BIJLAGEN bij Visie gemeentelijke begraafplaatsen Enschede
Tekst van het document
VISIE GEMEENTELIJKE BEGRAAFPLAATSEN ENSCHEDE BIJLAGEN
1
INHOUDSOPGAVE INLEIDING
3
1.OVERZICHT GEGEVENS BEGRAAFPLAATSEN
4
2.OVERZICHT DIENSTEN BEGRAAFPLAATSEN
6
3.WAARDEN PER GEMEENTELIJKE BEGRAAFPLAATS 3.1 OOSTERBEGRAAFPLAATS 3.2 WESTERBEGRAAFPLAATS 3.3 R.K. BEGRAAFPLAATS
7 7 16 26
2
INLEIDING In dit document vindt u de bijlagen ter onderbouwing bij de “Visie gemeentelijke begraafplaatsen Enschede”.
3
1.OVERZICHT GEGEVENS BEGRAAFPLAATSEN
Onderstaand vindt u een overzicht van de gegevens per begraafplaats Oosterbegraafplaats
Westerbegraafplaats
R.K.-begraafplaats
Adres
NoordEsmarkerrondweg 407
Hengelosestraat 487
Gronausestraat 405
Opp
13 ha
Ruim 9 ha
3 ha
Status
Actief begraven
Actief begraven
Alleen bijzettingen
In gebruik genomen
1899
1921 (3 ha)
1927
Uitbreiding(en)
1923-1926
1949
-
Gesloten1
Nee
Nee
Nee, nog niet; afspraken tussen kerkbestuur en gemeente uit 1980
Functie
Begraafplaats/herdenkp ark
Begraafplaats/herdenkp ark
Begraafplaats
Eigendom
Gemeente
Gemeente
Voorheen R.K.-parochie, in 1980 overgenomen door gemeente
Kantoor
Ja
Ja
-
Aula, ook te gebruiken als koffiekamer
Ja, 60 zitplaatsen
Ja, 50 zitplaatsen Ook een tent/buitenaula
-
Cultuurhistorisch waardevol
Ja, oudste deel een van de twee ontwerpen van begraafplaatsen van H.F. Hartogh Heys van Zouteveen
Monument
Begraafplaats is Rijksmonument (monumentnummer 510626, sinds 1999)
Aula en poort zijn gemeentelijk monument
4
Stijl
Aangelegd in drie fasen
Oudste deel romantische stijl (landschapsstijl), uitbreiding zakelijke stijl
Bijzonderheden
Gesloten geweest van 1990-2004 vanwege bezuinigingen, bijzettingen in familiegraven waren wel mogelijk.
Islamitische grafvelden, grafveld Joods liberale gemeenschap, R.K.gedeelte.
Wandgraven (2005), zeldzaam in Nederland Onderhoud
Onderhoud Enschede B.V.
Oude grafmonumenten van begraafplaats Deurningerstraat O.E. B.V.
O.E. B.V.
5
2.OVERZICHT DIENSTEN BEGRAAFPLAATSEN Onderstaand vindt u een overzicht van de diensten per begraafplaats Diensten begraafplaatsen
2024
Gem.
'18-'24
Begraving nieuw graf
72
65
Begraving wandgraf
7
5
Begraving keldergraf
0
1
Begraven in algemeen graf
6
8
Bijzetting
38
45
Asverstrooiing
13
14
Asbus in bestaand graf
25
23
Asbus in nieuw graf
14
12
Asbus in nis
4
3
Asbus Kamer van Stilte
0
0
Boom planten met/zonder asverstr.
2
1
Gedenkplaatje
1
5
FC Twente tegel
8
2
FC Twente slotje
2
1
Vergunning gedenkteken
49
52
Fundatiegebruik
12
14
Opgraving
2
2
Laten dalen
2
4
Kelderelement 1-diep
1
0
Kelderelement 2-diep
0
Gem. totalen
125
53
8
66 6 0
Reservering wand- en keldergraven
3
7
7
Reservering overige graven
36
39
39
Verlenging grafrechten
134
159
Heruitgifte grafrechten
12
9
Overschrijven grafrechten
66
86
Onderhoudsrecht
4
4
Verlenging onderhoudsrecht
10
9
Ophalen asbus bij crematorium
1
0
Gebruik aula
21
12
Gebruik paviljoen
0
2
Totalen per jaar
545
585
267
14 585
6
3.WAARDEN PER GEMEENTELIJKE BEGRAAFPLAATS De gemeentelijke begraafplaatsen in Enschede hebben belangrijke waarden voor Enschede. In deze bijlage geven we per gemeentelijke begraafplaats meer inzicht in de waarden die de begraafplaatsen vervullen. Dit naast de waarden voor inwoners en nabestaanden als al genoemd in de visie.
