CConstaterende datenschede
Koppel je AI →
Document · PDF

20260615 Eindrapport evaluatie bibliotheekvoorziening Enschede_KWINK groep

Stedelijke commissie - SOCIAAL 23 november 2026, gemeente enschedeBij agendapunt: Raadsvoorstel: Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening en vervolg meerjarenplan – nummer 260002622330.881 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Eindrapport

1 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Eindrapport Lara Janssen, Felix Vogel, Janine Mulder DATUM 15-6-2026

2 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Aanleiding en doel De huidige Wet stelsel openbare bibliotheekvoorziening (Wsob) wordt gewijzigd. De belangrijkste wijziging is dat de huidige bevorderingstaak van gemeenten ten aanzien van de bibliotheekvoorziening wordt omgezet in een wettelijke zorgplicht. De gemeente Enschede heeft deze beleidsevaluatie laten uitvoeren om de huidige en toekomstige situatie ten aanzien van de bibliotheekvoorziening in Enschede in kaart te brengen, en verbeteracties te formuleren om uiteindelijk te kunnen voldoen aan de zorgplicht. De gemeente Enschede verstaat onder de bibliotheekvoorziening het geheel van organisaties (waaronder de bibliotheek) dat invulling geeft aan de vijf bibliotheekfuncties uit de Wsob. Onderzoeksvragen In deze evaluatie staan de volgende vier onderzoeksvragen centraal: 1. Welke taken behoren bij de zorgplicht van de gemeente Enschede? 2. In hoeverre voert de gemeente, maatschappelijke instellingen zoals de openbare bibliotheek of private ondernemers deze taken, afspraken en acties nu al uit? 3. Welke ontwikkelingen hebben invloed op de zorgplicht van de gemeente? 4.

Wat zijn mogelijke verbeteracties voor de rol van de gemeente en de bibliotheek? De zorgplicht – wettelijk kader Uit de evaluatie blijkt dat de gemeente Enschede op dit moment beschikt over een volwaardig aanbod van bibliotheekvoorzieningen binnen redelijke afstand. Ook is er ten minste één bibliotheekvoorziening aanwezig die de vijf bibliotheekfuncties vervult. Daarmee voldoet de gemeente Enschede aan dit element van de toekomstige zorgplicht. Tegelijkertijd beschikt de gemeente Enschede op dit moment nog niet over een meerjarenplan voor de bibliotheekvoorziening. Daarmee voldoet de gemeente nog niet aan dit onderdeel van de toekomstige zorgplicht. In het meerjarenplan moet worden beschreven hoe de gemeente invulling geeft aan de vijf bibliotheekfuncties, welke maatschappelijke doelen met de bibliotheekvoorziening worden nagestreefd en hoe de bekostiging, samenwerking en monitoring zijn ingericht. De inzichten uit deze evaluatie bieden hiervoor een eerste inhoudelijk vertrekpunt. Richtinggevende kaders (niet wettelijk) en lokale opgaven Enschede Naast de wettelijke zorgplicht zijn er verschillende richtinggevende kaders die van invloed zijn op de bibliotheekvoorziening. In het Bibliotheekconvenant staan drie maatschappelijke opgaven centraal: een geletterde samenleving, participatie in de informatiesamenleving en een leven lang ontwikkelen.

In het rapport doen we een voorstel voor een mogelijke koppeling tussen de maatschappelijke opgaven en de strategische opgaven van de gemeente Enschede, namelijk Inclusief Enschede, Aantrekkelijk Enschede, Open Enschede en Groen en Duurzaam Enschede. Managementsamenvatting 3 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Wij constateren dat de gemeente Enschede deze koppeling tussen landelijke maatschappelijke opgaven en lokale strategische opgaven nog niet expliciet heeft uitgewerkt. In het meerjarenplan kan de gemeente deze verbinding verder concretiseren. Daarbij ligt het voor de hand om de bibliotheekvoorziening nadrukkelijk te verbinden aan thema’s als basisvaardigheden, leesbevordering, digitale inclusie, kansengelijkheid, bestaanszekerheid, ontmoeting, cultuur en democratie. In Enschede spelen verschillende ontwikkelingen die relevant zijn voor de toekomstige invulling van de bibliotheekvoorziening. Het aandeel inwoners met beperkte basisvaardigheden is in Enschede hoger dan het landelijke gemiddelde. Ook wonen in Enschede relatief veel inwoners in armoede en is sprake van dubbele vergrijzing.

Deze ontwikkelingen vragen om een laagdrempelige, toegankelijke en gebiedsgerichte bibliotheekvoorziening, met aandacht voor inwoners die minder mobiel zijn, inwoners met beperkte basisvaardigheden en inwoners die ondersteuning nodig hebben om mee te kunnen doen in de samenleving. Uitvoering bibliotheekvoorziening De bibliotheek Enschede vervult naar ons oordeel de belangrijkste rol in de uitvoering van de bibliotheekvoorziening in de gemeente Enschede. De bibliotheek werkt aan alle vijf bibliotheekfuncties. Tegelijkertijd voeren ook andere maatschappelijke partners activiteiten uit die bijdragen aan deze functies. De rollen binnen de bibliotheekvoorziening zijn op dit moment echter niet eenduidig en expliciet op papier vastgelegd. De gemeente Enschede ziet de bibliotheekvoorziening als een gezamenlijke opgave van de bibliotheek en andere maatschappelijke partners, maar heeft geen volledig overzicht van welke organisaties welke taken uitvoeren en hoe deze bijdragen aan de bibliotheekfuncties. Daardoor is niet altijd helder welke partij waarvoor verantwoordelijk is. Wij vinden het belangrijk dat in de toekomstige situatie sprake is van een heldere rolverdeling. De gemeente Enschede is opdrachtgever en stelt het bestuurlijke kader vast. De bibliotheek is opdrachtnemer en geeft binnen deze kaders invulling aan de inhoud en uitvoering.

Deze rolverdeling dient niet alleen in de praktijk herkenbaar te zijn, maar ook expliciet op papier te worden vastgelegd. Daarnaast constateren wij dat de relatie tussen de gemeente en de bibliotheek de afgelopen periode is verbeterd, maar dat verdere stappen nodig zijn om te komen tot een gelijkwaardig partnerschap. Doelen, resultaten en effecten De gemeente Enschede beschikt op dit moment niet over een beleidsstuk waarin doelen voor de bibliotheekvoorziening zijn uitgewerkt. Daardoor is niet vastgelegd wat de gemeente met de bibliotheekvoorziening wil bereiken. Ook is beperkt inzichtelijk hoe de activiteiten van de bibliotheek en maatschappelijke partners zich tot elkaar verhouden en hoe zij bijdragen aan de gewenste maatschappelijke doelen. De bibliotheek rapporteert in haar jaarverslagen over resultaten van activiteiten, bijvoorbeeld in termen van bereik en gebruik. De bibliotheek geeft momenteel echter nog onvoldoende inzicht in de effecten van haar activiteiten. Ook de gemeente heeft geen volledig zicht op de effecten die andere maatschappelijke partners bereiken ten aanzien van de bibliotheekvoorziening. De komst van de zorgplicht en het meerjarenplan biedt een kans om doelen, activiteiten, resultaten en effecten beter met elkaar te verbinden.

Wij adviseren de bibliotheek om een veranderlogica op te stellen waarin duidelijk wordt welke impact zij wil bereiken, welke resultaten daarbij horen en welke activiteiten en middelen daarvoor nodig zijn. De gemeente kan vervolgens met de bibliotheek afspraken maken over prestatie- 4 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede indicatoren. Dit past bij de ambitie van de gemeente om meer impactgericht te werken. Organisatie en middelen In de gemeente Enschede zijn momenteel zes bibliotheekvestigingen die verschillende activiteiten aanbieden. De verwachting is dat dit aantal in de toekomst toeneemt. De wet schrijft geen specifiek aantal bibliotheekvestigingen voor, maar sectorale streefwaarden en het voorzieningenonderzoek van de gemeente laten zien dat er aandacht nodig is voor de spreiding en bereikbaarheid van bibliotheekvoorzieningen, vooral in dichtbevolkte en kwetsbare wijken. De bibliotheekvoorziening in Enschede wordt grotendeels gefinancierd vanuit de gemeentelijke cultuurbegroting. Het subsidiebedrag per inwoner voor de bibliotheek ligt onder het landelijke gemiddelde en ook onder het gemiddelde van vergelijkbare grote bibliotheken. Een nuancering hierbij is dat er verschillen kunnen zitten in welke onderdelen in het subsidiebedrag zijn meegenomen, zoals kosten voor huisvesting of ook incidentele project- en doelsubsidies.

