Beeldkwaliteitplan Teesinkbos
Tekst van het document
GEMEENTE ENSCHEDE
B EEL D K W A L I T E I T S PL A N B U N G A L O W PA R K T EE S I N K B O S S C A N D I N AV I S C H WONEN & LEVEN A P R IL 2 0 2 2
“ D O O R D E PL E I N TJE S T E V E R H A R D E N E N H E T PL AV E I S EL H I E R E N D A A R T E PL O O I E N E N V O O R D E V E R H A R D I N G H E T Z EL F D E M AT E R I A A L TE K IEZEN ALS VOOR DE W AN DEN DER O M R I N G E N D E G E V EL S, H E E F T Z O’N G R O E PJE W O N I N G E N E E N S T E R K B I N D E N D, H A A S T S O C I A A L, EL E M E N T G E K R E G E N E N B I E D T D I T D E B E W O N E R S, D AT W AT M E N N O E M E N K A N E E N V R I JB L I J V E N D E O N T M O E T I N G S PL E K, I N H E T K A R A K T E R VA N E E N D O R P S PL E I N TJE.” Zantinge 1969
April 2022, Enschede
2
I N H O U D S O P G AV E
I N L E I D I N G
5
1. O N T W E R P F IL O S O F I E T E E S I N K B O S
7
Intermezzo 1, Experimentele woningbouw in Nederland 11
2. W O N I N G T Y P OL O G I E T E E S I N K B O S 2.1 Woning Type 1 2.2 Woning Type 2 2.3 Woning Type 3 2.4 Woning Type 4
3. S T U R E N D E W A A R D E N T E E S I N K B O S
13 15 17 19 21
23
3.1 Vertrekpunt bij onderhoud en verbouwingen is dat het oorspronkelijke beeld leidend is 25 3.2 Thuiskomen op de overgang openbaar - privé is onderdeel van het planconcept 27 Intermezzo 2, Interieur van de woningen in Teesinkbos 29
4. H A N D R E I K I N G E N
31
5. B E EL D R E G I E
35
LEESWIJZER:
▬ I n hoofdstuk 1 wordt de wordingsgeschiedenis van Teesinkbos geduid en wordt de ontwerpfilosofie van de architectuur en stedenbouwkundige opzet uitgelegd.
▬H oofdstuk 2 maakt inzichtelijk welke woningtypologieën Teesinkbos kent en welke unieke eigenschappen te ontdekken zijn.
▬ Hoofdstuk 3 vormt het daadwerkelijke kader voor de vergunnings plichtige bouwactiviteiten. Hieraan toetst de stadsbouwmeester en de monumentencommissie.
▬ Voor de niet vergunnings plichtige bouwwerken biedt hoofdstuk 4 inspiratie. ▬ Hoofdstuk 5 maakt duidelijk welke beeldregie van toepassing is. De 2 intermezzo’s zijn bedoeld als achtergrondinformatie en geven meer duiding aan het oorspronkelijke ontwerp en de toen geldende architectuurstromingen.
3
De bungalowwijk Teesinkbos ligt deels in het oude landgoed Teesink
De inmiddels afgebroken villa Teesink van het gelijknamige landgoed.
4
I NL E I D I N G In opdracht van bouwbedrijf N.V. Scholten en Hofsté uit
De ensemblewaarde van de woningen met het groen is
Enschede heeft de Enschedese architect Nico Herman
echter beter gewaarborgd door de wijk aan te wijzen als
Zantinge (1928-1983) in 1963 een ontwerp gemaakt
gemeentelijk beschermd gezicht. De individuele woningen
voor een woonwijk in de landschappelijke, westelijke
krijgen dan een minder streng beschermingsregiem, maar de
rand van het landgoed het Teesink.
gevelaanzichten langs het openbaar groen, de straten en de hoven kunnen daarmee wel worden beschermd, evenals het
Bungalowpark Teesinkbos omvat 69 woningen langs de
groenplan van de wijk.
Henry Dunantlaan en de Bastinglaan. De wijk ligt aan de zuidoostzijde van Boekelo en aan de zuidzijde van de
In nauw overleg met de werkgroep Teesinkbos (met o.a. een
Boekelosestraat richting Enschede. Het betreft een ruim 5
afvaardiging van de huidige bewoners) is onderzocht op
hectare groot terrein, waarvan circa 3 hectare is bebouwd.
welke wijze het invullen van een gemeentelijk beschermd gezicht passend is. Dit BKP is hiervoor de onderlegger. Het
Het resultaat is een bijzondere en unieke woonbuurt van
doet uitspraken over de handhaving van de aantoonbare
hoge cultuurhistorische waarde. Omdat veel van de waarden
cultuurhistorische waarden en ruimtelijke kwaliteit. Dit als
samenhangen met de collectieve uitstraling en de woningen
kader voor de vergunning plichtige aanvragen.
particulier eigendom zijn, kan dit kwetsbaar zijn en heeft dit mogelijk effect op de gaafheid en samenhang van de wijk.