3.1 OOSTERBEGRAAFPLAATS 3.1.1 Algemene informatie Adres: Noord Esmarkerrondweg 407 Enschede Achteringang aan de Sleutelweg, zorgt voor verbinding met de R.K. begraafplaats. Jaar van aanleg: 1898 In gebruik genomen: 1899 (7,7 ha) Uitbreidingen 1923 (3,6 ha) Oppervlakte: 13 ha Er wordt nog begraven. De begraafplaats is volop in gebruik. Er is wel een periode geweest dat er geen nieuwe graven uitgegeven mochten worden (1990-2004). Openingstijden: Dagelijks van zonsopgang tot zonsondergang vrij toegankelijk voor iedereen. Aantallen begravingen/asbestemmingen 60 50 40 30 20 10 0
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Figuur 1. Aantal begravingen 2018-2023
7
35 30 25 20 15 10 5 0
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Figuur 2. Aantal asbestemmingen 2018-2023
3.1.2 Geschiedenis De gemeenteraad besluit op 7 oktober 1897 enkele percelen grond aan te kopen voor de aanleg van een nieuwe begraafplaats. In de vergadering van 6 november 1899 wordt de aanleg en de beplanting gegund aan H.F. Hartogh Heys van Zouteveen uit Amersfoort. Op 17 februari 1899 wordt besloten tot het stichten van enkele gebouwen op de begraafplaats. In juli 1899 wordt de begraafplaats in gebruik genomen.
Figuur 3. Ontwerp van H.F. Hartogh Heys van Zouteveen
Uitbreiding van de begraafplaats vond plaats in 1927. De verwachting was dat er behoefte ontstaat aan meer grafruimte. Daarom worden er gronden tussen de begraafplaats en de spoorlijn naar Gronau toegevoegd. Deze uitbreiding is 3,6 ha en zo krijgt de begraafplaats een oppervlakte van 12 ha.
8
Figuur 4. Luchtfoto Oosterbegraafplaats (Google Maps 2024). Aan de kant van de Sleutelweg het eerste deel, aan de noordkant de uitbreiding.
In 1929 worden een poortgebouw en twee dienstwoningen aan weerszijden van het grasveld gerealiseerd. In de stijl van de Amsterdamse school. Ook is in 1929 het lijkenhuisje gebouwd.
Figuur 5. Poortgebouw
In 1949 zijn er opnieuw uitbreidingsplannen, maar een nadere prognose wijst uit dat als men tweediep gaat begraven en een sloot dempt, er niet eerder dan in 1970 gebrek aan grafruimte ontstaat. De gemeenteraad besluit in 1980 dat het gewenst is voorbereidingen te treffen voor de aanleg van één nieuwe en goed uitgeruste begraafplaats voor heel Enschede. Zo ver is het echter niet gekomen. Het aantal crematies nam toe door de opening van het crematorium in Usselo in 1971. (Cremeren werd
9
officieel mogelijk in Nederland in 1968. Naar aanleiding daarvan besloot een aantal gemeenten in Twente gezamenlijk een crematorium op te zetten.) Van 1990 tot 2004 is de Oosterbegraafplaats ‘gesloten’ geweest. Gemeente Enschede wilde focussen op één begraafplaats, de Westerbegraafplaats. Er werden geen nieuwe graven meer uitgegeven. Bijzettingen in familiegraven mochten wel doorgaan. Men dacht dat dit een bezuiniging zou zijn. Dit bleek niet het geval, omdat het onderhoud aan de begraafplaats en de graven wel door moest gaan. In 2005 zijn wand- en keldergraven aangelegd. De wandgraven zijn muurnissen om een kist in te plaatsen. De nis wordt aan de voorzijde dicht gemetseld en afgesloten met een granieten tekstplaat. Zo wordt het mogelijk om bovengronds te begraven. Voor deze vernieuwende manier van begraven kreeg gemeente Enschede de International Funeral Award. In 2006 zijn het bomenbestand en de beplanting deels vernieuwd. Tijdens de sneeuwstorm in 2005 is bijna de hele noordelijke hoofdlaan (de laan links van het poortgebouw) door de storm geveld. De enorme coniferen lagen links en rechts over het hoofdpad. Een enorme ravage, ook schade aan de graven. Voor de nieuwe aanplant zijn grotendeels dezelfde coniferen teruggezet om recht te doen aan het oorspronkelijke beplantingsplan. In 2008 is de oorspronkelijke padenstructuur hersteld.
Figuur 6. Herstelde hoofdlaan (foto mei 2024)
3.1.3 Aanwezige voorzieningen Voorzieningen
Aanwezig
Toelichting/opmerkingen
Kantoor
ja
Aula
Ja, 1
Koffiekamer
Ja, 1
Dagelijks beheerder aanwezig behalve op vrijdag Verrijdbaar groot formaat video/audiomeubel ca 40 zitplaatsen en 2 statafels Aula is tevens koffiekamer voorzien van een keuken met koffieapparatuur /servies/koeling (op verdieping); keuze uit 2 vaste cateraars
Informatiebord met
Ja
Bij ingang
plattegrond Bewegwijzering Toegankelijkheid en
Ja Rolstoelen achter het gebouw.
voorzieningen voor
10
Voorzieningen
Aanwezig
Toelichting/opmerkingen
mensen met een
Toiletten niet toegankelijk voor rolstoelers. Begane
lichamelijke beperking
grond gebouw wel toegankelijk (deels via kantoor).