Wij vinden het belangrijk dat de gemeente Enschede en de bibliotheek op basis van de ambities uit het meerjarenplan inzichtelijk maken wat een passende bekostiging van de bibliotheekvoorziening is. Daarbij moet worden gekeken naar de huidige middelen, de toekomstige wettelijke zorgplicht, de lokale maatschappelijke opgaven en de gewenste rol van de bibliotheek en maatschappelijke partners. Verbeteracties In het rapport formuleren we in totaal dertien verbeteracties. Hieronder vatten we de belangrijkste verbeteracties samen: • Stel als de gemeente Enschede, in samenwerking met de bibliotheek en eventueel maatschappelijke partners, een meerjarenplan op ten aanzien van de bibliotheekvoorziening. • Formuleer als gemeente doelen voor de bibliotheekvoorziening. Deze doelen geven richting en maken duidelijk welke bijdrage van de bibliotheek en andere maatschappelijke partners wordt verwacht. De gemeente kan hierin ook keuzes maken over het verder stimuleren van de samenwerking tussen scholen, kinderopvang en de bibliotheekvoorziening, inzet op digitale inclusie, het formuleren van een opgave ten aanzien van democratie en het op papier geven van een rol aan de bibliotheek binnen het programma ‘Rondkomen met je inkomen’. • Leg de taak- en rolverdeling van de bibliotheek vast op papier. De gemeente is als opdrachtgever initiatiefnemer.

Het ligt daarnaast voor de hand om samenwerkingsafspraken of een convenant op te stellen met de belangrijkste maatschappelijke partners, waarin rollen, taken en activiteiten zijn vastgelegd. • Zorg dat de bibliotheek meer inzicht geeft in de effecten van haar dienstverlening. We stellen voor dat de bibliotheek hiervoor een veranderlogica opstelt. De gemeente kan hierop sturen door met de bibliotheek afspraken te maken over prestatie-indicatoren. • Maak als gemeente en bibliotheek, op basis van de ambities zoals opgesteld in het meerjarenplan, inzichtelijk wat een passende bekostiging van de bibliotheek is. Ook dient aandacht te zijn voor de spreiding en bereikbaarheid van de bibliotheekvoorzieningen, vooral in dichtbevolkte en kwetsbare wijken. Inhoudsopgave Managementsamenvatting | 2 | 4.2 | Doelen | 40 4.3 | Organisatie en middelen | 42 1. | Inleiding | 6 | 4.4 | Activiteiten | 48 1.1 | Aanleiding en doel | 6 | 4.5 | Resultaten en effecten | 53 1.2 | Onderzoeksaanpak | 8 Bijlage I - Onderzoeksverantwoording | 57 1.3 | Leeswijzer | 8 2. | Conclusies en verbeteracties | 10 | Bijlage II - Complete uitwerking bewonersonderzoek | 60 2.1 | De zorgplicht | 10 | Bijlage III - Demografische informatie per wijk | 62 2.2 | Uitvoering bibliotheekvoorziening | 16 Bijlage IV - Overzicht faciliteiten per bibliotheekvestiging | 65 3.

| Achtergrondinformatie - de zorgplicht | 25 | Bijlage V - Overzichtstabel openingstijden bibliotheekvestigingen 66 3.1 | Wettelijk kader | 25 3.2 | Richtinggevende kaders (niet wettelijk) | 27 | Bijlage VI - Overzicht stakeholders (alfabetische volgorde) | 67 3.3 | Provinciale en regionale uitgangspunten | 28 3.4 | Lokale opgaven en context Enschede | 30 | Bijlage VII - Overzicht rollen en taken Huis voor Taal en Meedoen | 80 4. | Achtergrondinformatie - uitvoering bibliotheekvoorziening | 36 4.1 | Rollen | 36 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 5 6 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Hoofdstuk 1. bevat achtereenvolgens de aanleiding en het doel van de evaluatie (1.1), de onderzoeksaanpak (1.2) en een leeswijzer voor de rest van het rapport (1.3). 1.1 Aanleiding en doel In de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) zijn de taken, functies en verantwoordelijkheden van bibliotheken, provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) en de Koninklijke Bibliotheek (KB) vastgelegd. In 2022 heeft het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) een wijziging van de Wsob aangekondigd. De grootste wijziging is dat de huidige ‘bevorderingstaak’ wordt omgezet naar een plicht voor gemeenten en provincies (de zogenaamde ‘zorgplicht’).

Het doel van de zorgplicht is dat de toegang tot de bibliotheekvoorziening voor alle inwoners van een gemeente wordt gegarandeerd. Als onderdeel van de zorgplicht dienen gemeenten een meerjarenplan voor bibliotheekbeleid op te stellen (in samenwerking met de bibliotheek). “Het gemeentelijke meerjarenplan beschrijft op welke manier de gemeente de wettelijke zorgplicht zal invullen, rekening houdend met elementen als de omvang, de dichtheid en samenstelling van de bevolking, de lokale 1 Ministerie van OCW (2023). Kamerbrief over stand van zaken versterken van het stelsel van openbare bibliotheken. 2 Zie: https://www.raadvanstate.nl/adviezen/. 3 De buurtbarometer is opgesteld door Kennispunt Twente en laat de urgenties zien voor alle buurten, wijken of gemeenten van Twente. Urgentie gaat over hoe dringend het is maatschappelijke opgaven en de positie van de bibliotheek te midden van andere sociale-culturele voorzieningen en het onderwijs”.1 De nieuwe wet is op dit moment nog in ontwikkeling. Het advies van de Raad van State is inmiddels openbaar gemaakt en de Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) heeft ter consultatie opengestaan.2 Hierna moet de wet ter behandeling naar de Tweede Kamer. Naar verwachting vindt de parlementaire behandeling in de eerste helft van 2026 plaats. De gemeente Enschede heeft dit moment aangegrepen om een beleidsevaluatie te laten uitvoeren.

Deze beleidsevaluatie geeft inzicht in de bestaande situatie in Enschede, de gewenste situatie onder de gewijzigde wettelijke kaders en de mogelijke verbeteracties ten aanzien van de bibliotheekvoorziening in Enschede. Achtergrondinformatie De gemeente Enschede ligt in de regio Twente in de provincie Overijssel. De gemeente ligt aan de grens met Duitsland. Naast de stad Enschede bestaat de gemeente uit de dorpen Lonneker, Boekelo, Usselo, Glanerbrug en de buurtschap Twekkelo. In bijlage III hebben we demografische informatie opgenomen per wijk. We hebben hiervoor gebruik gemaakt van de Twentse Buurtbarometer.3 dat de gemeente en haar partners in een gebied aan de slag gaan In de tabel is per wijk de urgentiescore opgenomen. De totale urgentie in een wijk is een score tussen 0 en 1. Hierbij is 0 niet urgent, en 1 is zeer hoog urgent. Niet voor alle wijken is dezelfde informatie beschikbaar. 1. Inleiding In de gemeente Enschede wonen ongeveer 160.000 inwoners. Het gaat om | Leeftijd bewoners van gemeente Enschede circa 80.000 huishoudens van gemiddeld 1,9 personen.4 De gemeente Enschede verwacht tot 2030 een bevolkingsgroei. De (voorlopige) prognose | (2025) is dat de bevolking van de gemeente in 2030 is gegroeid naar 163.650 | 14% inwoners. | 19% In de gemeente Enschede wonen relatief veel oudere inwoners.