Het beeldkwaliteitsplan staat niet op zichzelf, maar stuurt samen met het bestemmingsplan Teesinkbos en het
De Stichting Historische Sociëteit Enschede-Lonneker,
beheersplan openbare ruimte.
de Erfgoedvereniging Heemschut en de het Cuypersgenootschap hebben de gemeente verzocht om het complex te beschermen zodat het kan worden behouden. Voor het krijgen van inzicht in de cultuurhistorische waarden is een onafhankelijk waardestellend rapport opgesteld door het Oversticht (2018). Op basis van de landelijk gehanteerde criteria (architectuurhistorische, cultuurhistorische en stedenbouwkundige waarden, gaafheid en zeldzaamheid) is de wijk en zijn de individuele woningen gewaardeerd. In beide gevallen is de totaalscore ruim voldoende om in aanmerking te komen voor de status van gemeentelijk monument.
Architect N.H. Zantinge (1928-1983).
5
Het ontwerpconcept Teesinkbos (linker afbeelding); waarbij de straten slingeren in de vorm van een bladnerf en zijn verhard met asfalt. Aan het einde van de zijnerven zitten de vertakkingen in de vorm van de pleintjes.
Stedenbouwkundig en landschappelijk plan Teesinkbos, op onderdelen anders uitgevoerd.
6
1.O N T W E R P F IL O S O F I E TEESINK BOS Het Teesink was een door de Boekelose tak van de familie
Teesinkbos kenmerkt zich door een sterke, eigen vormentaal
Van Heek gesticht landgoed met een villa. Begin jaren zestig
(structuur en vorm) en een terugkerend gebruik van
van de vorige eeuw is de villa afgebroken, In opdracht van de
materialen. Zo zijn de gele bakstenen in schoonmetselwerk
familie Van Heek heeft de Enschedese architect Nico Herman
consequent toegepast (ook in het interieur). En zien we de
Zantinge (1928-1983) in 1963 een ontwerp gemaakt voor een
flauw hellende lessenaars daken (met romaanse dakpannen)
woonwijk in de landschappelijke, westelijke rand van
met stevige schoorstenen overal terugkomen. Een ander zeer
het landgoed.
belangrijk bindend element zijn de houten kozijnen in de gevels die consequent voorzien zijn van een (donker) zwarte kleur.
Stedenbouwkundig vertaalde dit zich naar een organisch stratenpatroon met doodlopende wegen en besloten hofjes,
Zantinge heeft architectonische, stedenbouwkundige en
architectonisch naar nieuwe woonvormen. Vooral het
landschappelijke inspiratie verwerkt die is opgedaan tijdens
centraal stellen van de bewoners paste in de ontwerpfilosofie
reizen naar Denemarken om werken van Jørn Utzon te
van architect Zantinge. Hij was tegen doorzonwoningen
bezichtigen. Met name de gelijkenissen met de Kingohusene,
vanwege het gebrek aan privacy door de inkijk van buiten.
beter bekend als Romerhusene (Romeinse huizen), in
Zijn architectonische antwoord hierop was de patiowoning
Helsingør, Denemarken zijn groot.
een in de jaren zestig vrij populair woonconcept. De straatzijde werd daarbij vrij gesloten gehouden terwijl een patio aan de achterzijde een besloten buitenruimte bood met zicht op het groen. Door glazen puien, vaak over de volle breedte van de woning, kon contact vanuit de woning met de (groene) omgeving worden gelegd. Door middel van muurtjes richtte Zantinge het perceel in met ruimtes met een menselijke maat. De markante vierkante schoorstenen en aflopende daken zijn karakteristiek voor het werk van Zantinge. De lessenaarsdaken resulteren in een sterk gevoel van beschutting, dat wordt versterkt door de aanwezigheid van veel groen. De pleintjes zijn voorzien van een soort zitkuil omgeven door lage muurtjes. Deze ruimtes dienen als ontmoetingsplek met het karakter van een dorpspleintje. De woningen hebben vrijwel gesloten gevels aan het pleintje, waardoor de privacy wordt gegarandeerd, waar het karakter steniger is dan de (semi)openbare ruimte in de rest van de wijk.
Romerhusene (Romeinse huizen), Helsingør.
7
DE GEBOUWENCLUSTERS ZIJN ‘IN HET OUDE BOS VAN HET LANDGOED GESCHOVEN’.
MOOIE COMPOSITIE VAN MEER GESLOTEN GEVELWANDEN EN GOED GEKOZEN OPENINGEN
ZORGVULDIG ONTWORPEN OMSLOTEN PLEINTJE MET ZITKUIL.
8
Zantinge nam de aanwezige landschappelijke kwaliteiten als
Zantinge zegt hier in 1969 over:
uitgangspunt om een wijk te ontwerpen waarvan de bewoners
“Door de pleintjes te verharden en het plaveisel hier en daar
de keuze zouden moeten hebben om hun buren te ontmoeten of
te plooien en voor de verharding hetzelfde materiaal te
zich juist in eigen privacy terug te trekken.
kiezen als voor de wanden der omringende gevels, heeft zo’n groepje woningen een sterk bindend, haast sociaal, element
De bosrand waar de drie pleinen aan grenzen maakten deel
gekregen en biedt dit de bewoners, dat wat men noemen
uit van landgoed Teesink. Ook een groot deel van de aanwezige
kan een vrijblijvende ontmoetingsplek, in het karakter van
bomen op de andere percelen werd opgenomen in het
een dorpspleintje.”