(blinden, rolstoelen,
Paden goed beloopbaar/berijdbaar.
e.d.) Schuilgelegenheid
Nee
Niet in de openbare ruimte
Openbaar toilet
Ja
Gesloten wanneer de beheerder niet aanwezig is
Parkeerplaats
ja
Fietsenrek
ja
Rolstoelen
ja
Watertappunten
ja
Afvalbakken
Ja
Bankjes
ja
Kunstwerken
Ja
(beeldende kunst) Voorzieningen voor
Een aantal bijzondere grafmonumenten, 2 waterelementen.
Ja
kinderen Overige voorzieningen
2 stuks, naast informatiebord, achter het gebouw
Schommels en wipkippen op grasveld bij de kindergraven
Ja
- Bijenhotel met infobord - Bijenstal met infobord
Typen graven Totaal 14.750 graven Graven
Aanwezig
Particuliere grondgraven
ja
Algemene grondgraven
ja
Kindergraven particulier
ja
Kindergraven algemeen
ja
Wandgraven particulier
ja
Keldergraven particulier
ja
RK gedeelte
ja
Islamitisch gedeelte
nee
Ruimte/gedeelte voor andere
ja
geloofsgemeenschappen
Toelichting/opmerkingen
218
Ja, na ruimten bestaande velden.
Typen asbestemmingen Voorzieningen
Aanwezig
Urnenmuur
ja
Urnenkelders
ja
Urnentuintjes (sierurn bovengronds)
ja
Toelichting/opmerkingen Wordt ook urnentuin genoemd
11
Overige mogelijkheden voor plaatsing
ja
Kamer van Stilte
urn Strooiveld
ja
Oorlogsgraven Zowel particuliere als militaire oorlogsgraven.
3.1.4 Natuurwaarde/onderdeel hoofdgroenstructuur • • • • • • •
Flora en fauna - Geen onderzoek bekend bij ecologen. Waarnemingen van meerdere reeën, eekhoorns, groene en bonte spechten, uilen, roofvogels, zangvogels. De bossfeer en veel nestkastjes dragen daar aan bij. Weinig inheemse planten, planten niet bewust inheems aangeplant of bewust inheemse zaden gebruikt. Op de Oosterbegraafplaats staat langs het noordelijke hoofdpad een bijenhotel met daarnaast een informatiepaneel. Achter op het terrein staan bijenkasten met een informatiepaneel. In het voorjaar bloeien er veel bollen, speciaal geplant met het oog op de biodiversiteit. Onderdeel ecologische hoofdstructuur van Enschede. Er loopt een ecologische zone vanaf de Gronausestraat tot aan de Sleutelweg en verder naar het noorden over de Oosterbegraafplaats. Onderdeel hoofdgroenstructuur van Enschede. Gedenkparken/begraafplaatsen zijn onderdeel van de ‘groene gebieden’ (o.a. de grote parken) uit het Groenambitieplan 2050.
3.1.5 Archeologische waarde •
•
Een deel van de begraafplaats en het groene voorplein heeft de gebiedsaanduiding ‘overige zone – archeologische onderzoeksgebied b’. Het gele gebied op onderstaand kaartje heeft een lage archeologische verwachtingswaarde. Het oranje gebied een middelhoge en het rode een hoge verwachtingswaarde. Donkerrood staat voor waardevol (in dit geval om een vindplaats met vondsten van 9000-5000 v. Chr., bekend als de Cascade). De Oosterbegraafplaats heeft grotendeels een lage verwachtingswaarde en deels een middelhoge verwachtingswaarde.
Figuur 7: archeologische verwachtingenkaart
12
3.1.6 Cultuurhistorische waarde • • • •
De Oosterbegraafplaats is rijksmonument (monumentennummer 510626, sinds 1999). De Oosterbegraafplaats is destijds aangelegd op een plek ver buiten de bebouwde kom. Zoals dat destijds wettelijk was vastgelegd, er mocht niet binnen de bebouwde kom begraven worden. De locatie herinnert daar nog aan. Inmiddels is de stad er omheen gegroeid. De Oosterbegraafplaats ligt in cultuurhistorisch attentiegebied. De gronden zijn aangewezen voor het behoud, herstel en versterking van de aanwezige cultuurhistorische waarden. In de cultuurhistorische waardenkaart heeft de begraafplaats een hoge attentiewaarde.
Personen van plaatselijk of regionaal belang Op de begraafplaats zijn graftuinen aanwezig. Verschillende monumentale graven van Enschedese ondernemers en industriëlen. In het boekje Wandelroute Oosterbegraafplaats wordt een aantal voorbeelden genoemd. Cultuurhistorische elementen Van belang zijn: • Oorlogsgraven burgers en militairen (uit Gemenebestlanden in de Eerste of Tweede Wereldoorlog gesneuveld); • Graven/grafkelders industriëlen en textielfabrikanten; • Graven bekende inwoners van Enschede zoals de streekschrijver Jacob van Deijnse, streekdichteres Cato Elderink, burgemeester van Enschede en voorzitten van de ANWB Edo Johannes Bergsma; • Grafmonumenten met symboliek (zoals palmtak, gebroken zuil, etc.); • Lijkenhuisje uit 1929; • Het ontwerp van de begraafplaats door H.F. Hartogh Heys van Zouteveen.