19% van | 0 - 15 jaar alle inwoners in de gemeente Enschede is 65+.5 Met name in de wijken | 16% | 15 - 25 jaar Enschede Zuid (22%), Ribbelt-Stokhorst (23%) en in de landelijke gebieden | 25 - 45 jaar (24%) woont een hoog percentage inwoners van 65+ ten opzichte van het | 45 - 65 jaar gemeentelijke gemiddelde van 18%. In de Omgevingsvisie van Enschede | 25% wordt de zogenaamde dubbele vergrijzing expliciet benoemd. Dubbele | 65+ vergrijzing betekent dat zowel het aantal ouderen (65+) als het aantal zeer | 27% ouderen (80+) groeit.6 Tegelijkertijd heeft Enschede ook relatief veel jongvolwassenen en | Figuur 1. Inwoners per leeftijdsgroep in de gemeente Enschede. Bron: studenten vanwege de Saxion Hogeschool en de Universiteit Twente die | Enschedeincijfers.nl. gevestigd zijn in Enschede. In totaal studeren in Enschede 28.646 studenten | Het grootste gedeelte van de inwoners in de gemeente Enschede heeft in het hoger onderwijs.7 Met name in Enschede Noord woont een relatief | diens herkomst in Nederland (65%). 11% van de inwoners heeft een groot percentage inwoners onder de 25 jaar (35%), waarvan veelal | herkomst in een ander Europees land en van 23% van de inwoners ligt de studenten. | herkomst buiten Europa.8 De wijk Enschede Zuid heeft relatief het hoogste percentage inwoners met een herkomst buiten Nederland (42%).

In Enschede heeft het grootste gedeelte van de inwoners een middelbaar opleidingsniveau (43%), een combinatie tussen praktisch en theoretisch onderwijs (bijvoorbeeld mbo-niveau 4 en soms havo). 27% heeft een praktisch opleidingsniveau (gericht op praktisch leren) en 30% een theoretisch opleidingsniveau (gericht op theoretisch leren, hbo en wo).9 4Zie: https://enschede.incijfers.nl/dashboard/bevolking/huishoudens. | 7 Zie: Gemeente Enschede in cijfers en grafieken | AlleCijfers.nl. 5 Zie: Gemeente Enschede in cijfers en grafieken | AlleCijfers.nl. | 8 Zie: Enschede in Cijfers - Herkomst - Enschede. 6 Zie: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR742491/1. | 9 Zie: Gemeente Enschede in cijfers en grafieken | AlleCijfers.nl. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 7 8 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede 1.2 Onderzoeksaanpak De beleidsevaluatie beoogt antwoord te geven op de volgende onderzoeksvragen: 1. Welke taken behoren bij de zorgplicht van de gemeente Enschede? 2. In hoeverre voert de gemeente, maatschappelijke instellingen zoals de openbare bibliotheek of private ondernemers deze taken, afspraken en acties nu al uit? 3. Welke ontwikkelingen hebben invloed op de zorgplicht van de gemeente? 4.

Wat zijn mogelijke verbeteracties voor de rol van de gemeente en de bibliotheek? Om informatie op te halen hebben we de volgende onderzoeksmethoden ingezet: • Documentanalyse: Om zicht te krijgen op de wettelijke kaders, de huidige situatie en relevante ontwikkelingen rondom de bibliotheekvoorziening in Enschede hebben we verschillende documenten bestudeerd, zoals landelijke wet- en regelgeving, relevante beleidsdocumenten, rapporten en lokale beleidsstukken. • Gesprekken met de gemeente en de bibliotheek: Om inzichten uit de documentstudie te duiden en ervaringen op te halen hebben we vier groepsgesprekken gevoerd. Drie groepsgesprekken met de gemeente Enschede en één groepsgesprek met de bibliotheek Enschede. In bijlage I staat een overzicht van gesprekspartners. • Stakeholderanalyse: Om de belangrijkste maatschappelijke partners van de Bibliotheek Enschede in kaart te brengen, hebben we een stakeholderanalyse uitgevoerd met medewerkers van de gemeente Enschede en de Bibliotheek Enschede. In bijlage I staat een beschrijving van de methode die gebruikt is voor de stakeholderanalyse. • Bewonersonderzoek: We voerden een bewonersonderzoek uit onder inwoners in de gemeente Enschede. We hebben op straat interviews gevoerd met 101 bewoners. In totaal gaf 33% van de gesproken bewoners aan lid te zijn van de bibliotheek en 67% gaf aan geen lid te zijn.

• Gesprekken met maatschappelijke partners: We voerden vijf groepsgesprekken met een selectie van maatschappelijke partners. De selectie is gebaseerd op de uitkomsten van de stakeholderanalyse. • Dialoogsessie: We organiseren een dialoogsessie met de gemeente en de bibliotheek. Tijdens de dialoogsessie bespreken we de gewenste situatie en de daarbij horende mogelijke verbeteracties. 1.3 Leeswijzer Het rapport start met de conclusies en verbeteracties. Daarna is de Bibliotheek van de toekomst beschreven op basis van het bewonersonderzoek. De hoofdstukken 3 en 4 geven meer achtergrondinformatie. Hoofdstuk 3 gaat over de zorgplicht. In dit hoofdstuk staan de wettelijke en richtinggevende kaders, provinciale en regionale uitgangspunten, de lokale opgaven en context van Enschede. Hoofdstuk 4 gaat over de uitvoering van de bibliotheekvoorziening. Hierin gaan we in op de rolinvulling, de doelen, de organisatie en middelen, de activiteiten, en de resultaten en effecten.

Het rapport bevat verder de volgende bijlagen: • Bijlage I - Onderzoeksverantwoording • Bijlage II – Complete uitwerking bewonersonderzoek • Bijlage III - Demografische informatie per wijk • Bijlage IV - Overzicht faciliteiten bibliotheekvestigingen • Bijlage V - Overzichtstabel openingstijden bibliotheekvestigingen 9 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede • Bijlage VI - Overzicht stakeholders (alfabetische volgorde) • Bijlage VII - Overzicht rollen en taken Huis voor Taal en Meedoen Definities In het rapport schrijven we zowel over de bibliotheek als de openbare bibliotheekvoorziening. Met ‘de bibliotheek’ bedoelen we de bibliotheekorganisatie Enschede-Haaksbergen (hierna: bibliotheek of bibliotheek Enschede) in de gemeente Enschede. De gemeente Enschede maakt onderscheid tussen de bibliotheek als organisatie en tussen de bibliotheekvoorziening. Met de bibliotheekvoorziening verstaan zij het geheel van organisaties (waaronder de bibliotheek) dat invulling geeft aan de vijf bibliotheekfuncties uit de Wsob. Aan de bibliotheekvoorziening kan volgens hen ook invulling worden gegeven door andere organisaties. Als we in het onderzoek refereren aan de bibliotheek dan gaat het over de bibliotheekorganisatie Enschede-Haaksbergen.

Bij de term bibliotheekvoorziening wordt dus het volledige stelsel van maatschappelijke partners, inclusief de bibliotheek, die bijdragen aan de bibliotheekfuncties10 uit de Wsob bedoeld. 10 Ter beschikking stellen van kennis en informatie, het bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie, stimuleren van lezen, organiseren van ontmoeting en debat en laten kennismaken met kunst en cultuur. 10 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede In dit hoofdstuk zijn de conclusies en verbeteracties ten aanzien van de bibliotheekvoorziening in Enschede beschreven. Eerst gaan wij in op de zorgplicht van de gemeente Enschede (vraag 1). Vervolgens behandelen we de uitvoering van de bibliotheekvoorziening (vraag 2). Relevante ontwikkelingen (vraag 3) en verbeteracties (vraag 4) verwerken wij binnen de twee delen van dit hoofdstuk. Daarbij baseren wij ons op de beschikbare informatie uit documenten, opgehaalde percepties en ervaringen uit gesprekken, het bewonersonderzoek en geven we ons oordeel. Definities In het rapport schrijven we zowel over de bibliotheek als de openbare bibliotheekvoorziening. Met ‘de bibliotheek’ bedoelen we de bibliotheekorganisatie Enschede-Haaksbergen (hierna: bibliotheek of bibliotheek Enschede). De gemeente Enschede maakt onderscheid tussen de bibliotheek als organisatie en ‘de bibliotheekvoorziening’.