groenplan. Deze bomen stonden met name aan de randen van de perceelgrenzen als bomensingels. Deze rijen bomen zijn nog goed zichtbaar. De patio’s van de woningen aan deze 3 pleinen vormden de private overgang naar het bos. De meeste andere bomen die op de pleinen en langs de straten staan, zijn aangeplant tijdens de aanleg van het bungalowpark of van latere datum. Een belangrijk onderdeel van het groenplan zijn de vele gazons. Het gras loopt vanaf de straat bijna volledig door tot de perceelgrenzen bij de Bastinglaan. De trottoirs ontbreken. Laag struikgewas en goed geplaatste bomen zorgen voor een zachte overgang naar de patiobungalows. Langs de Henry Dunantlaan is wel een trottoir aangelegd dat grenst aan de woningen. De gazons lopen hier van de straat
De bosrand waar de drie pleinen aan grenzen maakten deel uit van landgoed Teesink.
tot de trottoirs, maar worden hier en daar afgewisseld door vakken met lage beplanting. De trottoirs zijn oorspronkelijk bestraat met grijze betontegels in een raster van rode klinkers (halfsteensverband). In het midden van ieder blok is een groep koperslakkeien geplaatst. De hoven zijn ingericht met klinkers met een visgraatmotief. In een iets donkerder
De trottoirs zijn uitgevoerd in sierbestrating.
kleur uitgevoerd dan de bakstenen van de woningen.
9
INTER MEZZO
“E X P E R I M E N T EL E WONINGBOUW IN NEDERLAND”
10
Het werk van Zantinge past binnen een destijds heersende tegenstroming van architecten die op zoek waren naar een kleinschalige inrichting van de openbare ruimte waarbij de mens centraal stond. Architecten als Aldo van Eyck, Herman Hertzberger en Piet Blom zetten zich af tegen de grootschaligheid van het Nieuwe Bouwen en pleitten voor het terugbrengen van de menselijke maat in de architectuur. In hun structuralistische ontwerpen stond de mens centraal. Stedenbouwkundig vertaalde dit zich naar een organisch stratenpatroon met doodlopende wegen en besloten hofjes, architectonisch naar nieuwe woonvormen. Tussen 1968 en 1980 zijn in heel Nederland woningen gebouwd die passen binnen die ontwerpopvatting en ‘experimenteel’ van karakter waren. Belangrijke aanjager was het programma Experimentele Woningbouw (1968) ingesteld door minister van Volkshuis-vesting W.F. Schut. Het was daarmee ook een reactie op de eenduidige en sterk repeterende woonwijken uit de jaren vijftig en zestig. Doel van het programma was om meer innovatie en vernieuwing door te voeren in de woningbouw. Daarbij was er ook meer te besteden waardoor ook luxere woningen met meer kwaliteit mogelijk werden. Voor Twente is de Kasbah in Hengelo hier een goed voorbeeld van. Maar in heel Nederland ontstonden nieuwe woonvormen zoals de kubuswoningen, woonheuvels en terrassenflats.
Teesinkbos sluit hier met zijn zitkuilen, slimme plattegronden en doordacht stedenbouwkundig plan, naadloos op aan. Interessant daarbij is om de oorspronkelijk sociale idealen te toetsen aan de huidige behoefte. Daarbij valt het op dat veel kwaliteiten zoals de menselijke maat en collectiviteit opnieuw zijn ontdekt waarbij de woning zelf voldoende privacy kan bieden.
Kubuswoningen (1982-1984) Rotterdam, Piet Blom.
Daarmee heeft de huidige opzet van bungalowpark Teesinkbos nog altijd toekomstwaarde.
Stadsvernieuwing Zwolle (1970-1975) Aldo v. Eyck.
De Kasbah (1965) Hengelo, Piet Blom.
11
Overzicht woningtypen.
12
2.W O N I N G T Y P OL O G I E TEESINK BOS Bungalowpark Teesinkbos bestaat uit 4 woningtypen die naar gelang de positie in het stedenbouwkundig plan, op onderdelen aangepast zijn. Uitzondering daarop is de woning aan de Bastinglaan 8. Die is later ontworpen door Zantinge en wijkt op onderdelen af van de andere woningen in het plan. Maar is wel duidelijk familie.
TYPE 1 | 29 WONINGEN Bastinglaan oneven 1 t/m 7, Henry Dunantlaan even 10 t/m 18 en Henry Dunantlaan oneven 5-13, 15-23, 27-35 en 39-47
TYPE 2 | 10 WONINGEN Bastinglaan oneven 11 t/m 29, Type 2a | 3 woningen Bastinglaan even 2 t/m 6
TYPE 3 | 6 WONINGEN Henry Dunantlaan 20, 26, 28, 56, 62, 64 Type 3a | 6 woningen Henry Dunantlaan 22, 24, 30, 58, 60, 66 Type 3b | 6 woningen Henry Dunantlaan 32, 34, 36, 68, 70, 72
TYPE 4 | 9 WONINGEN Henry Dunantlaan 38,40,42,44,46,48,50,52,54
Latere toevoeging woning Bastinglaan 8
13
WONING TYPE 1
2 LAAGS MET ZADELDAK
HORIZONTALE VENSTERS MET STAAND METSELWERK RONDOM EN DONKER GESCHILDERDE KOZIJNEN VERDIEPTE ENTREE
14
WONING TYPE 1 De woningen van type 1 zijn op aandringen van de gemeente ontworpen als semibungalows met twee bouwlagen aan de
Type 1 | Semibungalows.
