akkoord van het Ministerie van VWS, gemeenten, GGD’en en zorgverzekeraars dat sinds 2023 loopt. Het streven is om de gezondheid van inwoners te verbeteren door sterker in te zetten op preventie, een gezonde leefomgeving en het terugdringen van gezondheidsachterstanden. In het akkoord staat de volgende doelen/opgaven (A t/m F), die richting geven aan de aanpak om gezondheid structureel te verbeteren: A. terugdringen van gezondheidsachterstanden; B. een gezonde fysieke leefomgeving; C. het versterken van de sociale basis; D. gezonde leefstijl mogelijk maken voor iedereen; E. versterken mentale weerbaarheid en mentale gezondheid ; F. gezond en sterk ouder worden. De volgende ambities in Gezond Enschede 2024 zijn hierop ingericht: Ambitie 1: In 2024 is gezondheid een vast onderdeel van de belangenafweging in ruimtelijk beleid.
Deze ambitie, onderdeel van het gezondheidsvraagstuk ‘gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving’, komt terug in GALA- doelen B en C. Het doel van deze ambitie is mensen te laten wonen, werken en leven in een gezonde buurt, want leefomgeving is onlosmakelijk verbonden met gezondheid. Ook het versterken van het sociale netwerk van mensen zou meer levenskwaliteit bieden. Ambitie 2: De levensverwachting van mensen met een lage SES is toegenomen, evenals het aantal jaren in goed ervaren gezondheid voor mensen met een lage én een hoge SES. Deze ambitie is geformuleerd aan de hand van GALA-doel A. Ambitie 3: de mentale gezondheid van met name de jeugd en jongvolwassenen is versterkt. Deze ambitie heeft betrekking op GALA-doel E. Ambitie 4: Relatief meer ouderen voelen zich vitaal zodat zij (naar vermogen in eigen regie) kunnen blijven participeren in de samenleving. Deze ambitie komt overeen met GALA-doel F. Met name op het gebied van de fysieke leefomgeving maakt de gemeente in deze nota duidelijk de verbinding met het sport- en beweegbeleid. Zo noemt ze het beweegvriendelijk inrichten van de openbare ruimte ook nadrukkelijk als wijze waarop ze aan gezondheid werkt. Daarnaast noemt ze het aanjagen van acties die bewegen stimuleren, het stimuleren van een veilig sportklimaat en het stimuleren van gezonde sportkantines.
In de Discussienota Kansrijk Enschede 2023-2033 staat een duidelijke, structurele aanpak van kansenongelijkheid met een sterke focus op gerichte en ongelijk verdeelde investeringen in kwetsbare groepen en gebieden. In de oudere sportnota’s (2015-2018 en 2019-2021) was kansenongelijkheid geen duidelijk thema. De nadruk lag vooral op zelfredzaamheid, talentontwikkeling en 2.4 Samenhang beleidsplannen Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 15 verenigingskracht, en minder op een systemische benadering van sociaaleconomische verschillen. De huidige sportnota Bewegen, Spelen en Sporten bouwt voort op het sportbeleid uit de periode 2015-2021, maar gaat wel nadrukkelijker over systematische aanpakken om kansengelijkheid te vergroten door spelen, bewegen en sporten toegankelijker te maken voor mensen die dit nu minder doen. De Beleidsnota Bewegen, Spelen en Sporten uit 2024 vertoont daarmee inhoudelijk meer raakvlakken met Kansrijk Enschede en het Beleidskader Gezond Enschede . Bijvoorbeeld door de nadruk op inclusie, lage-SEP-wijken en mensen met een beperking. Tegelijkertijd wordt kansengelijkheid hierin niet zo stevig als ambitie benoemd als in de nota Kansrijk Enschede, waardoor de beleidsmatige koppeling hierin minder expliciet is.
Het gezondheidsbeleid uit 2024 sluit conceptueel sterk aan bij Kansrijk Enschede door gezondheidsverschillen te koppelen aan maatschappelijke oorzaken, maar vraagt in de uitvoering om nauwe afstemming met sport en sociaal beleid om daadwerkelijk integraal te werken. Aangezien de kansengelijkheidsnota in 2023 is vastgesteld, is het logisch dat de beleidsnota sport uit 2024 hier beter op aansluit dan de eerdere sportnota’s. De kansengelijkheidsagenda was immers nog niet vastgesteld toen de oude sportnota’s in werking traden. Het is begrijpelijk dat de gemeente afzonderlijke beleidskaders hanteert, gezien de uiteenlopende taken, financieringsstromen en uitvoeringspartners. Tegelijkertijd vraagt de ambitie om structurele verschillen in kansengelijkheid te verkleinen om blijvende afstemming en samenwerking, zodat beleidsdoelen elkaar niet alleen inhoudelijk raken, maar ook in planning, prioritering en monitoring daadwerkelijk versterken. Dat geldt niet alleen voor de beleidsplannen, maar ook voor de uitvoering en financiële investeringen of keuzes van de gemeente. Sportaal De uitvoering van het gemeentelijk sport- en beweegbeleid in Enschede is belegd bij Sportaal, opgericht in 2016.