3.1.7 Architectonische waarde Begraafplaats • Ontwerper begraafplaats: H.F. Hartogh Heys van Zouteveen, van eerste deel, 7,7 ha dat in 1898 is aangelegd, in een parkachtige landschapsstijl. • De begraafplaats aangewezen als Rijksmonument. Waardering rijksmonument: begraafplaats van cultuur-, architectuurhistorisch en stedenbouwkundig belang: o Vanwege de graftuinen van de fabrikantenfamilies; o Als gaaf en grootschalig voorbeeld van een eind 19e-eeuwse begraafplaats; o Vanwege de parkachtige aanleg met groenstructuur. Gebouwen • Gebouwen bestaan uit de aula en twee dienstwoningen naast de oprijlaan. Deze dateren uit 1929. Het hoofdgebouw is een kopie in klein formaat van het postkantoor in de stad Utrecht. • De aula en de nieuwe poort zijn gebouwd in de stijl van de Amsterdamse school.
13
Figuur 8. Lijkenhuisje (mei 2024)
Figuur 9. Wandgraven (mei 2024)
Wandgraven De wandgraven zijn in 2005 aangelegd. Wandgraven zijn bijzonder voor Nederland. Het ontwerp is van architect Herman van den Hurk uit Valkenburg. Grafmonumenten Enkele graftuinen met rijk gedecoreerde graven van Enschedese fabrikantenfamilies, van o.a. Van Heek, Jannink, Blijdenstein en Ledeboer.
Figuur 10. Graftuin familie van Heek
3.1.8 Monumentale waarde •
De Oosterbegraafplaats is ingeschreven in het Rijksmonumentenregister: 17-1-1999. In de redengevende beschrijving (zie onderstaand overzicht) staat: De begraafplaats is van cultuur-, architectuurhistorisch en stedenbouwkundig belang: o Vanwege de graftuinen van fabrikantenfamilies o Als gaaf en grootschalig voorbeeld van een eind 19e eeuwse begraafplaats o Vanwege de parkachtige aanleg met groenstructuur
14
Figuur 11. Tekst uit redengevende beschrijving aanwijzing rijksmonument
• •
De begraafplaats is geen gemeentelijk monument. Er zijn geen grafmonumenten met status rijks- of gemeentelijk monument
3.1.9 BELEVINGSWAARDE Belevingswaarde kan gevormd worden door allerlei elementen. Zoals beleving van het groen, het uitzicht, het buiten zijn, de seizoenen, de mooie omgeving, de rust, e.d. • • • • • • •
Parkachtig, diversiteit aan groen, veel afwisseling in beleving, mooie hoofdlanen met combinatie van Acacia’s met taxus. Het is een park met een diversiteit aan grote bomen, planten en bollen. Er staan er bijzondere bomen, zie bomenroute. Geeft het totaalbeeld van een arboretum. De variatie aan graven en grafmonumenten is veelzijdig door de verschillende tijdsperiodes. Veel geschiedenis te zien. Prominente graven en verhalen erachter. Het rustig en stil op de begraafplaats. Wandelaars doen de begraafplaats regelmatig aan. Er zijn twee wandelroutes over de Oosterbegraafplaats: de Wandelroute Oosterbegraafplaats en de Bomenroute Oosterbegraafplaats. Van beide zijn gratis boekjes.
15
Figuur 12. Belevingswaarde -beplanting en symboliek (mei 2024)
3.1.10 Maatschappelijke waarde Functies van de begraafplaats met maatschappelijke waarde • Lijkbezorging/begraven en asbestemmingen • Rouwverwerking/gedenken • Bezinning • Ontmoeting • Park (wandelen en van omgeving genieten) • ‘Toeristische’ functie door aanwezigheid van bekende textielfamilies, graftuinen, grote bomen/ bomenroute trekt mensen.
3.2 WESTERBEGRAAFPLAATS 3.2.1 Algemene informatie Adres: Hengelosestraat 487 Enschede Jaar van aanleg: 1918-1921 In gebruik genomen: 2-1-1921 (3 ha) Uitbreidingen: 1949 (6,7 ha) Oppervlakte: 9 ha Er wordt nog begraven. De Westerbegraafplaats biedt plaats aan meerdere geloofsovertuigingen door het aanwijzen van afzonderlijke vakken. Zo is er een RK-deel, voorzien van een groot houten kruis. Verder is er een grafveld voor de liberaal joodse gemeenschap. Ook zijn er Islamitische grafvelden. Bovendien zijn er oude grafmonumenten geplaatst afkomstig van het Boerenkerkhof aan de Deurningerstraat. Openingstijden: Dagelijks van zonsopgang tot zonsondergang vrij toegankelijk voor iedereen.