Met de bibliotheekvoorziening verstaan zij het geheel van organisaties (waaronder de bibliotheek) dat invulling geeft aan de vijf bibliotheekfuncties uit de Wsob. Aan de bibliotheekvoorziening kan volgens hen ook invulling worden gegeven door andere organisaties. Als we in het onderzoek refereren aan de bibliotheek dan gaat het over de bibliotheekorganisatie Enschede. Bij de term bibliotheekvoorziening wordt dus het volledige stelsel van maatschappelijke partners, inclusief de bibliotheek, die bijdragen aan de bibliotheekfuncties uit de Wsob bedoeld. 2.1 De zorgplicht 2.1.1 Wettelijk kader Met de wijziging van de Wsob en de zorgplicht die waarschijnlijk ingaat, dient de gemeente te zorgen voor een volwaardige bibliotheekvoorziening binnen redelijke afstand voor iedere inwoner, zowel fysiek als digitaal. Onder een volwaardige bibliotheekvoorziening wordt verstaan dat het aanbod van bibliotheekvoorzieningen als geheel binnen een redelijke afstand aanwezig is en dat er ten minste één bibliotheekvoorziening aanwezig is die de vijf bibliotheekfuncties vervult. De zorgplicht treedt drie jaar na publicatie in werking, zodat gemeenten voldoende tijd hebben om het plan op te stellen en de benodigde voorzieningen te realiseren. De nieuwe wet is momenteel nog in ontwikkeling en nog niet definitief gepubliceerd.

De verwachting is dat de wetswijziging in 2027 ingaat en dat de gemeente Enschede dus zeker tot en met 2029 heeft om te voldoen aan de zorgplicht. Conclusie 1: de gemeente Enschede beschikt over een volwaardig aanbod van bibliotheekvoorzieningen binnen redelijke afstand én beschikt over ten minste één voorziening die de vijf bibliotheekfuncties vervult en voldoet daarmee aan dit element van de zorgplicht. Om te voldoen aan de zorgplicht dient de gemeente Enschede ook eens in de vier jaar een meerjarenplan voor de bibliotheekvoorziening vast te stellen. Het meerjarenplan dient duidelijk te beschrijven hoe de gemeente 2. Conclusies en verbeteracties 11 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede en bibliotheek hiermee wensen om te gaan. De gemeente kan hiervoor gebruik maken van de inzichten uit deze evaluatie. Conclusie 2: de gemeente Enschede beschikt momenteel nog niet over een meerjarenplan en voldoet dus niet aan dit element van de zorgplicht. Het meerjarenplan beschrijft hoe de gemeente invulling geeft aan de vijf bibliotheekfuncties, welke maatschappelijke doelen worden nagestreefd en hoe de bekostiging en samenwerking zijn ingericht. De Wsob schrijft voor dat de gemeente dit meerjarenplan in samenwerking met de bibliotheek dient op te stellen, maar dat de gemeente verantwoordelijk is voor de vaststelling van het meerjarenplan.

De wijze waarop deze samenwerking vormgegeven dient te worden is niet verder uitgewerkt. De gemeente kan hier een keuze in maken. Van een intensieve samenwerking (de gemeente en de bibliotheek schrijven het meerjarenplan samen) tot een meer summiere samenwerking (de gemeente schrijft het plan en de bibliotheek leest mee). De gemeente Enschede kan ook overwegen om andere maatschappelijke partners die een bijdrage leveren aan de bibliotheekfuncties te betrekken bij het opstellen van het meerjarenplan. In de Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) die in concept is gepubliceerd, staan nadere eisen aan het meerjarenplan uitgewerkt. Het meerjarenplan dient in ieder geval rekening te houden met: • De bereikbaarheid binnen redelijke afstand van het aanbod van bibliotheekvoorzieningen gelet op de oppervlakte van de gemeente; • Het aantal inwoners van de gemeente; • De leeftijdsopbouw van de gemeente; • De sociaaleconomische status van de bevolking van de gemeente; • De manier waarop de lokale bibliotheek bijdraagt aan de lokale maatschappelijke opgaven in de gemeente; • De betrokkenheid van de lokale bibliotheek bij de totstandkoming van het meerjarenplan; en • De verhouding tussen de lokale bibliotheek en andere sociaal- culturele voorzieningen of het onderwijs. Het meerjarenplan dient bovendien een begroting te bevatten voor de uitvoering van de zorgplicht.

Met het ontbreken van een meerjarenplan ontbreekt ook een samenhangend kader waarin is uitgewerkt hoe de gemeente invulling geeft aan de bibliotheekfuncties, welke maatschappelijke doelen met de bibliotheekvoorziening worden nagestreefd en hoe bekostiging en samenwerking zijn ingericht. Verbeteractie 1: stel als gemeente, in samenwerking met de bibliotheek (en eventueel maatschappelijke partners), een meerjarenplan op ten aanzien van de bibliotheekvoorziening. Om te kunnen voldoen aan de zorgplicht moet de gemeente Enschede in ieder geval een meerjarenplan opstellen dat voldoet aan verschillende eisen en rekening houdt met de maatschappelijke opgaven uit het Bibliotheekconvenant, de strategische opgaven die spelen in de gemeente Enschede en de lokale context van Enschede. In de tekst hierna hebben we een eerste aanzet gedaan van de wijze waarop de gemeente Enschede maatschappelijke opgaven kan linken aan strategische opgaven die spelen in de gemeente Enschede. 2.1.2 Richtinggevende kaders (niet wettelijk) Naast de wettelijke verplichting bestaan verschillende samenwerkingsafspraken die van invloed zijn op de inrichting van de bibliotheekvoorziening in Nederland en waar de gemeente Enschede rekening mee dient te houden. Dit zijn richtinggevende kaders.

In het 12 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Bibliotheekconvenant (lopend tot en met 2027) hebben zes partijen (het ministerie van OCW, de VNG, het IPO, de KB, SPN en de VOB) vastgelegd dat de bibliotheeksector samen optrekt rond drie maatschappelijke opgaven: 1. Geletterde samenleving - bibliotheken spelen volgens de partijen een belangrijke rol in het stimuleren van geletterdheid en leesplezier vanaf jonge leeftijd. Bibliotheken doen dit via hun wettelijke taken en via speciale programma’s zoals de Bibliotheek op school (dBos) en BoekStart. Hierbij wordt ingezet op de doorgaande leeslijn, waarbij de gezinsaanpak een belangrijke rol speelt. 2. Participatie in de informatiesamenleving - het is belangrijk dat iedereen kan meedoen in een steeds complexere informatiesamenleving. Bibliotheken ondersteunen dit door kennis en informatie toegankelijk te maken en mensen te helpen met digitale vragen. Bibliotheken dragen hieraan bij door het versterken van democratie en burgerschap en vergroten zelfredzaamheid door aandacht te besteden aan basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en digitale vaardigheden. Daarnaast helpen bibliotheken het onderwijs bij het bevorderen van digitale geletterdheid en stimuleren ze actief en veilig deelnemen aan de online samenleving. 3.

Een leven lang ontwikkelen - bibliotheken bieden een open, neutrale en toegankelijke plek waar iedereen kan leren, ontmoeten en zich ontwikkelen. Partijen vinden het belangrijk dat mensen in hun eigen tempo kunnen blijven meedoen en nieuwe kennis kunnen opdoen, zowel via informeel als non-formeel leren. Het gaat om leren, elkaar ontmoeten en over toegang tot kunst en cultuur. Ook gaat het om het opdoen van basisvaardigheden (zoals lezen, rekenen en digitale vaardigheden) én om het doorontwikkelen van vaardigheden die bijdragen aan de blijvende inzetbaarheid. Daarnaast hebben de partijen de wens om het bereik van bibliotheekvoorzieningen in Nederland te vergroten. 2.1.3 Lokale opgaven en context in Enschede De gemeente Enschede heeft ook zelf een aantal strategische opgaven geformuleerd die moeten landen in het meerjarenplan. De gemeente Enschede zet de komende jaren in op vier strategische opgaven 1) Inclusief Enschede, 2) Aantrekkelijk Enschede, 3) Open Enschede en 4) Groen en Duurzaam Enschede. Conclusie 3: er is een duidelijke verbinding tussen de maatschappelijke opgaven uit het Bibliotheekconvenant en de strategische opgaven die spelen in Enschede. De gemeente Enschede heeft momenteel nog geen koppeling gemaakt tussen de maatschappelijke en strategische opgaven. In de tekst hierna doen we een voorstel voor de wijze waarop de gemeente dit kan aanpakken.