Deze verzelfstandigde uitvoeringsorganisatie met meer dan 120 medewerkers (Sportaal, z.d.) is verantwoordelijk voor zowel sport- en beweegstimulering als exploitatie, beheer en onderhoud van sportaccommodaties. De gemeente en Sportaal werken samen aan jaarplannen en hebben een overlegstructuur om ervoor te zorgen dat de aanpak van Sportaal aansluit bij de doelen van de gemeente. In de eerste vijf jaar sinds de oprichting hoefde Sportaal weinig verantwoording af te leggen aan de gemeente over de manier waarop ze invulling geeft aan gemeentelijk beleid. Vanaf 2021 zijn Sportaal en de gemeente 2.5 Organisatie van de uitvoering Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 16 steeds meer op zoek gegaan naar manieren om de impact van initiatieven te meten, en op basis daarvan het beleid te kunnen sturen. Eind 2026 loopt de tienjarige opdracht van de gemeente aan Sportaal af. Daarom hebben ze besloten een evaluatie te laten uitvoeren naar de samenwerking tussen Sportaal en de gemeente. Deze evaluatie vindt parallel aan dit rekenkameronderzoek plaats. De aanbevelingen die daaruit voortkomen, betrekt de gemeente bij de voorbereiding van een nieuwe opdracht/dienstverleningsovereenkomst voor Sportaal per 1 januari 2027. Sportstimulering Op het gebied van sportstimulering spelen de stadsdelen een duidelijke rol.
De combinatiefunctionarissen in de wijken (die vaak gericht zijn op jeugd) worden aangestuurd door medewerkers van het stadsdeel, zoals de wijkregisseur en de coördinator jeugd. Daarnaast kunnen budgetten van de stadsdelen voor initiatieven vanuit de samenleving ook worden ingezet voor initiatieven op het gebied van sport en bewegen. De centrale gemeentelijke organisatie stuurt op een deel van de sportstimulering, waaronder de verenigingsondersteuning en de inzet van combinatiefunctionarissen op doelgroepen die niet aan een specifiek gebied (bijvoorbeeld een wijk of stadsdeel) gebonden zijn. Beweegmakelaars die senioren als doelgroep hebben, werken bijvoorbeeld in meerdere stadsdelen. Bij de verdeling van combinatiefunctionarissen over de verschillende stadsdelen wordt geen onderscheid gemaakt in de mate van inzet per stadsdeel. De centrale gemeentelijke organisatie geeft aan dit niet te hoeven overwegen, omdat de mate van gelijkheid (bijvoorbeeld op sociaaleconomisch vlak) niet enorm verschilt tussen de stadsdelen, maar vooral tussen de wijken in de stadsdelen. Hoewel de CBS-wijkindeling afwijkt van de gemeentelijke stadsdeelindeling, bevestigen de CBS-data (2023) over de SEP over het algemeen dit beeld. In stadsdelen Centrum en Zuid lijkt de SEP van inwoners gemiddeld wel wat lager dan in de andere stadsdelen.
Sportaal is recent begonnen met een pilot ongelijk investeren (van personele inzet) om gelijkheid in de (kansen op) sport- en beweegdeelname van verschillende groepen te stimuleren. Hiervoor hebben ze gebruik gemaakt van nog niet geoormerkt budget vanuit de gemeente, verkregen via een Rijksregeling. Wanneer de uitkomsten van de pilot bekend zijn, kijken ze of dit een vervolg moet krijgen. Sportvoorzieningen De stadsdelen Centrum en Zuid vallen op door een relatief lagere nabijheid van sportaccommodaties (Rauws & Noordzij, 2023). Juist in deze stadsdelen, met een wat lagere SEP, is het aantal sportaccommodaties dus beperkter. Ook in interviews voor dit onderzoek kwam naar voren dat in deze stadsdelen de afstand tot sportaccommodaties en sportverenigingen groter is. Op het gebied van Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 17 speelplekken en de nabijheid en oppervlakte van parken en water (geschikt voor recreatief gebruik) zitten deze gebieden wel rond het gemiddelde van Enschede (Rauws & Noordzij, 2023). Sportaal is verantwoordelijk voor de exploitatie van sportaccommodaties en het klein onderhoud. Het vastgoedbedrijf van de gemeente is eigenaar en verantwoordelijk voor het groot onderhoud.
Voor efficiënter gebruik van voetbalvelden is de gemeente sinds 2018 bezig met plannen voor de clustering van voetbalverenigingen op een kleiner aantal sportparken. Uit onderzoeken (Ruikes & Schadenberg, 2022; Synarchis, 2025) is gebleken dat er op het gebied van binnensportaccommodaties een tekort is in Enschede. Daarom diende de gemeenteraad begin 2025 een motie in om vaart te maken met de bouw van een (tijdelijke) sporthal. Het College van B&W beaamt de noodzaak van een nieuwe sporthal, maar ziet geen financiële mogelijkheid om die te realiseren. Om sport en bewegen in de openbare ruimte aantrekkelijk te maken is het van belang dat naast de hardware (bijvoorbeeld een park of trapveldje) ook de orgware en software op orde zijn2. Dan gaat het bijvoorbeeld om regels over het gebruik, onderhoud (legen van vuilnisbakken) en de organisatie van activiteiten (Rauws & Noordzij, 2023). Onder andere Alifa en een ondernemende sportaanbieder organiseren in wijken met een grotere afstand tot sportaccommodaties sportactiviteiten op sport- en beweegplekken in de openbare ruimte om toch sportaanbod in de nabijheid te hebben voor inwoners van deze wijken. Stichting Leergeld, subsidie sportverenigingen en Sjors Sportief Om kinderen uit gezinnen met een kleine beurs ook te kunnen laten sporten ondersteunt de gemeente Stichting Leergeld financieel met een subsidieverlening.