2.1
straatzijde, in aansluiting op de bestaande bebouwing aan de rand van Boekelo langs de Weleweg. Het zadeldak loopt aan de tuinzijde af tot één bouwlaag en gaat over in doorgaande tuinmuren. De entree aan de voorzijde is verdiept opgenomen met aan weerszijde in het gevelvlak een rij horizontale vensters. Op de verdieping zit een rij vensters onder de dakrand. Op de begane grond bevinden zich de woonkamer, de keuken en een slaapkamer, op de verdieping drie slaapkamers en een badkamer. De gallerij van de verdieping steekt in de woonkamer. De woonkamer heeft middels een gevelbrede glazen pui zicht op het terras en de tuin. En is daarmee juist open en op de privétuin gericht. Achter deze woningen zijn garageboxen gesitueerd rondom een binnenterrein.
Type 1 | Garageboxen aan een binnenterrein.
Type 1 | Originele bouwtekening.
Type 1 | Doorlopende tuinmuren.
15
WONING TYPE 2
HORIZONTALE VENSTERS LICHT HELLENDE LESSENAARSDAKEN
DE HOEK OM VORMGEGEVEN.
EN EXPRESSIEVE SCHOORSTENEN.
EEN OPRIT VERBINDT DE STRAAT MET DE WONING
GEEN TROTTOIR.
PATIO VOORZIJDE MET OPLOPEND BORDES.
16
2.2 WONING TYPE 2
Aan de evenzijde van de Bastinglaan zijn tien geschakelde
De woonkamer bevindt zich centraal in het gebouw en
woningen gebouwd, die ten opzichte van elkaar verspringen.
grenst aan beide patio’s. De achter/zuidpatio wordt aan de
De woningen hebben zowel aan de voor- als achterzijde patio’s.
oostzijde omsloten door een vleugel met drie slaapkamers
De licht hellende lessenaarsdaken lopen langs de uitbouw
en de badkamer. Aan de westzijde bevindt zich een verdiepte
aan de zuidzijde schuin af richting de patio. Het dak van de
hobbyruimte die toegankelijk is via de garage en via de patio.
oostvleugel volgt dezelfde richting. Het dak van het centrale
Een muurtje dat de contour van het dak volgt sluit de patio af
deel loopt af richting de patio in het noorden tot de berging.
aan de noordzijde.
Een oprit verbindt de straat met de woning en komt uit in een
Aan het einde van de rij woningen zijn drie extra garageboxen
inpandige garage. De entree bevindt zich in een uitbouw aan de
en een traforuimte in een apart bouwvolume ondergebracht.
patio aan de voor-/zuidzijde. In de uitbouw bevindt zich tevens de keuken. De patio is licht verhoogd en te bereiken via een trapje. Een halfhoog muurtje scheidt de patio van het openbare gazon.
Type 2 | Originele bouwtekening.
Type 2 | Geschakelde woningen.
Type 2 | Woningen met vergrote lintvensters.
17
WONING TYPE 3
MEER GESLOTEN GEVELS MET GOED GEKOZEN OPENINGEN. OORSPRONKELIJKE DAKPANNEN BEEINDIGEN DE SCHOORSTEEN.
DE OPEN LUIFELS VORMEN EEN MOOIE OVERGANG TUSSEN OPENBAAR EN PRIVAAT. OORSPRONKELIJKE ZITKUIL AANGEZET MET EEN LAAG MUURTJE.
18
2.3 WONING TYPE 3
Alle woningen van dit type zijn gesitueerd rond twee hofjes tegen de bosrand van het voormalige landgoed. Rondom ieder hofje zijn drie patiobungalows gekoppeld. De entree in zijgevel kijkt uit op de entree van het aangrenzende huis. Aan de voorzijde is een een horizontaal venster aangebracht. De woningen hebben één bouwlaag met een L-vormig, aflopend lessenaarsdak naar de patiozijde. Een halfhoog muurtje en een lage trap verbindt de patio met de tuin. De plattegrond van type 3 en 3b is perfect vierkant, waarbij het woongedeelte in een L-vorm om de patio ligt. De woonkamer en de keuken bevinden zich aan de voorzijde, de drie slaapkamers en een badkamer aan de achterzijde. Een gevelbrede glazen pui geeft zicht op de patio vanuit de woonkamer en een lintvenster vanuit de slaapkamers.
Type 3 b | Originele bouwtekening.
Type 3 en 3a | Originele bouwtekening.
19
WONING TYPE 4
OORSPRONKELIJK LIEP HET OPENBAAR GROEN TOT AAN DE ZIJGEVELS.
MEER GESLOTEN VOORGEVEL EN ENTREE LIGT TERUG WAARDOOR EEN OVERGANGSZONE OPENBAAR PRIVAAT ONTSTAAT.
SUBTIELE OVERGANG GARAGE - WONING.