In figuur 2 hebben we ook een overzicht opgenomen van de verhouding van de bibliotheekfuncties ten opzichte van de opgaven uit het Bibliotheekconvenant en de strategische opgaven van de gemeente Enschede. Als we kijken naar de eerste maatschappelijke opgave ‘geletterde samenleving’ dan is er een link te leggen met verschillende strategische opgaven van de gemeente. Binnen ‘Inclusief Enschede’ werkt de gemeente bijvoorbeeld aan de pijler ‘Kansengelijkheid’. De bibliotheek draagt, onder andere, bij aan het vergroten van kansengelijkheid via het programma dBos. De ‘geletterde samenleving’ is bovendien te koppelen aan de strategische opgaven ‘Aantrekkelijk Enschede’ en ‘Inclusief Enschede’. De gemeente werkt aan basisvaardigheden via bijvoorbeeld het uitvoeringsprogramma ‘Laaggeletterdheid 2021 – 2025’ en de motie het ‘Aanvalsplan Laaggeletterdheid Enschede’. De bibliotheek krijgt hierin ook een rol vanwege de uitvoering van de programma’s BoekStart en dBos | , | bibliotheek en binnen het Huis voor Taal en Meedoen op het ontwikkelplein maar ook vanwege het aanbod van volwasseneducatie en de rol binnen het | in de bibliotheek. Huis voor Taal en Meedoen. | Verbeteractie 3: werk uit hoe de bibliotheekvoorziening de komende In de gemeente Enschede werken nog lang niet alle voorschoolse-educatie | jaren een bijdrage kan leveren aan | deze maatschappelijke opgave | .

instellingen en onderwijslocaties samen met de bibliotheek via deze programma’s. Op het moment van deze beleidsevaluatie nemen 40 scholen | Een ander onderdeel van deze maatschappelijke opgave is het versterken (37 primair en 3 voortgezet onderwijs)11 in Enschede deel aan het | van de democratie. Deze rol voor de bibliotheek zien we nu nog niet terug in programma dBos. In totaal zijn er ten tijde van de evaluatie in de gemeente | stukken van de gemeente. Bibliotheken gaan de komende jaren de rol op Enschede 62 scholen in primair onderwijs en 19 scholen in het voortgezet | het versterken van de democratie verde | r uitbouwen en bestendigen. onderwijs.12 In totaal kent de gemeente Enschede 202 13 | Verbeteractie 4: de gemeente dient een concrete opgave te formuleren kinderopvanglocaties. | In 2024 waren er zes BoekStartlocaties actief en zijn | ten aanzien van het thema democratie voor de bibliotheekvoorziening. 427 BoekStartkoffertjes uitgereikt.14 Verbeteractie 2: de gemeente kan het bereik van preventieve en educatieve activiteiten in de gemeente vergroten door de samenwerking tussen scholen, kinderopvang en de bibliotheekvoorziening verder te stimuleren. De tweede maatschappelijke opgave ‘participatie in de informatiesamenleving’ sluit ook aan bij verschillende strategische opgaven in Enschede.

Aan de opgaven ‘Aantrekkelijk Enschede’ en ‘Inclusief Enschede’ is bijvoorbeeld het ‘Actieplan digitale inclusie’ te koppelen, waar de gemeente inzet op digitale vaardigheden van inwoners, onder andere door het aanbieden van trainingen en workshops in de bibliotheek. Binnen de strategische opgave ‘Open Enschede’ werkt de gemeente aan de eigen digitale dienstverlening. De bibliotheek levert hier een bijdrage aan door het aanbod van de Informatiepunten Digitale Overheid (IDO) in de 11 De gemeente voegt hieraan toe dat het ROC Twente ook één dBos locatie heeft. | 13 Gemeente Enschede (2025). Enschede in cijfers. Zie: Enschede in Cijfers - Buurt- en 12 Allecijfers.nl (2026). Zie: Middelbare scholen gemeente Enschede | AlleCijfers.nl | wijkdata: Onderwijs - Enschede. 14 Bibliotheek Enschede (2025). Jaarverslag 2024. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 13 14 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Figuur 2. Overzicht bibliotheekfuncties, maatschappelijke en strategische opgaven. 15 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Met de derde maatschappelijke opgave ‘een leven lang ontwikkelen’ zetten de partijen in op een bibliotheek waar iedereen kan leren, ontmoeten en ontwikkelen. Deze maatschappelijke opgave is logisch te linken aan de opgave ‘Aantrekkelijk Enschede’ waarbinnen de gemeente Enschede werkt aan het verbeteren van basisvaardigheden.

We zien ook een duidelijke link met de ‘Sociale Basis’ waar de gemeente momenteel op inzet. De bibliotheek speelt een rol binnen de sociale basis als plek van verbinding en vrijwillige inzet. Hier zien wij ook een link met het Huis voor Taal en Meedoen op het ontwikkelplein in de bibliotheek. Dit is een van de plekken die een invulling kan geven aan de sociale basis. Een taalhuis zorgt er namelijk voor dat een inwoner gekoppeld is aan professionele hulp en andere partijen zoals Alifa, M-Pact, Incluzio, et cetera. Binnen de strategische opgave ‘Inclusief Enschede’ werkt de gemeente met verschillende maatschappelijke partners ook aan het vergroten van kansengelijkheid en bestaanszekerheid, onder andere met de Nota Kansrijk Enschede 2023-2033 en bijvoorbeeld via het programma ‘Rondkomen met je inkomen’. De bibliotheek heeft geen formele rol binnen dit programma, maar de projectleider ‘digitale inclusie’ van de bibliotheek is wel betrokken bij het programma. De opgave ‘leven lang ontwikkelen’ gaat ook over elkaar ontmoeten en kennismaken met kunst en cultuur. Ook hier is de link te leggen met de strategische opgave ‘Aantrekkelijk Enschede’ waarbinnen de gemeente Enschede werkt aan een bruisende stad. Het sluit ook aan bij de Cultuurnota opgesteld door de gemeente, waarin staat dat cultuur zichtbaar, dichtbij, fysiek en financieel toegankelijk moet zijn.

Het toekomstproject ‘Het Warenhuis’ kan volgens ons ook een bijdrage leveren aan deze opgave. In ‘Het Warenhuis’ gaat bibliotheek samen met cultuurpartners, Concordia en Theater Sonnevanck, in één vestiging. Het Warenhuis moet in het ontwerp en uitstraling gebruik maken van de behoeften van inwoners in de stad. Het is belangrijk dat het Warenhuis niet alleen inwoners aantrekt die reeds bekend zijn met de bibliotheek, Concordia en Theater Sonnevanck, maar ook andere inwoners. Dit sluit ook aan bij de behoeften van inwoners in de stad Enschede (die we hebben opgehaald in het bewonersonderzoek), dat de bibliotheek een open plek van ontmoeting is en een ‘huiskamer’ gevoel heeft. Verbeteractie 5: de gemeente kan de bibliotheek op papier een rol en opdracht geven binnen het programma ‘Rondkomen met je inkomen’. De gemeente Enschede werkt ook aan de opgave ‘Groen en Duurzaam’ Enschede. De bibliotheek en andere maatschappelijke partners zijn stakeholders die de gemeente wil bereiken om te werken aan deze opgave. Voor de bibliotheek betekent dit dat zij als stakeholder van de gemeente zelf moeten inzetten op verduurzaming. Bovendien heeft de bibliotheek (samen met andere maatschappelijke partners) een doorverwijsfunctie naar loketten van de gemeente rondom duurzaamheid, zoals het Energieloket.

De gemeente Enschede dient bij het opstellen van het meerjarenplan ook rekening te houden met verschillende relevante ontwikkelingen in de gemeente. Dit sluit ook aan bij de wens van de gemeente Enschede om meer gebiedsgericht te werken. Conclusie 4: in de gemeente Enschede spelen een aantal ontwikkelingen waar rekening mee moet worden gehouden bij het opstellen van het meerjarenplan voor de invulling van de bibliotheekvoorziening. In de gemeente Enschede is het aandeel inwoners met beperkte basisvaardigheden naar schatting 32% en is dus hoger dan het landelijke gemiddelde van 22%. Als inwoners basisvaardigheden onvoldoende beheersen kun je niet volwaardig meedoen aan de maatschappij. Het is dan ook logisch dat de gemeente Enschede zich de komende jaren zal inzetten op het verbeteren van de basisvaardigheden van inwoners. 16 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Ook de sociaal economische status van inwoners in Enschede is van invloed op de invulling van de openbare bibliotheekvoorziening en onderdeel van het meerjarenplan. In de gemeente Enschede wonen relatief veel inwoners in armoede ten opzichte van de rest van Nederland. Wij vinden het daarom logisch dat de gemeente Enschede de komende jaren in ieder geval blijft inzetten op het vergroten van kansengelijkheid en bestaanszekerheid in de gemeente waar de bibliotheekvoorziening een grote rol in speelt.