16
Aantal begravingen en asbestemmingen 120 100 80 60 40 20 0
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Figuur 1. Aantal begravingen 2018-2023 40 35 30 25 20 15 10 5 0
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Figuur 2. Aantallen asbestemmingen 2018-2023
3.2.2. Geschiedenis De gemeenteraad van Lonneker besluit op 22 juni 1916 gronden aan te kopen voor de aanleg van een nieuwe begraafplaats aan de Hengelosestraat. In de vergadering van 26 februari 1918 wordt hiervoor een krediet verleend. Op 1 januari 1921 wordt de nieuwe begraafplaats in gebruik genomen. Hij is dan 3 ha groot en aangelegd in een romantische stijl, afgeleid van de Engelse landschapsstijl, gekenmerkt door slingerende paden. Bij de samenvoeging van de gemeenten Enschede en Lonneker in 1934 houdt Lonneker op te bestaan en wordt de Westerbegraafplaats een Enschedese begraafplaats. In 1940 worden de eerste stappen voor uitbreiding gezet. De benodigde grond komen in 1944 in bezit van de gemeente. De directeur van de dienst Stadsplantsoenen en Begraafplaatsen krijgt in 1945 opdracht voorbereidingen te treffen voor de uitbreiding. De uitbreiding komt gereed in 1949. Er is dan
17
6,68 ha toegevoegd. Er is gekozen voor een uitbreiding in een zakelijke stijl, strak en symmetrisch met rechte lijnen en vakken. Voor de noodzakelijke ophoging in verband met het grondwaterniveau is zand gebruikt dat is vrijgekomen uit het Twentekanaal. Nu is de begraafplaats 9 ha groot. In 1958 en 1960 worden rapporten opgemaakt over de toekomstmogelijkheden van de openbare begraafplaatsen. Op grond hiervan besluit de gemeenteraad op 30 mei 1960 de Westerbegraafplaats niet verder uit te breiden, geen nieuwe aula te bouwen, maar de bestaande aula te verbeteren door het aanbrengen van enige voorzieningen. Vanaf 1955 is er een apart kinderhof.
Figuur 3. Boog met entree naar kinderhof (foto sept 2024)
Figuur 4. Luchtfoto (Googlemaps 28-3-2024)
18
Figuur 5. Plattegrond Westerbegraafplaats. Links onder het oorspronkelijke deel.
3.2.3 Aanwezige voorzieningen Voorzieningen Kantoor
Aanwezig ja
Aula
Ja, 1
Koffiekamer
ja
Informatiebord Bewegwijzering
ja ja
Toelichting/opmerkingen Dagelijks beheerder aanwezig behalve op vrijdag Verrijdbaar groot formaat video/audiomeubel ca 50 zitplaatsen Aula is tevens koffiekamer; voorzien van een keuken met koffieapparatuur /servies/koeling. Moet wel omgebouwd worden tussen uitvaart en koffie. Keuze uit 2 vaste cateraars Links bij de ingang
19
Voorzieningen Toegankelijkheid en voorzieningen voor mensen met een lichamelijke beperking (blinden, rolstoelen, e.d.) Schuilgelegenheid Openbaar toilet Parkeerplaats
Aanwezig ja
Toelichting/opmerkingen Er is een traploze opgang naar de ingangsdeur Rolstoelen bij informatiebord
Ja ja Beperkt
De tentoverkapping bij de Bloemenweide
Fietsenrek
ja
Rolstoelen
Ja
Watertappunten
ja
Afvalbakken
Ja
Bankjes
ja
Kunstwerken (beeldende
ja
kunst)
Bij de ingang en langs de Parallelweg Twee stuks, naast informatiebord
Een aantal bijzondere grafmonumenten; in het Vlinderhof een cortenstalen monument
Voorzieningen voor kinderen
ja
Overige voorzieningen
Speeltoestellen bij het kinderveld Bijenhotel met informatiebord Bijenstal achter op het terrein met informatiebord
Typen graven Totaal 10.820 graven Graven
Aanwezig
Particuliere grondgraven
ja
Algemene grondgraven
ja
Kindergraven particulier
ja
Kindergraven algemeen
ja
Wandgraven particulier
n.v.t.
Keldergraven particulier
n.v.t.
RK gedeelte
ja
Islamitisch gedeelte
ja
Ruimte/gedeelte voor andere
ja
Toelichting/opmerkingen
Liberaal joods, islamitisch
geloofsgemeenschappen Typen asbestemmingen Voorzieningen
Aanwezig
Urnenmuur
ja
Urnenkelders
ja
Urnentuintjes (sierurn
n.v.t.
Toelichting/opmerkingen In urnentuintjes
bovengronds)
20
Overige mogelijkheden voor
ja
plaatsing urn Strooiveld
Bos van Herinnering, als mogelijkheid verstrooien rondom de te planten boom
ja
Algemeen strooiveld en FC Twente strooiveld
Er zijn aparte islamitische, joods liberale en rooms-katholieke gedeelten voor graven.
Figuur 6. FC Twenteveld (foto mei 2024)
Oorlogsgraven Op de Westerbegraafplaats zijn alleen particuliere oorlogsgraven, geen militaire.
3.2.4 Natuurwaarde/onderdeel hoofdgroenstructuur • •
Flora en fauna – Geen begraafplaats breed onderzoek bekend. Waarnemingen van meerdere konijnen, hazen, eekhoorns, egels, groene en bonte spechten, buizerd, sperwer, mezen, uilen, vleermuizen, insecten en bijen.