20
2.4 WONING TYPE 4
Een groter bungalowtype, met drie slaapkamers. De plattegrond bestaat uit twee in elkaar geschoven rechthoeken. De woningen zijn vrijstaand en niet geschakeld. Een gesloten gevel aan pleinzijde; deze is schuin naadloos doorgetrokken en wordt onderbroken door een vierkante open doorkijk. De verbonden garage is voorzien van een plat dak. De overgang tussen beide delen is subtiel vormgegeven. De naar achteren verschoven entreegevel is grotendeels afgewerkt met houten schroten. Aan de patiozijde is de gevel geopend naar het openbaar groen/bos en voorzien van een open vierkante doorkijk en lage bakstenen muurtjes. De brede dakoverstek dient als extra terrasoverkapping. De woningen staan in het middelste hof rondom een centrale
Type 4 | Entree van de woning.
ontmoetingsplek voor de bewoners.
Type 4 | Gevelaanzichten.
Type 4 | Originele bouwtekening.
21
STEDENBOUWKUNDIGE SAMENHANG, RITME, HERHALING EN TROUW BLIJVEN AAN HET OORSPRONKELIJKE ARCHITECTUURBEELD ZIJN DE STURENDE WAARDEN.
22
3.S T U R E N D E WA AR DEN TEESINK BOS De wijk is stedenbouwkundig waardevol vanwege het
In de hoven en op het erf zien we kleine groenvakken die de
concept met verspringende en gegroepeerde
aanwezige verharding verzachten en die door het repeterende
patiobungalowwoningen in een groene en bosrijke omgeving.
karakter ook weer voor samenhang zorgt. Veel van deze
De verschoven ligging van de patiowoningen en de
plekken worden nu door bewoners beheerd.
afscheiding met vrijwel gesloten gevels en muurtjes zorgen voor een sterke afwisseling in de de wijk. Dit wordt versterkt
Op architectuurniveau zien we consequent toegepaste
door de afwisseling van grote grasgazons met solitaire
materialen, kleur, gelijke detaileringen en thema’s zoals;
bomen, lage heestervakken, boomgroepen en een decor van
de gesloten voorzijde en de open achterpui, de grote aandacht
solide bos achter de woningen aan de hoven. De bospartijen
voor het “thuiskomen” waar de entreezone altijd een soort
en een deel van de bomen behoren nog tot de aanleg van het
overgangszone is en de terugkerende ontwerpingrepen zoals
voormalige landgoed Teesink en vormen een waardevolle
de horizontale doorlopende vensters en de meeontworpen
relatie met het landgoed.
tuinmuren.
De belangrijkste kwaliteit van Teesinkbos is de ontworpen
De kracht van herhaling is zeker van toepassing maar het wordt
samenhang. Samenhang op alle schaalniveaus.
nooit saai in deze woonbuurt. Toch is juist die samenhang
Op stedenbouwkundig niveau zien we de herhaling van
kwetsbaar door het individuele eigendom. De krachtige
bouwvolumes, de eenduidige hoofdrichting (noord-zuid
eenduidige vormen- en beeldtaal kan door onderhoud of
orientatie) en de verwante hoofdbouwmassa’s. Dat wil zeggen
uitbreiding van de woning snel verloren gaan.
de consequent toegepaste flauw aflopende daken die overgaan in de tuinmuren, het sterke ritme van schoorstenen en de
Daarom stuurt dit beeldkwaliteitsplan op de eerder benoemde
heldere herkenbare volumes die door het landschap
samenhang vanaf openbaar toegankelijk gebied. Dat wil
worden “omarmt”.
zeggen dat we sturen en een toetsingskader geven voor bouwvergunningsplichtige bouwactiviteiten die zichtbaar zijn
Het openbare groen verbindt door doorlopende gazons
vanaf openbaar toegankelijke plekken. Denk daarbij aan
en slim gekozen lage struiken. Het westelijk deel ligt in het
bijgebouwen en uitbouwen van de woning. Ook tuinmuren die
oude landgoed waarbij de oude boomstructuren doorlopen en
zichtbaar zijn vanaf de openbaar toegankelijke gebieden zijn
het groen tot de gevel doorloopt. Aan de oostzijde zien we dat
bouwvergunningsplichtig. Instandhouden is het uitgangspunt.
de woningen verbonden worden door een erfinrichting waarbij juist de verharding tot de gevel doorloopt.
23
A. ZWARTE DONKERE KLEUR OP DE KOZIJNEN IS UITGANGSPUNT.
B. KIJK GOED NAAR DE DETAILS VAN HET METSELWERK EN DE KOZIJNEN.
C. R ANKE DETAILERING VAN HET PANNENDAK (GOED ONDERHOUD VAN DE SPECIE IS NODIG).
D. MEEONTWORPEN TUINMUREN HOREN ERBIJ.
24
3.1
VERTREKPUNT BIJ ONDERHOUD E N V E R B O U W I N G E N I S D AT H E T O O R S P R O N K EL I J K E B E EL D L E I D E N D I S.
Zeldzaamheid De wijk Teesinkbos is een relatief zeldzaam voorbeeld van een grootschaliger wijk van patiowoningen in een structuralistische opzet met een meeontworpen groene inbedding. Het is duidelijk de woonbuurt door één architect is ontworpen.