Deze stichting vergoedt de contributie en/of benodigde sportattributen voor kinderen (4-18 jaar) uit gezinnen die onder de grens van 1.598 euro netto-inkomen per maand voor een eenoudergezin of 2.283 euro voor een tweeoudergezin zitten.3 De gemeente heeft de mogelijkheden verkend om deze regeling voor een bredere leeftijdsgroep beschikbaar te stellen, maar dat bleek niet binnen de financiële kaders te passen. De gemeente verstrekt ook een subsidie aan sportverenigingen. Voorheen was die hoger als een vereniging relatief veel leden had uit een wijk met een lagere SEP. Vanwege privacywetgeving kunnen verenigingen de data over de wijken waar verenigingsleden wonen niet meer verstrekken. Sinds september 2025 bepaalt de gemeente de subsidie daarom alleen nog op basis van het aantal leden. 2 Hardware gaat over de fysieke elementen, zoals een pannaveld, fitnesstoestellen of een skatebaan. Software gaat over de activiteiten en programma’s die daar plaatsvinden, bijvoorbeeld toernooien of beweeglessen. Orgware betreft de organisatie en samenwerking eromheen, zoals afspraken tussen gemeente, scholen en sportverenigingen over beheer, onderhoud en gebruik. 3 Bedragen geldend t/m juni 2026.
https://www.leergeldenschede.nl/wie-kan-klant-worden-van- leergeld-enschede Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 18 De gemeente betreurt dat op deze manier het kansengelijkheid versterkende element uit de subsidie is verdwenen. Ze volgt de effecten van deze veranderende subsidie. Het eerste jaar geldt als overgangsjaar, waarbij het meest voordelige scenario (bedrag op basis van nieuwe of oude verordening) voor de vereniging wordt gehanteerd. In de verordening is ruimte om nadere regels te stellen aan de subsidie, zoals meer subsidie voor verenigingen die zich maatschappelijk inzetten. Dit kan aan de ene kant bijdragen aan kansengelijkheid. Het kan verenigingen stimuleren om maatschappelijk actiever te worden, en zo de drempel verlagen om deel te nemen aan sportaanbod vanuit een vereniging. Aan de andere kant kan het verschillen tussen verenigingen vergroten. Sterke verenigingen met voldoende vrijwilligers kunnen vaak makkelijker voldoen aan de voorwaarden voor maatschappelijke activiteit, en worden daarmee financieel nog sterker (Stuij et al., 2023). Voor minder krachtige verenigingen kan dit moeilijker zijn, waardoor zij de financiële beloning misschien niet krijgen. Voor een overzicht van en de doorstroom naar sportaanbod in Enschede maakt de gemeente gebruik van Sjors Sportief.
Dit is een platform waarop het sportaanbod voor kinderen in Enschede zichtbaar is en zij zich kunnen inschrijven om aan sportactiviteiten deel te nemen. In vergelijking met een vijftal referentiegemeenten 4 valt op dat de gemeente Enschede relatief weinig uitgeeft aan sport. Enschede gaf in 2024 60 euro per inwoner uit aan sport, terwijl de referentiegemeenten gemiddeld 82 euro per inwoner uitgaven aan sport. Bij de verzelfstandiging van de uitvoering van het sportbeleid naar Sportaal heeft de gemeente Enschede bezuinigd op het budget voor de uitvoering van het sportbeleid. Maar de verzelfstandiging is geen unieke situatie die het verschil in sportuitgaven volledig kan verklaren. Veel andere gemeenten – ook gemeenten uit de referentiegroep – hebben (een deel van) de uitvoering van hun sportbeleid verzelfstandigd. Bij verzelfstandiging of privatisering van sportaccommodaties is de verbetering van effectiviteit veruit de meest genoemde reden. Kostenbesparing noemt ongeveer een kwart van de gemeenten als reden (Geurink et al., 2025). Verder valt op dat het overgrote deel van de nettolasten aan sport naar accommodaties gaat (87% in 2024). Hierin zijn geen grote variaties tussen jaren zichtbaar, want sinds 2017 ligt dit percentage stabiel tussen de 83 en 89 procent.
Landelijk zien we dit beeld ook (76% in 2024), maar Enschede geeft dus ook in vergelijking met het landelijke beeld relatief veel uit aan accommodaties. In 4 Groningen, Leeuwarden, Maastricht, Nijmegen en Tilburg. Dit zijn ook studentensteden met een enigszins vergelijkbaar inwonertal en een regionale functie (van belang met het oog op sportaccommodaties). 2.6 De sportbegroting Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 19 vergelijking met de referentiegemeenten heeft Enschede ook relatief veel sportaccommodaties (dichtheidsscore5 24,2 t.o.v. 20,2) De gemeente beschrijft in de Beleidsnota Bewegen, Spelen en Sporten 2024 zelf ook dat relatief veel van het geld voor sport naar de sportvoorzieningen gaat. Doelen van sport- en beweegbeleid niet specifiek en meetbaar De ambities in het sport- en beweegbeleid waren in de jaren voor 2024 beperkt concreet en meetbaar. In de Beleidsnota Bewegen, Spelen en Sporten uit 2024 zijn de doelstellingen beduidend concreter en meetbaarder. In de toekomst biedt dit handvatten om de voortgang van het beleid te volgen. Doordat de ambities vóór 2024 minder concreet en meetbaar waren, is het aantal doelstellingen waar kwantitatief de voortgang van kan worden bepaald zeer beperkt.