Aandachtspunt daarbij is dat de bibliotheekvoorziening laagdrempelig en bereikbaar is. De bibliotheek en andere partijen dienen bovendien hun signaal- en doorverwijsfunctie naar elkaar te blijven vervullen. In de gemeente Enschede is er ook sprake van dubbele vergrijzing (het aantal ouderen neemt toe én de gemiddelde levensverwachting stijgt). Dit is relevant voor de invulling van de bibliotheekvoorziening, omdat in een vergrijzende gemeente de redelijke afstand tot een voorziening mogelijk kleiner is dan in gemeenten met een jongere bevolkingssamenstelling. Dat vraagt om aandacht voor een laagdrempelige en toegankelijke bibliotheekvoorziening, juist voor inwoners die minder mobiel zijn. Dit past bijvoorbeeld bij een wijk als Enschede-Zuid, waar relatief veel inwoners van middelbare en oudere leeftijd wonen. Daarbij ligt het voor de hand dat deze voorziening ook ondersteuning biedt voor een opgave als digitale inclusie. Bovendien wonen in Enschede-Zuid ook veel inwoners met een niet- Nederlandse achtergrond. Dit betekent dat in Enschede-Zuid een bibliotheekvoorziening moet zijn die bijdraagt aan de taalontwikkeling van inwoners. 2.2 Uitvoering bibliotheekvoorziening Deze paragraaf gaat in op de uitvoering van de bibliotheekvoorziening in Enschede.

We kijken hierbij naar verschillende onderdelen, namelijk de rolinvulling ten aanzien van de bibliotheekvoorziening, de doelen, activiteiten, resultaten en effecten van de openbare bibliotheekvoorziening en middelen. 2.2.1 Rolinvulling ten aanzien van de bibliotheekvoorziening Conclusie 5: de rollen binnen de bibliotheekvoorziening in Enschede zijn op dit moment niet eenduidig en expliciet op papier vastgelegd. De rolinvulling van de bibliotheek ten opzichte van de gemeente is op papier niet volledig vastgelegd. Uit gesprekken met de gemeente blijkt dat de gemeente de bibliotheekvoorziening ziet als een gezamenlijke opgave van de bibliotheek én andere maatschappelijke partners. Het accounthouderschap van de bibliotheek is formeel belegd bij team cultuur en evenementen. In de praktijk hebben zowel de bibliotheek als andere maatschappelijke partners contact met verschillende beleidsterreinen van de gemeente. Conclusie 6: de bibliotheek werkt vanuit haar rol aan alle vijf de bibliotheekfuncties. Daarmee vervult de bibliotheek naar ons oordeel de belangrijkste rol in de uitvoering van de bibliotheekvoorziening in de gemeente Enschede. Tegelijkertijd constateren wij dat ook andere maatschappelijke partners in de gemeente activiteiten uitvoeren die bijdragen aan deze vijf functies.

In 17 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede figuur 3 (op de volgende pagina) is in één overzicht weergegeven welke maatschappelijke partners aan welke bibliotheekfuncties bijdragen.15 De gemeente Enschede heeft zelf geen (beleid)stukken waarin taken uit de Wsob of andere afspraken gekoppeld zijn aan specifieke maatschappelijke partners en activiteiten. Er is ook geen overzicht van taken die de gemeente uitvoert ten opzichte van de openbare bibliotheekvoorziening. Het aantal betrokken organisaties, in combinatie met het ontbreken van schriftelijke afspraken, leidt ertoe dat onduidelijkheid bestaat over rollen, verantwoordelijkheden en de afbakening van taken. Daardoor is niet altijd helder welke partij waarvoor verantwoordelijk is binnen de bibliotheekvoorziening. Een uitzondering hierop vormt het Huis voor Taal en Meedoen. Daar zijn de afspraken en de rolverdeling duidelijk vastgelegd en verloopt de samenwerking prettig. 15 De maatschappelijke partners in het overzicht zijn geselecteerd naar aanleiding van een uitgebreide stakeholderanalyse met zowel de gemeente als de bibliotheek. Een uitgebreid overzicht van alle door de gemeente en bibliotheek genoemde partners staat in bijlage VI. 18 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Figuur 3. Overzicht stakeholders per bibliotheekfunctie.

19 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Wij vinden het belangrijk dat in de toekomstige situatie sprake is van een heldere rolverdeling binnen de bibliotheekvoorziening. In deze rolverdeling is de gemeente Enschede opdrachtgever en de bibliotheek opdrachtnemer. Dat betekent dat de gemeente verantwoordelijk is voor het opstellen van een meerjarenplan wat het bestuurlijke kader weergeeft. De bibliotheek heeft als opdrachtnemer de verantwoordelijkheid om invulling te geven aan de inhoud en uitvoering binnen deze meegegeven kaders. In het meerjarenplan kan de rol- en taakomschrijving opgeschreven worden. Het is wat ons betreft van belang dat deze rolverdeling niet alleen in de praktijk herkenbaar is voor alle partijen, maar ook expliciet op papier wordt vastgelegd. Conclusie 7: de gemeente Enschede en de bibliotheek dienen hun relatie verder te verbeteren. De relatie tussen de gemeente en de bibliotheek is de afgelopen periode verbeterd, maar verdere stappen zijn nodig om te komen tot een gelijkwaardig partnerschap. Daarbij is het van belang dat gemeente en bibliotheek niet alleen de formele rolverdeling vastleggen, maar ook structureel met elkaar in gesprek blijven over de invulling daarvan in de praktijk.

Periodiek inhoudelijk overleg op ambtelijk en bestuurlijk niveau helpt om verwachtingen te expliciteren, de voortgang in de samenwerking te bespreken en beleidsmatige en financiële ontwikkelingen die de bibliotheekvoorziening raken, tijdig met elkaar te delen. Verbeteractie 6: een eerste stap is het vastleggen van de taak- en rolverdeling op papier ten aanzien van de bibliotheekvoorziening. De gemeente is als opdrachtgever initiatiefnemer. Het vastleggen van taak- en rolverdeling en het houden van periodiek inhoudelijk overleg alleen is niet voldoende. Het voeren van een gesprek over de inhoud vraagt om een professionaliseringsslag van zowel de bibliotheek als de gemeente. Verbeteractie 7: de bibliotheek maakt op een aantal punten nog een professionaliseringsslag, met name op het gebied van interne processen, verantwoording en profilering. De bibliotheek vervult in Enschede een centrale rol in de uitvoering van de bibliotheekvoorziening. Omdat de bibliotheek deze centrale rol vervult, vinden wij het van belang dat zij op een aantal punten nog een professionaliseringsslag maakt. Het gaat daarbij om het versterken van interne processen, zoals het tijdig en volledig aanleveren van documenten aan de gemeente, om het systematischer rapporteren over resultaten en effecten, en om het meer naar buiten treden met wat de bibliotheek allemaal doet.

De bibliotheek is reeds gestart met het maken van een professionaliseringsslag. De bibliotheek werkt sinds januari 2025 in een matrixorganisatie. Dit betekent dat medewerkers tegelijkertijd binnen verschillende teams en projecten werken en hierover rapporteren aan degene die verantwoordelijk is voor de inhoud van een programmalijn en project. De bibliotheek heeft ook werkafspraken opgesteld rondom het projectmatig werken. Voor elk project wordt een projectplan opgesteld met een kop en een staart, waarop gestuurd kan worden. Het functioneren als matrixorganisatie en het inzetten op projectmatig werken op een eenduidige manier is een grote kans voor de bibliotheek om in de toekomst meer inzicht te krijgen en geven in effecten. Een duidelijke rolafbakening helpt de bibliotheek ook bij het maken van de professionaliseringsslag. Hiermee wordt ook voor de gemeente en andere maatschappelijke partners duidelijker welke bijdrage de bibliotheek levert aan de bibliotheekvoorziening. Het is de taak van de gemeente om de bibliotheek hierbij te ondersteunen. Bij de gemeente is hier een belangrijke rol voor de accounthouder weggelegd. 20 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Om het bereik en het gebruik van de bibliotheek te vergroten, is het ook nodig dat de bibliotheek zelf meer naar buiten treedt met haar activiteiten.