Figuur 7. Natuurlijke zone met bijenhotel (foto mei 2024)
• • •
Er is een natuurlijke zone, evenwijdig aan de Hengelosestraat. Hier staat ook een bijenhotel met informatiebord. In het voorjaar bloeien er veel bollen, speciaal geplant met het oog op de biodiversiteit. Grote variatie aan bomen, struiken en vaste planten. 21
Figuur 8. Kruidenrijke vegetatie (mei 2024)
•
Onderdeel hoofdgroenstructuur van Enschede. Gedenkparken/begraafplaatsen zijn onderdeel van de ‘groene gebieden’ (o.a. de grote parken) uit het Groenambitieplan 2050.
3.2.5 Archeologische waarde •
De voorste helft van de westerbegraafplaats tegen de Hengelosestraat (oranje) heeft de gebiedsaanduiding Onderzoeksgebied. De achterste helft (geel) heeft een lage archeologische verwachtingswaarde.
Figuur 9: archeologische verwachtingenkaart
3.2.6 Cultuurhistorische waarde •
De Westerbegraafplaats ligt in cultuurhistorisch attentiegebied. De gronden zijn tevens aangewezen voor het behoud, herstel en versterking van de aanwezige cultuurhistorische waarden. De aula valt 22
niet onder de cultuurhistorisch waardevolle of karakteristieke gebouwen (bestemmingsplan cultuurhistorie 2017). Uit de cultuurhistorische waardenkaart blijkt dat de begraafplaats een hoge attentiewaarde heeft. Aula en toegangspoort zijn gemeentelijk monument (zie gebouwen). Personen van plaatselijk of regionaal belang • In het boekje Honderd jaar begraven en gedenken op de Westerbegraafplaats staan een aantal voorbeelden van bijzondere graven. Cultuurhistorische elementen Van belang zijn: • Oorlogsgraven burgers; • Graven historische figuren, zoals burgemeester Stroink van Lonneker die fel tegen inlijving bij Enschede was, Willem Wilmink; • Grafmonumenten met symboliek (zoals palmtak, gebroken zuil, etc.); • Het ontwerp van de begraafplaats door P.H. Wattez; • Oude grafmonumenten afkomstig van het Boerenkerkhof aan de Deurningerstraat.
3.2.7 Architectonische waarde Begraafplaats • Ontwerper begraafplaats: Petrus Hermannus (Pieter) Wattez (1871-1953) • In 1921 in gebruik genomen gedeelte is ontworpen in vrije landschappelijke stijl, afgeleid van met slingerende paden (het noordoostelijk deel). In 1921 zijn ook de poort en de aula aangelegd. Het is een monumentale ingang. • De uitbreiding (1949) is in een zakelijke strakke stijl, symmetrisch met rechte lijnen en paden. Hiervoor is gekozen omdat dat eenvoudig gefaseerd uit te voeren was.
Figuur 10. Ruimtelijke kwaliteit (foto mei 2024)
Gebouwen/gebouwde onderdelen • Aula: wit met zwart pannendak. Dateert uit 1921, jaar van aanleg begraafplaats. • Poort: ijzeren sierhekwerk tussen 4 pijlers van roze zandsteen. Dateert uit 1921, jaar van aanleg begraafplaats.
23
•
Hek/poort en ontvangstgebouw Westerbegraafplaats zijn gemeentelijk monument. Het hek en het ontvangstgebouw zijn van algemeen belang vanwege de cultuurhistorische en situationele waarden die tot uitdrukking komen: o Beeldbepalende ligging aan de verbindingsweg tussen Hengelo en Enschede; o De functie in relatie tot de begraafplaats; o De gaafheid van de onderdelen.
Figuur 11. Poort en aula (foto mei 2024)
Grafmonumenten • Er zijn een aantal bijzondere monumenten die op het lijstje staan om te behouden. Oude deel vooral materiaal met oude symboliek, zie boekje wandelroute Westerbegraafplaats.
3.2.8 Monumentale waarde • • •
Er is geen (deel van) de begraafplaats aangemerkt als rijksmonument De aula en de markante poort zijn gemeentelijke monumenten. Er zijn geen grafmonumenten met de status rijksmonument of gemeentelijke monument.
3.2.9 Belevingswaarde Belevingswaarde kan gevormd worden door allerlei elementen. Zoals beleving van het groen, het uitzicht, het buiten zijn, de seizoenen, de mooie omgeving, de rust, e.d. • Parkachtige sfeer van rust en ruimte en erg groen. • Een park met een diversiteit aan grote bomen, planten en bollen en daarmee met veel insecten, vlinders en bijen. Bijzondere berkenlaan. • De variatie aan graven en grafmonumenten is zeer divers. Fraaie Urnentuin en oude bijzondere grafmonumenten. • Monumentale poort en bijzondere aula, beslotenheid of juist uitgestrektheid/maar ook openheid door de mooie zichtlijnen. • Het is een rustpunt voor recreatieve wandelaars.