De beleidsafdeling sport heeft het afgelopen decennium vooral gebruik gemaakt van monitoringdata uit de KISS-rapportages6 over georganiseerde sportdeelname en verenigingsmonitoren. In deze paragraaf behandelen we eerst de kwantitatieve voortgang die we wel kunnen vaststellen, en vervolgens de voortgang van de doelen op basis van ervaringen van partijen in en rondom de sportsector. Maatschappelijke betrokkenheid/vitaliteit van verenigingen De ambities voor verenigingen uit de Sportnota’s 2015-2018 en 2019-2021 zijn als enige goed meetbaar. In de Sportnota 2015-2018 ging deze ambitie over het versterken van verenigingen zodat zij meer maatschappelijk betrokken kunnen raken. De gemeente monitorde de maatschappelijke activiteit van Enschedese sportverenigingen via een verenigingsmonitor (rapportages in 2017, 2020, 2022 en 2024, zie tabel 2.1). Op basis hiervan is geen toename in maatschappelijke activiteit van verenigingen merkbaar, terwijl de gemeente er in de Sportnota 2015-2018 bewust op inzette verenigingen te helpen maatschappelijk actief te zijn. Daarbij geldt wel de kanttekening dat sportverenigingen in 2020 de gevolgen van de coronacrisis hebben ervaren. 5 In de dichtheidsscore wordt rekening gehouden met verschillen in diversiteit en capaciteit van sportaccommodaties. Een sporthal is bijvoorbeeld geschikt voor meer sportdisciplines dan een rugbyveld.
En op een tennispark met vijf banen kunnen minder mensen tegelijkertijd sporten dan op een tennispark met vijftien banen. 6 KISS staat voor Kennis- en Informatiesysteem Sport. Met data uit dit systeem maakt NOC*NSF rapportages over onder andere sportdeelname en verenigingsmonitoren. 2.7 Resultaten Tabel 2.1 Bredere maatschappelijke activiteit* verenigingen in 2017, 2020, 2022 en 2024 (in procenten) 2017 | 2020 | 2022 | 2024 Goed | 30 | 18 | 15 | 19 Voldoende | 27 | 30 | 35 | 26 Matig | 18 | n.b. | 31 | 36 Onvoldoende | 25 | n.b. | 19 | 19 Bron: Verenigingsmonitoren gemeente Enschede; Sportservice Overijssel (2017 en 2020), Mulier Instituut (2022 en 2024). Maatschappelijke activiteit staat voor de mate waarin sportverenigingen actief een brede * | maatschappelijke rol vervullen. Zij krijgen hier vragen over, op basis waarvan een kwalificatie (goed tot onvoldoende) wordt bepaald. In de Sportnota 2019-2021 verschoof de focus van maatschappelijke betrokkenheid van sportverenigingen naar de vitaliteit van sportverenigingen in zijn geheel. Vitaliteit van sportverenigingen gaat namelijk niet alleen over maatschappelijke betrokkenheid van verenigingen, maar ook over de organisatiekracht van verenigingen. Organisatiekracht gaat over de mate waarin de vereniging in staat is haar sportaanbod voor (potentiële) leden te organiseren.
Voor het meten van vitaliteit van verenigingen werd in 2022 en 2024 een andere meetmethode gebruikt dan in 2017 en 2020, waardoor de vergelijking tussen de resultaten van alle verenigingsmonitoren | niet direct mogelijk is. 2017 en 2020 kunnen we dus wel vergelijken. Op de vitaliteitsindex scoorde in 2017 21 procent van de verenigingen goed en 68 procent voldoende | . In 2020 scoorde 30 procent goed en 59 procent voldoende. Het aandeel verenigingen dat dat matig of onvoldoende scoorde bleef gelijk. De vitaliteit van verenigingen is in de periode 2017 tot 2020 dus licht gestegen. Daarnaast kunnen we 2022 en 2024 met elkaar vergelijken. Op organisatiekracht scoorde 57 procent van de Enschede verenigingen in 2022 voldoende of goed, en 43 procent matig of onvoldoende. In 2024 bleef deze verhouding ongeveer hetzelfde. Het valt wel op dat het aantal verenigingen dat goed | scoorde toenam (12% in 2022, 18% in 2024). Maar het aantal verenigingen dat onvoldoende scoorde steeg ook (8% in 2022, 14% in 2024). Kansengelijkheid Op het gebied van kansengelijkheid zijn vooral ontwikkelingen in de sport | - en beweegdeelname van verschillende bevolkingsgroepen inte | ressant. De gemeente gebruikt de KISS-rapportages van NOC*NSF om inzicht te krijgen in | het percentage inwoners dat lid is van een sportvereniging.