De bibliotheek kan er nog meer op inzetten dat zij niet alleen een plek is voor het uitlenen van boeken. Dit zou de bibliotheek kunnen doen door samen te programmeren met de gemeenschap. Hier zien we een grote kans voor het toekomstproject ‘het Warenhuis’. Verbeteractie 8: de accounthouder van de gemeente zorgt dat de inhoudelijke invulling structureel onderdeel is van gesprek met de bibliotheek. Het accounthouderschap van de gemeente richting de bibliotheek is nu belegd bij team Cultuur en Evenementen. De accounthouder is verantwoordelijk voor het bespreken van actuele ontwikkelingen met behulp van een vastgelegde agenda en vastgelegde opvolging van acties. De accounthouder van de bibliotheek dient daarom goed op de hoogte te zijn van wat er speelt binnen bibliotheek en binnen de gemeente (ook op andere beleidsterreinen die raken aan de bibliotheekvoorziening). Dit stelt de accounthouder in staat om verbindingen te leggen binnen en buiten de bibliotheek. Het is belangrijk dat de accounthouder hier ook mandaat, capaciteit en tijd voor krijgt. Verbeteractie 9: stel samenwerkingsafspraken/ een convenant op met de belangrijkste maatschappelijke partners waarin rollen, taken en activiteiten zijn vastgelegd.

In de toekomstige situatie is het bovendien wenselijk dat de gemeente Enschede een beter overzicht heeft van de partners die een bijdrage leveren aan de openbare bibliotheekvoorziening in Enschede, inclusief hun taken en activiteiten. Met een heldere rolverdeling binnen de openbare bibliotheekvoorziening als doel, ligt het voor de hand dat de gemeente ook richting de belangrijkste maatschappelijke partners (zie figuur 3) expliciteert welke rol zij vervullen binnen de bibliotheekvoorziening en aan welke maatschappelijke opgaven zij bijdragen. De inzichten uit deze evaluatie bieden daarvoor een eerste vertrekpunt en kunnen worden gebruikt bij het verder uitwerken van het meerjarenplan. 2.2.2 Doelen, activiteiten, resultaten en effecten Conclusie 8: de gemeente Enschede beschikt op dit moment niet over een beleidsstuk waarin doelen voor de bibliotheekvoorziening zijn uitgewerkt. Daardoor is niet vastgelegd wat de gemeente met de bibliotheekvoorziening wil bereiken. De gemeente ziet de bibliotheekvoorziening als een samenwerking van de bibliotheek en andere maatschappelijke partners, maar heeft geen volledig overzicht van welke activiteiten door welke organisaties worden uitgevoerd en hoe deze activiteiten bijdragen aan de bibliotheekvoorziening.

Daardoor is beperkt inzichtelijk hoe de bibliotheekvoorziening in de praktijk wordt ingevuld en hoe de verschillende activiteiten zich tot elkaar verhouden. Verbeteractie 10: de gemeente Enschede dient doelen te formuleren voor de bibliotheekvoorziening. De plek hiervoor is het meerjarenplan (zie verbeteractie 1). Deze doelen geven richting aan de invulling van de bibliotheekvoorziening en maken duidelijk welke bijdrage van de bibliotheek en andere maatschappelijke partners wordt verwacht. Daarnaast is het wenselijk dat de gemeente beschikt over een duidelijk overzicht van de activiteiten van de bibliotheek en maatschappelijke partners. Belangrijk is daarbij niet alleen welke activiteiten worden uitgevoerd, maar ook waarom juist voor deze activiteiten wordt gekozen. Dat vraagt om een expliciete koppeling tussen activiteiten, de doelen die daarmee worden nagestreefd en de beoogde resultaten en effecten. Op die manier kan de gemeente beter beoordelen of het activiteitenaanbod 21 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede passend is bij de lokale opgaven en of de inzet van de bibliotheek en haar partners voldoende bijdraagt aan de beoogde doelen. Deze evaluatie biedt hiervoor een startpunt, doordat we per bibliotheekfunctie inzicht geven in de activiteiten van de bibliotheek en van maatschappelijke partners.

Conclusie 9: de bibliotheek rapporteert in haar jaarverslagen over resultaten van haar activiteiten, bijvoorbeeld in termen van bereik en gebruik. De bibliotheek geeft momenteel geen inzicht in de effecten van haar activiteiten. De beschikbare cijfers wijzen erop dat de bibliotheek een groot bereik heeft in termen van lidmaatschap. Relatief gezien zijn veel inwoners van de gemeente Enschede lid van de bibliotheek. Het gebruik van de bibliotheekvoorziening laat een meer gemengd beeld zien. Zo organiseert de bibliotheek Enschede, afgezet tegen het aantal inwoners, minder activiteiten dan het provinciale en landelijke gemiddelde. Het aantal deelnemers aan activiteiten neemt over de afgelopen vijf jaar per saldo toe, al schommelt dit aantal wel van jaar tot jaar. Omdat de effecten van het werk van de bibliotheek nu onvoldoende inzichtelijk zijn, kan de gemeente dit beperkt beoordelen Conclusie 10: de gemeente Enschede heeft ook geen zicht op effecten die andere maatschappelijke partners bereiken ten aanzien van de bibliotheekvoorziening. De komst van de zorgplicht en het meerjarenplan is, voor zowel de gemeente als de bibliotheek, een kans om relevante doelen te formuleren, meer inzicht te krijgen in activiteiten, resultaten en effecten. Hierdoor kan ook beter op de inhoud overlegd en bijgestuurd worden. Dit past ook bij de ambitie van de gemeente om meer impactgericht te werken.

Om hier te komen hebben we een tweetal verbeteracties geformuleerd: Verbeteractie 11: de bibliotheek dient (meer) inzicht te geven in de effecten van haar dienstverlening. Het zichtbaar maken van effecten maakt het transparanter wat verschillende inspanningen (en geldstromen) opleveren. We stellen voor dat de bibliotheek een veranderlogica (ook wel een theory of change) opstelt. Hieronder geven we de onderdelen weer: Figuur 4. Veranderlogica. Een veranderlogica begint bij de impact. Welke impact/doelen wil de bibliotheek bereiken? In de missie geeft de bibliotheek aan: De Bibliotheek streeft naar een samenleving waarin iedereen mee kan en wil doen. Om invulling te geven aan de missie geeft de bibliotheek Enschede aan te willen inzetten op de aanpak laaggeletterdheid en leesbevordering. Voor de toekomst helpt daarbij dat de bibliotheek concreet maakt wat de doelgroepen zijn en welke verandering zichtbaar moet zijn. Een logische vertaling zou zijn om deze effecten (leesbevordering en vermindering laaggeletterdheid) te koppelen aan resultaten, activiteiten en input. In paragraaf 4.2.2 hebben we de programmalijnen van de bibliotheek gekoppeld aan de bibliotheekfuncties. In paragraaf 4.4 hebben we de activiteiten van de bibliotheek en de andere maatschappelijke partners gekoppeld aan de bibliotheekfuncties uit de Wsob (effecten).

Andersom redenerend, zou de bibliotheek ook bij de verschillende programmalijnen verwachte resultaten en effecten kunnen opstellen. Bovenstaande uitwerking van een veranderlogica lijkt een grote verandering ten opzichte van de huidige situatie. We denken echter dat de bibliotheek beter gebruik kan maken van reeds beschikbare data. Om zicht te krijgen op de resultaten en effecten van activiteiten dient namelijk

monitoring plaats te vinden. De bibliotheek Enschede neemt dan ook reeds | cijfers over eenzaamheid zou gebruik gemaakt kunnen worden van de deel aan landelijke monitors. Het gaat om de Bibliotheekmonitor | Gezondheidsmonitor Volwassen en Ouderen 2024 van het RIVM.17 (gebaseerd op cijfers uit de gegevenslevering) | , de monitor BoekStart in de kinderopvang en de monitor de Bibliotheek op school. Er vindt tot nu geen | 2.2.3 | Organisatie en middelen terugkoppeling plaats over de inzichten die voortkomen uit deze | Conclusie 11: in de gemeente Enschede zijn momenteel zes monitoring door de bibliotheek richting gemeente of andere stakeholders. | bibliotheekvestigingen die verschillende activiteiten aanbieden. De In deze monitors zit bijvoorbeeld informatie over hoe scholen en | verwachting is dat dit aantal in de toekomst toeneemt. kinderopvanglocaties de samenwerking met de bibliotheek ervaren. Een | De wet schrijft geen specifiek aantal bibliotheekvestigingen voor waar de ander voorbeeld van een mogelijke indicator is wat de ontwikkeling is | gemeente aan moet voldoen. Door de sector zelf zijn streefwaarden gedurende de jaren van het leesplezier van kinderen. | opgesteld. Deze zijn richtinggevend en niet wettelijk verplicht.