24
Figuur 12. Bloeiende Rhododendrons bij de entree (foto mei 2024)
Figuur 13. Kindergedeelte (foto mei 2024)
3.2.10 Maatschappelijke waarde Functies van de begraafplaats • Lijkbezorging/begraven en asbestemmingen • Rouwverwerking/gedenken • Bezinning • Ontmoeting • Park (wandelen en van omgeving genieten) • ‘Toeristische’ functie door aanwezigheid van bekende textielfamilies, graftuinen, grote bomen trekt mensen.
25
3.3 R.K. BEGRAAFPLAATS 3.3.1 Algemene informatie Adres: Gronausestraat 405 Enschede (naast het Mirocenter) Jaar van aanleg: 1926-1927 In gebruik genomen: 1927 (2,38 ha) Uitbreidingen: 1958 (0,87 ha) Oppervlakte: 3 ha Openingstijden: Dagelijks van zonsopgang tot zonsondergang vrij toegankelijk voor iedereen. Er is een publicatiebord. Begraven: alleen bijzettingen. Er worden geen nieuwe graven meer uitgegeven. 3 2 2 1 1 0
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Figuur 1. Aantal begravingen 2018-2023
3.3.2 Geschiedenis In 1922 maakt het Rooms Katholieke kerkbestuur plannen om een nieuwe begraafplaats te stichten. De R.K. begraafplaats uit 1861 aan de Gronausestraat (nu Espoortstraat) lag inmiddels in de bebouwde kom. Als deze begraafplaats gesloten zou worden, zou de grond in eigendom moeten overgaan naar de gemeente. Het kerkbestuur was hiertoe bereid op voorwaarde dat de gemeente Enschede medewerking zou verlenen. Er werd besloten een nieuwe R.K. begraafplaats aan te leggen tegen de Oosterbegraafplaats, aan de Gronausestraat. B&W van Lonneker verlenen hiervoor in 1925 verguning. De grond werd door de gemeente beschikbaar gesteld voor 1 gulden, terwijl de aankoopwaarde 32.197 euro was. De gemeente legde de begraafplaats aan. In juli 1927 werd de nieuwe begraafplaats overgedragen aan het kerkbestuur en in gebruik genomen. In 1958 volgde een uitbreiding. De begraafplaats is in 1980 door de gemeente overgenomen van het kerkbestuur, omdat de RK-kerk het onderhoud niet meer kon betalen.
Figuur 1. Toegang Gronausestraat (foto mei 2024)
26
Afspraken met de RK kerk In de akte van overname uit 1979 zijn voorwaarden opgenomen over de instandhouding en het beheer van de RK begraafplaats en over de uitgegeven grafrechten van koopgraven en huurgraven op het oude en het nieuwe gedeelte. KOOPGRAVEN: De koopgraven (allen uitgegeven voor een periode van 75 jaar) liggen op het oude gedeelte van de begraafplaats en zijn het laatst uitgegeven in 1976, dus deze grafrechten zijn nog geldig tot uiterlijk 2051. Tot die tijd zijn eventuele bijzettingen nog mogelijk. Na het vervallen van de grafrechten van deze koopgraven heeft de gemeente een onderhoudsverplichting afgesproken van 20 jaar. Dit betekent dat in het jaar 2071 de onderhoudsverplichting voor alle graven is afgelopen en de grafrechten allemaal zijn verlopen en in principe tot sluiting van het oude gedeelte kan worden overgaan. HUURGRAVEN: Op het oude en nieuwe gedeelte van de begraafplaats zijn huurgraven uitgegeven voor zowel 10 als 20 jaar. Daarnaast zijn ook verlengingen uitgegeven. Van het merendeel van de huurgraven op het oude gedeelte zijn de grafrechten inmiddels (2025) verlopen en zijn ook geen rechthebbenden bekend. Momenteel wordt niet actief gezocht naar rechthebbenden van deze huurgraven. Er wordt niet actief geruimd. Op het nieuwe gedeelte zijn de grafrechten van de huurgraven nog niet verlopen en zijn de rechthebbenden geregistreerd.
Voor alle huurgraven is zowel heruitgifte van 20 jaar als verlenging nog toegestaan tot uiterlijk 2051. Onderhoudsniveau Bij de overname van deze begraafplaats van de RK-kerk is gekozen voor ‘begeleide verwildering’, een ander, lager onderhoudsniveau dan de Ooster- en Westerbegraafplaats. De graven moeten toegankelijk zijn, maar verder is het onderhoud minimaal. Hooguit 4x per jaar maaien.
Figuur 2. Plattegrond
27
3.3.3 Aanwezige voorzieningen Voorzieningen
Aantal
Toelichting/opmerkingen
Kantoor
nee
Aula
Nee
Koffiekamer
nee
Informatiebord met
informatiebord
Geen plattegrond
plattegrond Bewegwijzering
nee
Toegankelijkheid en
Wel toegankelijk
voorzieningen voor mensen met een lichamelijke beperking (blinden, rolstoelen, e.d.) Schuilgelegenheid
nee
Openbaar toilet
nee
Parkeerplaats
nee
Een paar auto’s kunnen bij de ingang staan of op de ventweg van de Gronausestraat.