Hierbij | is ook onderscheid te maken op basis van geslacht, sport, leeftijdsgroep en wijk. Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede | 20 Tussen de Enschedese wijken (volgens CBS-indeling) zijn grote verschillen zichtbaar in het verenigingslidmaatschap (tabel 2.2). In het landelijke gebied en de kernen rondom de stad Enschede ligt het verenigingslidmaatschap bijna dubbel zo hoog als in Enschede-Zuid. Het percentage inwoners dat lid is van een sportvereniging | , is in de meeste wijken licht gestegen in de periode 2021-2023. En dat terwijl de trend in Nederland juist een lichte daling is. Verder valt in de rapportage op dat het verenigingslidmaatschap van jongeren van 15-19 jaar in Enschede beduidend lager ligt dan in Overijssel en Nederland. In 2023 was in Enschede 34,3 procent van de 15-19-jarigen lid van een sportvereniging, ten opzichte van 46,7 procent in Overijssel en 42,0 procent in Nederland. Dit gegeven leeft ook in de Enschedese sportsector, want het werd in diverse interviews benoemd, ook door de gemeente en Sportaal.
Tabel 2.2 Lidmaatschap sportvereniging, sociaaleconomische positie en voldoen aan beweegrichtlijn per wijk (in percentage van inwoners, SES WOA in coëfficiënt*) Verenigingslid | Verenigingslid | Verenigingslid | SES- | Voldoen aan 2023 | 2022 | 2021 | WOA | Beweegrichtlijn 2023 | 2024** Bedrijfsterreinen | 53,3 | 36,1 | 34,8 | -0,16 | 56,6 Enschede-West*** Landelijk gebied en kernen | 35,4 | 35,2 | 34,6 | 0,28 | 56,3 Ribbelt – Stokhorst | 27,4 | 27,1 | 27,4 | -0,10 | 54,2 Hogeland – Velve | 25,4 | 25,2 | 24,7 | -0,16 | 54,9 Enschede-Noord | 25,3 | 25,3 | 25,1 | -0,33 | 56,9 Glanerbrug en omgeving | 24,4 | 24,9 | 24,7 | -0,06 | 52,0 Twekkelerveld – T.H.T. | 20,7 | 20,2 | 20,2 | -0,38 | 53,9 Boswinkel – Stadsveld | 20,3 | 20,0 | 19,9 | -0,32 | 51,6 Binnensingelgebied | 19,5 | 19,6 | 19,1 | -0,38 | 57,3 Enschede-Zuid | 18,8 | 18,3 | 18,1 | -0,29 | 50,2 Enschede (gemeente) | 22,7 | n.b. | n.b. | -0,22 | 53,4 Nederland | 24,2 | 24,2 | 24,6 | 0 | 48,9 Bron: NOC*NSF (2024), KISS-rapportage Gemeente Enschede in 2023; CBS/RIVM/GGD’en (2025), Voldoen aan de beweegrichtlijn in 2024. * | De SES-WOA-score meet de sociaaleconomische status (dus ook vaak sociaaleconomische positie genoemd) van een buurt, wijk of gemeente op basis van (financiële) welvaart, opleidingsniveau en recent arbeidsverleden. 0 geldt hierbij als gemiddeld.
Per wijk betreft dit een schatting op basis van de SMAP-methodiek. De data gaan over inwoners van 18 jaar en ouder. Volgens de ** Gezondheidsraad moeten volwassenen wekelijks minstens 150 minuten matig intensief bewegen (zoals fietsen of stevig wandelen), verspreid over meerdere dagen, aangevuld met minimaal twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten. *** Deze wijk bevat een zeer gering aantal inwoners (270) in vergelijking met de andere wijken, en is daardoor minder goed vergelijkbaar. Geen zicht op sportdeelname buiten verenigingsverband De KISS-rapportage geeft inzicht in het lidmaatschap bij sportverenigingen, maar biedt niet in sportdeelname in andere vormen, zoals fitness bij ondernemende Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede | 21 Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 22 sportaanbieders of een zelf georganiseerd hardlooprondje. Daarnaast wordt de focus in beleid steeds breder dan sport, en wordt er ook ingezet op spelen en bewegen. Ontwikkelingen in het bredere sport- en beweeggedrag van Enschedeërs worden niet gemeten per leeftijdsgroep, wijk, gedrag of vorm van sport en bewegen. Op basis van de landelijke gezondheidsmonitor is de wekelijkse sportdeelname en het voldoen aan de beweegrichtlijnen voor Enschede als gemeente wel bekend, maar niet uit te splitsen.
Op wijk- en buurtniveau wordt wel een schatting gemaakt op basis van achtergrondkenmerken van de wijk die verband houden met wekelijkse sportdeelname en het voldoen aan de beweegrichtlijn (de SMAP-methode), zoals weergegeven in de laatste kolom van tabel 2.2. Aan de hand van deze schattingen kunnen we dus geen daadwerkelijke ontwikkelingen in wekelijkse sportdeelname of voldoen aan de beweegrichtlijn bepalen, maar wel een inschatting geven van hoe het ongeveer gesteld is met deze indicatoren op basis van de achtergrondkenmerken van een buurt of wijk. Ervaren resultaten door partijen in en rondom de sportsector Vanuit partijen in en rondom de sportsector klinkt er lof voor de aanwezigheid van Sportaal op scholen, met name op basisscholen. Dit draagt volgens deze partijen bij aan de motorische ontwikkeling van kinderen, sinds kort ook met metingen op alle scholen om gericht te kunnen ondersteunen. Verenigingen die wij voor dit onderzoek spraken, benoemden dat de verenigingsondersteuning vanuit Sportaal enkele jaren geleden nog wat vaker bestond uit het aanbieden van trainingen en informatiebijeenkomsten voor vrijwilligers van de verenigingen. De verenigingen gaven aan dat deze bijeenkomsten wel nuttig konden zijn, maar dat het veel vroeg van vrijwilligers om hier tijd aan te besteden naast hun reguliere werkzaamheden om de vereniging draaiende te houden.
Tegenwoordig komen verenigingsondersteuners vaker langs op de vereniging om daar de vraag op te halen en te ondersteunen bij lopende vraagstukken op de club. Deze maatwerkaanpak waarderen de verenigingen. De geïnterviewde verenigingen hebben ervaren dat er in de afgelopen jaren mooie stappen zijn gezet op het gebied van een veilig sportklimaat, onder meer doordat een medewerker van Sportaal actief met de verenigingen hieraan werkte. Daarnaast waarderen ze de inzet van de regisseur aangepast sporten (voor mensen met een beperking). Partijen uit de Enschedese sportsector geven wel aan dat personeelsverloop onder dergelijke functionarissen er soms toe heeft geleid dat de energie en aandacht voor dit soort thema’s afnamen. Het was lastig om dit daarna weer op te pakken als een nieuwe medewerker het netwerk en vertrouwen weer opnieuw moest opbouwen. Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 23 Ander onderzoek laat zien dat de voortgang op het thema inclusie in de sport lokaal erg afhankelijk is van de (beschikbaarheid van) betrokkenen en dat personele wisselingen of vertrek van experts daar een negatieve invloed op hebben (Stuij et al., 2025). Op het gebied van accommodaties knelt het bij de capaciteit voor binnensport, waardoor verenigingen soms van meerdere binnensportaccommodaties gebruik moeten maken.
Dit leidt tot praktische problemen voor vrijwilligers, zoals reistijd tussen locaties en meer werk om op verschillende plekken velden speelklaar te maken. Daarnaast kan het ervoor zorgen dat het lastiger is om binding binnen de club te creëren. Diverse mensen die wij interviewden voor dit onderzoek, gaven aan dat er met name in het westen en zuiden van de stad relatief weinig sportaccommodaties (zowel hallen als velden) zijn. Er zijn wel sportplekken in de openbare ruimte waar activiteiten worden georganiseerd, mede door steun van de gemeente. Geïnterviewden vinden het positief dat de gemeente op deze manier toch sportaanbod in de nabijheid stimuleert, ondanks dat de sportverenigingen verder weg zijn. Een ondernemende sportaanbieder stipte wel aan dat de sportplekken in de openbare ruimte niet altijd volledig geschikt zijn voor de activiteiten die deze aanbieder organiseert. Het is daarom belangrijk dat de hardware, software en orgware goed op orde zijn en op elkaar aansluiten. En dat het sportaanbod dat hiermee wordt gecreëerd, aansluit op de wensen en behoeften vanuit de wijk. Dat kan soms nog effectiever en efficiënter worden ingericht door gebruik te maken van de ervaring en kennis van andere professionals in de wijk, zoals welzijnsmedewerkers.
Deze kennis en ervaring kunnen ervoor zorgen dat sportaanbod aansluit op de drempels die inwoners van een wijk, en dat sportprofessionals dit niet zelf hoeven op te halen. Plannen van de gemeente Met uitzondering van jaarplannen van Sportaal beschikt de gemeente niet over concrete uitvoeringsprogramma’s waarin staat welke plannen er zijn om de huidige ambities (verder) te realiseren. Voor de jaarlijkse uitvoering houdt de gemeente dus de lijn aan van de Beleidsnota Bewegen, Spelen en Sporten (2024). De beleidsafdeling sport van de gemeente beschrijft dat de Beleidsnota Bewegen, Spelen en Sporten op het gebied van speelbeleid behoorlijk concreet is uitgewerkt in cijfers, en dat het sport- en beweegbeleid nog iets meer uitgangspunten bevat die verdere uitwerking behoeven. Een deel van die uitwerking zat bijvoorbeeld in een onderzoek van Synarchis (2025) naar sportaccommodaties, op basis waarvan concrete uitvoeringsregels en afwegingskaders konden worden opgesteld. 2.8 Plannen om de huidige ambities te realiseren Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 24 De gemeente wil daarnaast een tarievenharmonisatie doorvoeren. Daarmee worden de verschillen tussen de huurtarieven van sportaccommodaties voor verenigingen geëgaliseerd.
De accommodaties van sommige sporten worden nu relatief veel financieel ondersteund door de gemeente, terwijl bij andere sporten de vereniging vaker eigenaar is van de accommodatie en dit dus ook financieel dekt. De beleidsafdeling sport van de gemeente gelooft sterk in de kracht van de sportvereniging. Hierbij speelt de overtuiging dat opgroeien met sport binnen een vereniging sterk kan bijdragen aan een leven lang sporten en bewegen. Het ondersteunen van ondernemende/commerciële sportaanbieders zien ze als minder logisch en ingewikkelder, onder meer vanwege de Wet Markt en Overheid. Verder kaart de gemeente aan dat onduidelijkheid over de beschikbaarheid van middelen vanuit de Rijksoverheid in de toekomst zorgt voor onzekerheid. In de praktijk is het GALA een soort werkbudget voor de gemeente, waarmee ze gemeentebrede initiatieven kan steunen en uitproberen, vaak uitgevoerd door Sportaal. De impact van deze onzekerheid is bijvoorbeeld dat iemand niet werd aangenomen in 2025 terwijl er nog wel budget was voor dat jaar, omdat het onzeker was of er in 2026 ook nog budget zou zijn. Initiatief vanuit de sportsector De Alliantie van Enschedese Ambassadeurs van Sport en Bewegen heeft een manifest opgesteld waarin ze de politieke partijen voor de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 oproepen om sport en bewegen stevig te verankeren in de verkiezingsprogramma’s en de campagne.
In dit manifest benadrukt deze grote groep partijen uit de lokale sportsector de Social Return on Investment (SROI) van sport. En ze zetten drie thema’s centraal waarin de gemeente volgens hen moet investeren: een sterke basis voor een leven lang sporten en bewegen; gelijke kansen door sport en bewegen voor álle inwoners; de inzet van sport en bewegen voor maatschappelijke opgaven. Op het gebied van gelijke kansen roept de Alliantie op om vooral te investeren in de groepen waar de gezondheidswinst het grootst is. Volgens hen moet de gemeente daarom investeren in passend sportaanbod en begeleiding, de zichtbaarheid van sport- en beweegmogelijkheden vergroten, en sporten voor iedereen betaalbaar en bereikbaar maken. In dit hoofdstuk stond de volgende deelvraag centraal: ‘Welke ambities heeft de gemeente het afgelopen decennium geformuleerd op het gebied van kansengelijkheid en in beleid voor sport, bewegen en het snijvlak daarvan met gezondheid? Wat is er van deze ambities terechtgekomen? Hoe denkt de gemeente deze ambities verder te realiseren?’ In deze paragraaf beantwoorden we deze deelvraag.
2.9 Conclusie Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 25 Ambities De gemeente Enschede hanteert de volgende definitie van kansenongelijkheid: ‘Kansenongelijkheid is het door systeem, omgeving of instituties gevormde ongewenste verschil in het verwerven en benutten van capaciteiten of gebruiken van voorzieningen .’ De gemeente wil dit tegengaan, en alle kinderen gelijke kansen geven zich te ontwikkelen in kwaliteiten en eigen ambities door ongelijk te investeren. Dit betekent onder andere gericht investeren in kwetsbare gebieden en voor doelgroepen in kwetsbare posities. Deze ambitie heeft de gemeente in de afgelopen jaren steeds explicieter en breder uitgewerkt. Waar kansengelijkheid voor 2020 nog geen centraal thema was, vormt dit sinds de nota Kansrijk Enschede een leidend principe in het sociaal beleid. Deze nota en de daarop volgende discussienota zijn geen documenten waarin per beleidsterrein concrete stappen staan op het gebied van kansengelijkheid. In de documenten staan brede principes, die voor de concrete uitwerking moeten landen in de visiedocumenten en nota’s van beleidsterreinen zoals sport. In het sport- en beweegbeleid voorafgaand aan de kansengelijkheidsnota’s kwam kansengelijkheid zowel expliciet als impliciet niet echt terug. De nadruk lag vooral op zelfredzaamheid, verenigingskracht en sport als middel.
In de meest recente beleidsnota sport (2024) wordt kansengelijkheid nog steeds niet expliciet genoemd. Dat is opvallend, aangezien de leidende principes voor kansengelijkheid vanuit de gemeente toen al wel vastgesteld waren. Impliciet zijn er wel meer aanknopingspunten. De koppeling met kansengelijkheid en gezondheid wordt namelijk wel duidelijker, met aandacht voor inclusie, toegankelijkheid en het bereiken van groepen die minder sporten. Het sportbeleid is, net als de kansengelijkheidsnota, relatief sterk op kinderen gericht. Maar dat was voor de beleidsnota uit 2024 ook al het geval. Die focus lijkt dus niet te zijn ontstaan vanwege de visie op kansengelijkheid. Ook in het gezondheidsbeleid is een duidelijke verschuiving zichtbaar van individuele verantwoordelijkheid naar aandacht voor maatschappelijke oorzaken van gezondheidsverschillen. De verbinding tussen het sport- en gezondheidsbeleid legt de gemeente vooral in het beweegvriendelijk inrichten van de openbare ruimte . Maar ook het aanjagen van acties die bewegen stimuleren en het stimuleren van een veilig sportklimaat en gezonde sportkantines komen in beide nota’s terug. Er zijn nog wel mogelijkheden om binnen het beleid voor sport en gezondheid concrete keuzes te maken die kansengelijkheid bevorderen.