De gemeente Verbeteractie 12: de gemeente dient meer te sturen op resultaten en | Enschede heeft recent een onderzoek laten uitvoeren naar voorzieningen in effecten door met de bibliotheek afspraken te maken over prestatie | - | de gemeente, waar ook gebruik is gemaakt van de streefwaarden. Het indicatoren. | voorzieningenonderzoek constateert, op basis van de streefwaarden, dat er in de huidige situatie een tekort is van één vestiging, en dat er drie Voor de toekomstige situatie is het nodig dat de gemeente meer gaat sturen | vestigingen te weinig zullen zijn in 2040. Het onderzoek concludeert ook dat op resultaten en effecten. Dat kan zij doen door de bibliotheek te vragen om | er een tekort aan bibliotheekvoorzieningen is in Enschede in specifieke te rapporteren op indicatoren. Dit is in lijn met de inzet die de gemeente wil | gebieden in Enschede, namelijk dichtbevolkte en kwetsbare wijken. Omdat gaan plegen op impactgericht werken. Hierboven staan al een aantal | de bibliotheek bij uitstek bijdraagt aan educatie, ontwikkeling, ontmoeting voorbeeldindicatoren genoemd. Het komen tot afspraken over indicatoren | en (kennismaking) met cultuur constateert het onderzoek dat juist in deze is een gezamenlijke verantwoordelijkheid. De bibliotheek kan een voorstel | wijken extra aandacht nodig is. Hier sluiten wij ons bij aan.

Het gaat om de doen op basis van de op te stellen veranderlogica. De gemeente kan ee | n | wijken: Twekkelerveld, Mekkelholt en Deppenbroek in Noord, grote delen voorstel doen voor indicatoren op basis van de maatschappelijke opgaven | van het centrum, de wijken Pathmos, Stevenfenne en Boswinkel in West en en doelen waar de bibliotheekvoorziening een bijdrage aan levert. Denk | Wesselbrink in Zuid.18 De gemeente Enschede kan de inzichten uit deze hierbij bijvoorbeeld aan baankansen/werkgelegenheid en eenzaamheid | evaluatie en het voorzieningenonderzoek gebruiken om keuzes te maken vanuit de opgave ‘Inclusief Enschede’. Ook h | ierover wordt reeds informatie | ten aanzien van het aantal (en de locatie en benodigde faciliteiten) verzameld. Zo publiceert Kennispunt Twente jaarlijks cijfers over het aantal | vestigingen. werkzame personen en werkgelegenheid naar sector in Enschede. | 16 Voor 16 Zie: https://kennispunttwente.nl/cijfers-trends/enschede. | 18 Springco Stipo (2026). Referentiekader maatschappelijke voorzieningen Enschede. Het 17 Zie: https://www.rivm.nl/gezondheidsmonitors/volwassenen-en-ouderen/2024 . | voorzieningenonderzoek is nog niet openbaar ten tijde van dit conceptrapport.

Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 22 Conclusie 12: de bibliotheekvoorziening in Enschede wordt grotendeels | Verbeteractie 13: de gemeente Enschede en de bibliotheek maken op gefinancierd vanuit de gemeentelijke cultuurbegroting. Het | basis van de ambities zoals opgesteld in het meerjarenplan inzichtelijk subsidiebedrag per inwoner voor de bibliotheek ligt onder het | wat een passende bekostiging van de bibliotheek is. landelijke gemiddelde. Er is geen volledig inzicht in de middelen die andere maatschappelijke partners ontvangen. | In de toekomstige situatie heeft de gemeente Enschede meer middelen De middelen voor de bibliotheekvoorziening zijn voor een belangrijk deel | beschikbaar om te besteden aan de openbare bibliotheekvoorziening. afkomstig uit de cultuurbegroting van de gemeente Enschede. | Dat geldt in | We weten dat voor de periode | 2025-2026 de gemeente jaarlijks | een ieder geval voor de bibliotheek en, voor zover wij op basis van dit | decentralisatie-uitkering ontving van €477.127 om zich voor te bereiden op onderzoek hebben kunnen vaststellen, ook voor verschillende andere | de zorgplicht. Na de officiële invoering van de wet is de minister van OCW maatschappelijke partners die met hun activiteiten bijdragen aan de | voornemens om € 2,90 per inwoner | vanaf 2027, met een minimum van bibliotheekvoorziening.

Op dit moment is niet integraal inzichtelijk welke | €100.000 per gemeente beschikbaar te stellen | . organisaties die bijdragen aan de bibliotheekvoorziening precies middelen van de gemeente ontvangen en welke activiteiten daar tegenover staan. | Om te kunnen bepalen wat in de toekomstige situatie een passend Deze evaluatie biedt daarvoor een eerste startpunt, doordat wij een | subsidiebedrag is, dienen de gemeente en de bibliotheek eerst gezamenlijk overzicht hebben opgesteld van betrokken maatschappelijke partners en | inzichtelijk te maken hoe het huidige subsidiebedrag per inwoner precies is per partner in kaart hebben gebracht of deze subsidie van de g | emeente | opgebouwd, exclusief de kosten voor huisve | sting, dBos en IDO. Daarna kan ontvangt (zie bijlage VI). | het gesprek worden gevoerd over welk subsidiebedrag passend is, in Voor de bibliotheek zelf is wel inzichtelijk welke middelen zij ontvangt. In | samenhang met de doelen die in het meerjarenplan voor de 2024 bedroegen de totale baten van de bibliotheek €4.651.529, waarvan | 75 | bibliotheekvoorziening worden vastgelegd. | De gemeente kan ook procent, oftewel €3.489.643, afkomstig was van de gemeente Enschede. | gebruikmaken van streefwaarden, opgeste | ld door de sector zelf, voor een Omgerekend ontving de bibliotheek in 2024 een subsidie van €22,23 per | passend subsidiebedrag per inwoner. inwoner.

Dit bedrag ligt lager dan het landelijk gemiddelde van €32,23 en ook lager dan het gemiddelde van vergelijkbare grote bibliotheken | in Nederland, dat €29,91 bedraagt. | Een nuancering hierbij is dat er verschillen kunnen zitten in welke onderdelen in het subsidiebedrag zijn meegenomen, zoals kosten voor huisvesting of ook incidentele project | - en doelsubsidies. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 23 24 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede De ‘Bibliotheek van de toekomst’ We vroegen mensen op straat om te beschrijven hoe zij de bibliotheek van de toekomst voor zich zien. Veel bewoners beschrijven de bibliotheek van de toekomst als een open, toegankelijke en uitnodigende ontmoetingsplek waar mensen kunnen blijven hangen. Bewoners noemen daarbij termen als huiskamerachtig, gezellig, laagdrempelig en veilig. Koffie, horeca of een eetgelegenheid worden regelmatig genoemd als elementen die bijdragen aan een uitnodigende sfeer. De bibliotheek wordt gezien als een plek waar je kunt lezen, ontspannen en andere mensen kunt ontmoeten, niet alleen als een plek om boeken te halen en terug te brengen. “Een plek waar je koffie kan drinken, waar je kan lezen, waar je wat langer kan blijven, alles in één.” Daarnaast wordt de bibliotheek vaak gezien als een multifunctionele plek met een breed aanbod aan activiteiten.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://enschede.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/52d929f5-b93b-4191-a5e4-b3304812190b?agendaItemId=222a4222-0dbb-4a12-b107-8027f26c544e