ARCHITECTUUR
Zodra je in detail kijkt naar de woningen zie je hoe het
De wijk Teesinkbos is architectuurhistorisch gezien waardevol
metselwerk subtiel is gedetailleerd. De lichte kleur vormt
als representatief voorbeeld voor het oeuvre van de
daarbij een groot contrast met de donkere kleur van de
Enschedese architect Nico Zantinge, waarin zijn kenmerkende
kozijnen. Het zet de opening in de gevel in het beeld nog
vormentaal duidelijk is toegepast. De wijk vormt een waardevol
sterker aan.
samenhangend ensemble vanwege het materiaalgebruik, de sterk doorgevoerde toepassing van architectonische
Ondanks de grote verscheidenheid in uitvoerings details, is
elementen zoals de lessenaarsdaken, de sobere gevels met
er sprake van eenheid in beeldvorming. Dat vraagt bij elke
horizontale strokenvensters, de stevig geaccentueerde
aanpassing of vormen van onderhoud een goed onderzoek om
schoorstenen en het gebruik van muurtjes en afscheidingen.
de intenties en detaillering te sparen of zo goed mogelijk aan te
Hoewel enigszins afwijkend vormt ook de woning aan
sluiten op wat er was.
Bastingelaan 8, door Zantinge ontworpen, een overtuigend en waardevol ensemble met de overige patiowoningen in de wijk.
Belangrijk daarbij is om zo veel als mogelijk de oorspronkelijke materialen en kleuren te gebruiken. De belangrijkste zijn: de
De wijk is architectuurhistorisch van belang vanwege de
blauwgrijze genuanceerde (Romaanse) dakpannen, de zwarte
esthetische kwaliteiten van het structuralistische ontwerp met
kleur van het houtwerk en de gele bezande bakstenen
een sterke horizontale geleding en Scandinavische invloeden.
(waalformaat). Daarnaast vormt de oorspronkelijke
Daarbij is de wijk typologisch waardevol als belangrijke
dakafwerking en detaillering een wezenlijke onderdeel van
vertegenwoordiger van het type geschakelde patiobungalows.
het architectonisch totaalconcept. Waarbij de afwerking met halfsteens rollaag op de schuine zijden en eindpannen
De wijk heeft een hoge mate van architectonische gaafheid,
met oversteek in cement is gelegd.
waarin het oorspronkelijk bedoelde eindbeeld van de architect nog duidelijk herkenbaar is. Toch is dit beeld kwetsbaar gebleken. Hier en daar zijn enkele afdakken en aanbouwen gerealiseerd, sommige mogelijk door Zantinge ontworpen. Verschillende kozijnen en ramen hebben niet meer hun oorspronkelijke kleur en/ of materialisering. En door de vraag naar verduurzaming en comfort doen zonnepanelen en airco’s hun intrede. Ook het groen in de wijk is aan onderhoud toe. Een aantal bomen heeft het einde van zijn levensduur bereikt en zijn door jonge exemplaren vervangen waarbij niet altijd de oorspronkelijke soort is teruggebracht.
25
B. KOESTER DE MOOIE DETAILS VAN DE ENTREEHAL.
A. PATIO VOORZIJDE. WEES ZUINIG OP DE NIVEAUVERSCHILLEN.
D. ENTREE LUIFEL.
C. HANDHAAF HET BORDES EN MAAK EVENTUELE HELLINGSBANEN REVERSIBEL.
26
3.2
THUISKOMEN OP DE OVERGANG OPENBA AR P R I V É I S O N D E R D E EL VA N H E T PL A N C O N C E P T
Als er sprake is van een substantiële afwijking van deze basiselementen door onderhoud (schilderen), verduurzamen (andere grovere detaillering) en/of door vergunningsvrije bouwwerken die sterk zichtbaar zijn en die de architectuur ontkennen, dan spreken we van een exces. Bij excessen gaan
ARCHITECTUUR
we eerst het gesprek aan met als doel om de oorspronkelijke
De overgangszones tussen de openbare ruimte en de private
situatie te herstellen. Mocht dat niet lukken dan is handhaving
eigen woning is zorgvuldig vormgegeven. De verschillende
een optie. De afweging of een activiteit een exces is wordt niet
woningtypen kennen allemaal een eigen oplossing. Deze
zomaar genomen. Klachten of een duidelijke waarneming
oplossingen zijn onderdeel van het concept en daarmee zijn
op grotere afstand vanaf het openbaar gebied ligt hieraan
aanpassingen niet wenselijk en aanvullingen zoals een
ten grondslag.
hellingbaan bij voorkeur reversibel. Wanneer is iets een exces? De architectuur van Teesinkbos is sober en heel herkenbaar. De architect maakt gebruik van een beperkt aantal ontwerp ingrediënten die hij vertaalt naar een aantal woningtypen. Sterke bindende factor is de steen (kleur, vorm, voegkleur en het metselverband), de donker geschilderde kozijnen (zwart, ritme van de stijlen, maatvoering en diepteligging in de gevel) en de hoofdbouwmassa’s met de flauw hellende daken die overlopen in de tuinmuren. Daarnaast is de architectuur met het gesloten karakter aan de voorzijde met goed gekozen vaak liggende openingen, expressieve schoorstenen heel karakteristiek. Samen met de landschappelijke context waarbij openbaar en privé helder gescheiden zijn en op de overgang vormgegeven zijn dit de basiselementen.
27
INTER MEZZO
“I N T E R I E U R VA N DE WONINGEN IN TEESINK BOS”
28
Originele ontwerpschets voor het interieur.