Het uitspreken van inzet op bepaalde doelgroepen gebeurt nu bijvoorbeeld nog mondjesmaat, en komt nog niet in alle delen van het beleid terug. Daarnaast kan dit soms nog concreter. De doelgroep ouderen is bijvoorbeeld nog heel breed, en bevat heel veel inwoners van Enschede. Een ander onderdeel waarop het beleid nog niet heel concreet is, is het doel dat de diversiteit bij verenigingen toeneemt. Hier staat niet bij om welke vormen van Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 26 diversiteit gaat. Gemeenten realiseren zich vaker dat het niet realistisch is om inclusief aanbod te hebben bij elke sportaanbieder, en dat het daarom vooral om inclusief aanbod binnen het totale sport- en beweegaanbod in de gemeente moet gaan (Stuij et al., 2025). Daarnaast is het de vraag of de doelstelling ook gaat over diversiteit in het kader en bestuur van verenigingen. In andere gemeenten gaat het vooral over diversiteit in de groep deelnemers aan sport- en beweegaanbod, en niet over diversiteit in de mensen die beleid maken, zowel bij de vereniging als bijvoorbeeld bij uitvoeringsorganisaties (Stuij et al., 2025). Hierdoor is er minder divers perspectief in de beleidsvorming. Wat is er van de ambities terechtgekomen? De ambities uit het sportbeleid voor 2024 waren weinig concreet en meetbaar, wat het lastig maakt om de voortgang eenduidig vast te stellen.
Enerzijds zijn er positieve ontwikkelingen zichtbaar. Zo is het verenigingslidmaatschap in veel wijken licht gestegen, tegen de landelijke trend in, en waarderen partijen in en rondom de sportsector de inzet van Sportaal op scholen en in wijken. Ook zijn stappen gezet in verenigingsondersteuning en het creëren van een veilig sportklimaat. Tegelijkertijd blijven verschillen tussen wijken en doelgroepen bestaan. In wijken met een lagere SEP ligt het lidmaatschap bij verenigingen duidelijk lager, en in sommige van deze wijken is de nabijheid van sportvoorzieningen ook beperkter. Daarnaast is er beperkt zicht op de sport- en beweegdeelname buiten verenigingsverband, waardoor een volledig beeld ontbreekt. Met het oog op kansengelijkheid en het principe van ongelijk investeren is dit belangrijke informatie die ontbreekt. Landelijk is fitness bij het Volwassenenfonds Sport & Cultuur bijvoorbeeld de sport met verreweg de meeste aanvragen, en ook voor kinderen behoort fitness tot de vijf sporten waarvoor de meeste aanvragen worden gedaan (Pulles, Smit & Stuij, 2026). Vanuit gezinnen met een inkomen rond het sociaal minimum wordt er dus ook veel buiten verenigingsverband gesport.
Tegelijkertijd laat onderscheid op basis van opleiding ook zien dat theoretisch opgeleiden zowel vaker een abonnement bij een sportaanbieder als een verenigingslidmaatschap hebben dan praktisch opgeleiden (GGD’en, CBS & RIVM, 2025). Hoe denkt de gemeente deze ambities verder te realiseren? De gemeente zet in op voortzetting en verdere concretisering van het huidige beleid, met de Beleidsnota Bewegen, Spelen en Sporten (2024) als leidraad. De doelstellingen in deze nota zijn wel concreter en beter meetbaar dan in de eerdere beleidsnota’s, wat aanknopingspunten biedt voor betere monitoring en sturing. Deze beleidsnota richt zich ook duidelijker op het toegankelijk maken van sport en bewegen voor groepen die dat normaal gesproken minder doen, zoals mensen met een beperking en een lage SEP. De gemeente zet hierbij sterk in op het stimuleren van sport en bewegen op een jonge leeftijd, vanuit de gedachte dat inwoners Mulier Instituut | Rekenkameronderzoek kansengelijkheid in sport Enschede 27 hiermee gedurende een langere periode gewend raken aan een leefstijl met sport en bewegen, en ontdekken in welke vorm ze hier plezier aan kunnen beleven. De gerichte inzet op inwoners die nog minder sporten en bewegen is zichtbaar in de toewijzing van combinatiefunctionarissen op stadsdeelniveau richting basisscholen die lager scoren op metingen van motorische vaardigheid.
Maar dit vertaalt zich nog niet in een gerichte verdeling over stadsdelen waar inwoners minder sportief zijn. Daar ligt een gemiste kans om het principe van ongelijk investeren om kansengelijkheid te bevorderen verder tot uitvoering te brengen in het sportbeleid. In de uitvoering speelt Sportaal een centrale rol, met steeds meer aandacht voor het meten van impact en het gericht inzetten van middelen, bijvoorbeeld via een pilot ongelijk investeren. Ook zet de gemeente in op samenwerking tussen (uitvoerings)organisaties in wijken en het stimuleren van sport en bewegen in de openbare ruimte. Het ondersteunen van verenigingen blijft een belangrijk uitgangspunt. Ondernemende/commerciële sportaanbieders ondersteunt de gemeente minder, doordat ze duidelijk waarde hecht aan sporten in verenigingsverband (voor en door de leden) en terughoudend is om organisaties met een winstoogmerk financieel te ondersteunen. Hierdoor ondersteunt ze het sporten en bewegen door een fors deel van de Enschedese inwoners minder financieel dan dar van de sporters in verenigingsverband.