Fietsenrek
ja
Rolstoelen
nee
Watertappunten
1
Afvalbakken
nee
Bankjes
ja
Kunstwerken (beeldende
nee
kunst)
beton
Een aantal bijzondere grafmonumenten, geen kunst in de openbare ruimte
Voorzieningen voor
nee
kinderen Overige voorzieningen
Achteringang aan de Sleutelweg
Typen graven Totaal aantal graven niet bekend; administratie nog niet helemaal gedigitaliseerd. Graven
Aantal
Particuliere grondgraven
ja
Algemene grondgraven
nee
Kindergraven particulier
ja
Kindergraven algemeen
ja
Wandgraven particulier
nee
Toelichting/opmerkingen
28
Keldergraven particulier RK gedeelte
nvt
Islamitisch gedeelte
nee
Ruimte/gedeelte voor
nee
Helemaal RK
andere geloofsgemeenschappen Typen asbestemmingen Voorzieningen
Aantal
Urnenmuur
nee
Urnenkelders
nee
Urnentuintjes (sierurn
nee
Toelichting/opmerkingen
bovengronds) Overige mogelijkheden voor
ja
In graf
plaatsing urn Strooiveld
nee
3.3.4 Natuurwaarde/onderdeel hoofdgroenstructuur • • • •
Flora en fauna – Geen onderzoek bekend. Waarnemingen van meerdere uilen, buizerds, spechten, zangvogels, reeën, hazen, konijnen, eekhoorns en insecten. Onderdeel ecologische hoofdstructuur van Enschede. Er loopt een ecologische zone vanaf de Gronausestraat tot aan de Sleutelweg en verder naar het noorden over de Oosterbegraafplaats. Onderdeel hoofdgroenstructuur van Enschede. Gedenkparken/begraafplaatsen zijn onderdeel van de ‘groene gebieden’ (o.a. de grote parken) uit het Groenambitieplan 2050.
3.3.5 Archeologische waarde •
De R.K. begraafplaats ligt in een gebied met een middelhoge tot hoge archeologische verwachtingswaarde (oranje en rood). Het oranje gebied heeft een middelhoge en het rode een hoge verwachtingswaarde. Donkerrood staat voor waardevol (in dit geval om een vindplaats met vondsten van 9000-5000 v. Chr, bekend als de Cascade).
Figuur 3: archeologische verwachtingenkaart
29
•
Oude graven/stoffelijke resten kunnen archeologische waarde hebben. Kunnen informatie geven over de manier van leven, de gezondheid en de redenen van overlijden van de overledene. Hier is in Nederland nog niet veel aandacht voor.
3.3.6 Cultuurhistorische waarde • • • • •
De R.K. begraafplaats is destijds aangelegd op een plek ver buiten de bebouwde kom. Zoals dat destijds wettelijk was vastgelegd, er mocht niet binnen de bebouwde kom begraven worden. Locatie herinnert daar nog aan. Inmiddels is de stad er omheen gegroeid. De R.K. begraafplaats ligt in cultuurhistorisch attentiegebied (zie figuur 3). De gronden zijn tevens aangewezen voor het behoud, herstel en versterking van de aanwezige cultuurhistorische waarden. Uit de cultuurhistorische waardenkaart blijkt dat de locatie van deze begraafplaats een hoge attentiewaarde heeft. Er zijn geen grafmonumenten aangewezen als rijks- of gemeentelijke monument. Er zijn enkele oorlogsgraven.
3.3.7 Architectonische waarde Begraafplaats • De ontwerper is onbekend. • Het is in een vrij zakelijke stijl ontworpen met rechte paden.
Figuur 4: zicht op middenlaan en grote boom (foto mei 2024)
30
Figuur 5: zijpad (foto mei 2024)
3.3.8 Monumentale waarde • • •
Er is geen (deel van) de begraafplaats aangemerkt als rijksmonument. Er zijn geen gemeentelijke monumenten. Er zijn geen grafmonumenten met de status rijksmonument of gemeentelijke monument.
3.3.9 Belevingswaarde Belevingswaarde kan gevormd worden door allerlei elementen. Zoals beleving van het groen, het uitzicht, het buiten zijn, de seizoenen, de mooie omgeving, de rust, e.d. • Maakt een rommelige indruk door de vele verwaarloosde grafmonumenten; veel grafmonumenten staat scheef.
Figuur 6. Grafmonumenten (september 2024)
• • • • • •
Er staan bijzondere bomen zoals Sophora (honingboom), Gleditsia (valse christusdoorn) en grote Carpinus bomen(haagbeuk). De variatie aan graven en grafmonumenten is groot in leeftijd en van groot tot klein. Het is rustig en stil op de begraafplaats. Is het een rustpunt voor recreatieve fietsers/wandelaars? Nee Er komen weinig bezoekers of wandelaars. De belevingswaarde is veel minder dan Ooster- en Westerbegraafplaats.
10. Maatschappelijke waarde Functies van de begraafplaats met maatschappelijke waarde • Lijkbezorging/begraven en asbestemmingen • Rouwverwerking/gedenken
31
32
Teksten Afdeling Stadsdeelbeheer, cluster Strategie en beleid Fysiek van de gemeente Enschede Datum 16-12-2025 Aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend 33