Architect Zantinge heeft de ontwerpconcepten voor de buitenzijde doorvertaald naar het interieur in de woningen. Daarmee is er consequent ontworpen aan de verbinding tussen binnen en buiten. De scope van dit BKP gaat niet zover dat zij sturend is met betrekking tot de inrichting van de woningen. Dit intermezzo geeft meer inzicht en hoopt daarmee meer waardering te ontwikkelen voor de oorspronkelijke ontwerpfilosofie. Geheel in lijn met de toen heersende opvattingen zien we houten schroten en schoonmetselwerk (oorspronkelijk) wat past bij de Scandinavische interieurarchitectuuruit de jaren 60; zuivere eenvoud met gebruik van natuurlijke materialen en minimalistische kenmerken. Opvallend is de grote hoeveelheid licht die door de grote puien in de woonkamers naar binnen valt. Ook aan de binnenzijde zijn de kozijnen zwart geschilderd en is in elk woningtype een openhaard aanwezig. In woningtype 3 is ook sprake van een verlaagde “zitkuil” in de woonkamer wat nadrukkelijk de verbinding met buiten legt. Bij elkaar veel kwaliteit die het behouden waard is.
▬ V oor plafonds: naturel houten schroten. ▬ V oor de wanden: gele baksteen waalformaat
▬ K ozijnen: hout, zwart geschilderd. ▬ V loeren: belegd met veelal natuursteen;
(schoonmeselwerk) en verticale schroten met
lei, terrazzo of parket.
geïntegreerde deure. In hal Ossesteen en
Vertikale schroten met geintegreerde deuren.
Gebakken tegels en houten schroten op het plafond.
schoonmetselwerk.
“WE ZIEN IN T O E N E M E N D E M AT E DE BEHOEFTE OM WEER IN VERBIN DING MET D E N AT U U R T E W O N E N, DOOR BUITEN MET B I N N E N T E V E R B I N D E N. DA AR MEE ZIJN DE W O N I N G E N VA N T E E S I N K B O S V E R R A S S E N D A C T U E EL.” 29
VERGUNNINGSVRIJ BOUWEN DOEN WE BIJ VOORKEUR MET RESPECT VOOR HET ORGINELE ONTWERP. DUS TERUGHOUDEND EN ZOALS HIER MET EEN ERFAFSCHEIDING IN DE TWEEDE LIJN MET HERKENBARE MATERIALEN EN KLEUREN.
30
4.H A N D R E I K I N G E N Dit hoofdstuk biedt handreikingen voor niet
ZONNEPANELEN
vergunningsplichtige activiteiten. Onder de bescherming
Aandachtspunten voor goede inpassing. Kies een dakvlak die
van een gemeentelijk dorpsgezicht gelden dezelfde
het bestaande beeld zo min mogelijk beïnvloed. Als u de keuze
mogelijkheden voor vergunningsvrij bouwen als bij een
heeft: zorg voor plaatsing van panelen op de niet naar de weg
reguliere woonwijk. Echter gezien de aanwezige
gekeerde zijde van het dakvlak. Plaats zonnepanelen bij
cultuurhistorische waarden worden in dit hoofdstuk
voorkeur eerst op aan-en bijgebouwen. Zonnepanelen vallen
hierover aanbevelingen gedaan.
minder op als zij vlak op de bestaande dakbedekking worden opgenomen. Hou de helling van de zonnepanelen gelijk aan
DAKKAPPELLEN
die van de bestaande dakhelling (anders vergunningplichtig).
Normaal gezien zouden dakkapellen onder voorwaarden
Plaats zonnepanelen eenvoudig en compact van vorm; een
vergunningsvrij kunnen zijn maar de huidige flauw
rechthoekig vlak valt minder op dan verspreide panelen.
aflopende daken en daklijnen lenen zich hier niet voor.
Wees zorgvuldig in het bepalen van de verhouding tussen
Het bestemmingsplan maakt ook nokverhogingen onmogelijk.
de panelen en het totale dakvlak. Zorg dat materiaal en
Dit om de hoofdvorm van de woning te respecteren.
kleurtoon (dus mat!) van de zonnepanelen passen bij het
Liggende dakramen zijn wel mogelijk.
hoofdmateriaal van het dakvlak: maak contrasten niet te groot. Houd de kleur van het paneelkader en raster in
GEVELREINIGING
de kleur van het paneel.
Met gevelreiniging dient men uiterst voorzichtig te zijn. Een verkeert gereinigde gevel heeft vaak een verwoestender
AIRCO’S EN OF WARMTEPOMPEN
effect dan honderd jaar weer, wind en regen. De belangrijkste,
Met het veranderende klimaat neemt de vraag naar airco’s toe.
maar te weinig gestelde vraag bij gevelreiniging is: moet er
Anderzijds neemt de bewustwording toe dat fossiele
wel worden gereinigd? In de meeste gevallen is het namelijk
brandstoffen niet de toekomst zijn en worden nieuwe
niet nodig. Bovendien neemt een gereinigde gevel vaak meer
technieken ontwikkeld om duurzaam te verwarmen met
vocht op. Er zijn wel methoden die met zeer lage druk gevels
bijvoorbeeld warmtepompen. Beide vormen representeren
kunnen reinigen. U kunt hiervoor het monumentenloket
zich in de vorm van kasten die bij een verkeerde plaatsing
van de gemeente benaderen voor advies.
het beeld ernstig kunnen beinvloeden. Daarom is het advies om ze zo laag mogelijk en uit het zicht vanaf de openbare
VERBOUWEN OF NIEUW BOUWEN???
ruimte te plaatsen. Maar bij voorkeur binnen.
Behoud identiteit; bewaar historisch materiaal, kijk naar
Het bestemmingsplan maakt een positie boven openbare
behoud van originele details en bouwmaterialen. Er zijn
ruimte niet mogelijk. Wellicht worden er in de nabije toekomst
veelal duurzame materialen gebruikt. Streef naar herstel
kleine collectieve voorzieningen ontwikkeld. Het heeft dan de
of reparatie en breng het originele beeld terug. Het is
voorkeur dit met respect voor de cultuurhistorische waarden te
waardevol om dit te behouden. De gevel vormt het aangezicht
doen maar een repeterende oplossing heeft zeker de voorkeur.
van uw woning. Daarom wilt u de gevel in goede staat behouden. Toch is het belangrijk om terughoudend te zijn.
31
Tekening 1 | Oorspronkelijke uitbreidingsplannen - Ontwerp door Zantinge. Tekening 2 | Oorspronkelijke uitbreidingsplannen - Ontwerp door Zantinge.
32
ZONNESCHERMEN | SCREENS
architectonisch het beste resultaat. Als kosteneffectief
Het heeft de voorkeur om deze in de dagkant van de
alternatief is het ook mogelijk een OVH dakpan toe te passen.
raamopeningen te plaatsen. Bij voorkeur in een gedekte
De toepassing van gevelpannen op de langsgevel komt de
donkere kleur.
architectonische uitstraling niet ten goede, maar is toegestaan mits de onderliggende rollaag slechts beperkt wordt afgedekt
SCHILDEREN EN DAKONDERHOUD
door de overhangende gevelpannen; hier geldt een maximale
de woningen vragen onderhoud. Bij het schilderen wordt
afdekking van 20 millimeter.
bij voorkeur zwarte verf gebruikt die mat of satijn is. De bestaande dakaansluiting is uitgevoerd als dakpannen
AAN- EN BIJGEBOUWEN
in mortelbed, bovenop een rollaag die dienstdoet als
Bij aan- en bijgebouwen liggen die bij voorkeur terug en
muurbëindiging. De dakpannen liggen in het gevelvlak.
achter de doorlopende tuinmuur. Kleur en materialisatie in
Deze wijze van detaillering is beeldbepalend voor de
afstemming met de bestaande woning. Detailering is
architectonische uitstraling. Bij vervanging of verduurzaming
herkenbaar en inspiratie kan worden gevonden in de
kan worden ingestemd om gevelpannen toe te passen die
oorspronkelijke uitbreidingen die Zantinge zelf heeft geschetst.
buiten het gevelvlak steken en die de rollaag beter
Vaak worden uibreidingen niet “koud” tegen het
beschermen tegen inwatering. Bij noklijn wordt huidige
hoofdbouwvolume aangezet maar wordt een verlaagd
detaillering van dakpannen in mortelbed wel bij voorkeur
sprongetje in het metselwerk geintroduceerd.
aangehouden, met dien verstande dat de pan 2 -3 centimeter voorbij de noklijn wordt gelegd om inwatering tegen te gaan. Voor de vervanging van de dakpannen geldt dat de voorkeur uitgaat naar een Romaanse dakpan; dit geeft
33
34
5.B E EL D R E G I E De beeldregie voor Teesinkbos wordt omgezet naar een hoge beeldregie. In de gemeente Enschede geldt een hoge beeldregie voor die gebieden en bebouwing die van belang zijn voor de ruimtelijke identiteit en de beleving van de stad en de dorpen. Daarmee kan de Stadsbouwmeester en de gemeentelijke Monumentencommissie bij vergunningsplichtige bouwinitiatieven sturen op ingrepen met een hoge duurzame kwaliteit. De plannen worden getoetst ‘in de geest van de beoogde identiteit’ van Teesinkbos. De opgestelde criteria zijn daarbij richtlijnen voor het gesprek. Omdat de woningen veelal dezelfde onderhouds vragen hebben en details vaak terugkomen is het goed om de monumentencommissie (straks de geintregreerde adviescommissie onder de omgevingswet) vrijblijvend te vragen om te adviseren. Regulier onderhoud zonder bouwkundige ingrepen is in de regel vergunningsvrij. Maar zo’n advies kan dan wel als voorbeeld dienen voor volgende onderhoudswerkzaamheden op andere plekken in het gebied. Voordeel is dat de samenhang zo bewaard blijft. De vragen mogen gesteld worden via het monumentenloket (monumentenloket@enschede.nl of via telefoonnummer 14053).
35
GEMEENTE ENSCHEDE
Bronnen
▬ Teesinkbos, enschede ▬ cultuurhistorische waardestelling 2018 Het Oversticht ▬ participatieproces bewoners-belanghebbenden 2020-2021
▬ archief Gemeente Enschede Concept & teksten Gemeente Enschede Ontwerp & realisatie Digidee - creating brand love Datum 4 april 2022. Aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend.