20260615 Eindrapport evaluatie bibliotheekvoorziening Enschede_KWINK groep
Tekst van het document
Veel bewoners noemen activiteiten, workshops, en lezingen voor verschillende doelgroepen. Er worden voorbeelden genoemd zoals discussiegroepen, maakplaatsen en activiteiten rond geschiedenis of cultuur. De bibliotheek van de toekomst wordt gezien als een plek waar jong en oud samenkomen en waar ruimte is voor creativiteit en ontmoeting. Fysieke boeken blijven voor veel bewoners een belangrijk onderdeel van de bibliotheek van de toekomst. Bewoners benadrukken het belang van fysieke boeken, een brede en aantrekkelijke collectie en het kunnen blijven lenen van boeken, met name voor kinderen. Tegelijkertijd noemen bewoners ook het belang van digitale collecties, zoals e-books en luisterboeken. De bibliotheek van de toekomst wordt door veel bewoners nadrukkelijk gezien als een plek voor kinderen en jongeren. Bewoners noemen het belang van aantrekkelijke ruimtes voor kinderen, voorleesactiviteiten, samenwerking met scholen en plekken waar jongeren kunnen lezen, ‘chillen’ of elkaar ontmoeten. Ook worden specifieke voorzieningen genoemd, zoals gamen of creatieve ruimtes. “De bibliotheek van de toekomst is een plek waar de jeugd kan lezen. Een ontmoetingsplek voor jongeren. Het heeft ook een educatieve functie.” Ook noemen sommige bewoners bereikbaarheid en nabijheid als aandachtspunt.
Bewoners geven aan dat de bibliotheek dichterbij zou mogen zijn, bijvoorbeeld in woonwijken of dorpen, of via kleinere afhaalpunten. Ook bereikbaarheid en betaalbare parkeermogelijkheden worden genoemd. Enkele bewoners verwijzen naar eerdere vormen zoals de bibliobus. Tot slot geeft een deel van de bewoners aan dat de huidige bibliotheek al dicht bij het ideale toekomstbeeld ligt. Het toekomstbeeld dat veel bewoners schetsen sluit grotendeels al aan bij de huidige bibliotheek. De wens ligt vooral in het verbeteren en verder versterken van wat er al is. 3. | Achtergrondinformatie - de zorgplicht educatie, kinderopvang, buitenschoolse activiteiten op het gebied 3.1 | Wettelijk kader | van lezen en leesclubs. 4. | Organiseren van ontmoeting en debat: activiteiten gericht op Sinds 2015 is de Wsob in werking getreden.19 In de Wsob is omschreven dat | samenkomst (bijvoorbeeld inloopkoffie, themacafé, lunch, quiz, een voor eenieder toegankelijke bibliotheekvoorziening in ieder geval de | markt) en/of discussies over maatschappelijke thema’s. volgende functies (hierna: bibliotheekfuncties) omvat, die bijdragen aan de | 5.
| Laten kennismaken met kunst en cultuur: activiteiten zoals persoonlijke ontwikkeling en verbetering van de maatschappelijke kansen | lezingen, exposities, cursussen/workshops, filmvertoningen, van het algemene publiek: | concerten, open podium (bijvoorbeeld poëzie, zang), 1. | Ter beschikking stellen van kennis en informatie: activiteiten | kunstroutes/stadswandelingen.20 gericht op kennis en informatie, zoals voorlichtingsbijeenkomsten | Op dit moment hebben de minister, de provinciebesturen, de of informatieavonden over onderwerpen zoals werk en inkomen, | gemeentebesturen en de besturen van Bonaire, Sint-Eustatius en Saba gezondheid, juridisch maatschappelijke en wetenschappelijke | gezamenlijk een ‘bevorderingstaak’ op basis van de Wsob art. 6, lid 1 en 3. thema’s. | Dit betekent dat deze partijen dienen te bevorderen dat de 2. | Bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie: | bibliotheekvoorziening wordt ingevuld met deze vijf bovenstaande functies. activiteiten gericht op de ontwikkeling van informatievaardigheden en mediawijsheid voor het primair en voortgezet onderwijs, | Mede op basis van de evaluatie van de Wsob in 2020, heeft de (toenmalige) activiteiten voor volwassenen op het gebied van taalvaardigheid en | staatsecretaris van OCW besloten tot een wijziging van de Wsob.21 De digitale vaardigheden. | wetswijziging is voorzien om in te gaan in 2026.
De belangrijkste wijzigingen 3. | Stimuleren van lezen: activiteiten rondom leesbevordering voor | zijn dat: het primair en voortgezet onderwijs, voor- en vroegschoolse | • | de huidige bevorderingstaak voor gemeenten wordt vervangen door een wettelijke zorgplicht. Deze zorgplicht houdt in dat elke 19 Ministerie van OCW (2015). Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen. | 21 Ministerie van OCW (2022). Kamerbrief “Een abonnement op de hele wereld. 20 Ministerie van OCW (2015). Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen. KWINK | Versterken van het stelsel van openbare bibliotheken”. groep, Panteia, Rebel Groep (2019). Evaluatie Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen.
Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 25 gemeente dient te zorgen voor een volwaardige | de sector zelf opgesteld document staat wel een bibliotheekvoorziening binnen redelijke afstand voor iedere | streefwaarde opgenomen ten aanzien van de aanwezigheid inwoner, zowel fysiek als digitaal.22 De huidige zorgplicht in het | van personeel gedurende de openingstijden, namelijk dat wetsvoorstel bevat de volgende minimale eisen: | een gewone vestiging minimaal 30 uur per week open is o | De gemeente moet een aanbod van | met personeel.24 bibliotheekvoorzieningen (in plaats van ‘vestiging’) | • | elke gemeente eens in de vier jaar een meerjarenplan realiseren dat als geheel binnen een redelijke afstand voor | bibliotheekvoorziening dient vast te stellen. Dit plan beschrijft hoe alle inwoners toegankelijk is. Het gaat hierbij om de | de gemeente invulling geeft aan de vijf bibliotheekfuncties, welke redelijke afstand tot het aanbod in het geheel. Dat komt | maatschappelijke doelen worden nagestreefd en hoe de dus neer op de redelijke afstand tot de dichtstbijzijnde | bekostiging, samenwerking en monitoring zijn ingericht.25 In de voorziening. Niet bedoeld wordt de redelijke afstand tot | Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB), die recent in consultatie is alle voorzieningen binnen het aanbod. Voor de invulling | gegaan, staan nadere eisen aan het meerjarenplan uitgewerkt.
In van het begrip “redelijke afstand” ligt het voor de hand om | de AMvB staat dat in het meerjarenplan in ieder geval rekening de geografie en demografie van de betreffende gemeente | dient te worden gehouden met: in acht te nemen. | o | de bereikbaarheid binnen redelijke afstand van het aanbod o | In iedere gemeente moet ten minste één volwaardige | van bibliotheekvoorzieningen gelet op de oppervlakte van bibliotheekvoorziening aanwezig zijn die de vijf | de gemeente; bibliotheekfuncties uitvoert, beschikt over een fysieke | o | het aantal inwoners van de gemeente; collectie en professioneel bemand is. | o | de leeftijdsopbouw in de gemeente; o | Het minimumaantal openingsuren is uit het wetsvoorstel | o | de sociaaleconomische status van de bevolking van de verwijderd. Dit geeft gemeenten meer mogelijkheden voor | gemeente; een eigen invulling van de zorgplicht op basis van | o | de manier waarop de lokale bibliotheek bijdraagt aan de demografische en geografische kenmerken.23 In een door | lokale maatschappelijke opgaven in de gemeente; 22 Ministerie van OCW (2023). Kamerbrief “Stand van zaken versterken van het stelsel van | vestigingen. De eerste is ‘bemande openingstijden’ wat gaat over openingstijden per openbare bibliotheken”. De vastgestelde Wsob, inclusief wettelijke zorgplicht en het | vestiging met personeel.
Voor gewone vestigingen is dit minimaal 30 uur per week en opstellen van een meerjarenplan, is nog niet vastgesteld tijdens het schrijven van dit | voor de centrale vestiging minimaal 60 uur per week. De tweede is de rapport. De precieze invulling van de zorgplicht en het meerjarenplan is nog niet bekend. | aanwezigheidsnorm van gemiddeld 1 volwaardige vestiging per maximaal 28.000 23 Ministerie van OCW (2026). Wijziging van de Wet stelsel openbare | inwoners voor gemeenten met meer dan 90.000 inwoners. bibliotheekvoorzieningen Wsob. Voorstel van de wet. | 25 Ministerie van OCW (2024). Kamerbrief “Stand van zaken bibliotheekstelsel 2024”. 24 De bibliotheeksector heeft een ‘Normenkader bibliotheken’ opgesteld wat streefwaarden zijn en geen wettelijke normen. Twee ‘normen zijn relevant t.a.v. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 26 o | de betrokkenheid van de lokale bibliotheek bij de | 3.2 | Richtinggevende kaders (niet wettelijk) totstandkoming van het meerjarenplan; en o | de verhouding tussen de lokale bibliotheek en andere | Naast de wettelijke verplichting bestaan verschillende sociaal-culturele voorzieningen of het onderwijs. | samenwerkingsafspraken die van invloed zijn op de inrichting van de Het meerjarenplan dient bovendien een begroting te bevatten voor de | bibliotheekvoorzieningen in Nederland. uitvoering van de zorgplicht.
In de AMvB staat dat het ministerie van OCW | In het Bibliotheekconvenant 2020-2023 hebben het ministerie van als geheel voor het dekken van de kosten een structureel bedrag van circa € | Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW), Vereniging Nederlandse 60 miljoen beschikbaar maakt. | Gemeenten (VNG), Interprovinciaal Overleg (IPO), Koninklijke Bibliotheek In de AMvB staat dat gemeenten voor het opstellen van het meerjarenplan | (KB), Stichting Samenwerkende POI’s (SPN) en de Vereniging Openbare gebruik kunnen maken van de jaarlijkse gegevens die door het Centraal | Bibliotheken (VOB) | vastgelegd dat iedere inwoner | in Nederland toegang 26 | moet hebben tot een volwaardige bibliotheek die alle vijf functies | vanuit de Bureau voor de Statistiek (CBS) worden gepubliceerd. | De gemeente | Wsob aanbiedt.29 Daarbij is afgesproken dat de bibliotheeksector Enschede kan ook gebruik maken van inzichten uit deze evaluatie. | gezamenlijk optrekt rond drie maatschappelijke opgaven: De zorgplicht zelf treedt drie jaar na publicatie in werking, zodat gemeenten | 1. | Geletterde samenleving: bibliotheken spelen volgens de partijen voldoende tijd hebben om het plan op te stellen en de benodigde | in het Bibliotheekconvenant een belangrijke rol in het stimuleren voorzieningen te realiseren. | van geletterdheid en leesplezier vanaf jonge leeftijd.
Bibliotheken De naleving van de zorgplicht wordt een nieuwe provinciale toezichtstaak. | doen dit via hun wettelijke taken en via speciale programma’s zoals De provincies krijgen de taak om interbestuurlijk toezicht te houden op de | dBos en BoekStart. Hierbij wordt ingezet op de doorgaande leeslijn uitvoering van de zorgplicht door gemeenten. De provincies kunnen daarbij | waarbij de gezinsaanpak een belangrijke rol speelt. onder andere gebruik maken van het gemeentelijk meerjarenplan en de | 2. | Participatie in informatiesamenleving: de partijen in het jaarlijkse monitoringsgegevens van de KB, nationale bibliotheek.27 Voor het | Bibliotheekconvenant vinden het belangrijk dat iedereen kan uitvoeren van de wettelijke taken krijgen bibliotheken via de provincie | meedoen in een steeds complexere informatiesamenleving. ondersteuning door provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s). POI’s | Bibliotheken ondersteunen dit door kennis en informatie hebben hiertoe al een taak in de Wsob (artikel 16) en deze taak blijft | toegankelijk te maken en mensen te helpen met digitale vragen. ongewijzigd.28 Voor de gemeente Enschede geldt dat Rijnbrink de POI is. | Bibliotheken dragen bij aan het versterken van de democratie en burgerschap, en zetten in op het vergroten van zelfredzaamheid 26 Concept Algemene maartregel van bestuur (januari 2026).
Besluit openbare | 28 Ministerie van OCW (2026). Wijziging van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen. | bibliotheekvoorzieningen Wsob. Voorstel van de wet. 27 Ministerie van OCW (2026). Wijziging van de Wet stelsel openbare | 29 VNG, Ministerie van OCW, KB, IPO, SPN, VOB (2020), Bibliotheekconvenant 2020-2023. bibliotheekvoorzieningen Wsob. Voorstel van de wet. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 27 door aandacht te besteden aan basisvaardigheden zoals lezen, | 1. | Geletterde samenleving: de bibliotheek speelt van oudsher een schrijven en digitale vaardigheden. Daarnaast helpen bibliotheken | belangrijke rol bij leesbevordering. Het bibliotheeknetwerk richt het onderwijs bij het bevorderen van digitale geletterdheid en | zich daarom op plezier en toegankelijkheid en een doorgaande stimuleren ze actief en veilig deelnemen aan de online | leeslijn. samenleving. | 2. | Participatie en informatiesamenleving: digitalisering en 3. | Een leven lang ontwikkelen: Bibliotheken bieden een open, | technologie hebben een steeds grotere impact op ons leven. neutrale en toegankelijke plek waar iedereen kan leren, ontmoeten | Iedereen moet kunnen meedoen in de digitale samenleving. en zich ontwikkelen.
Partijen vinden het belangrijk dat mensen in | Bibliotheken zetten in op informatiedienstverlening en digitaal hun eigen tempo kunnen blijven meedoen en nieuwe kennis | burgerschap, door de IDO’s. kunnen opdoen, zowel via informeel als non-formeel leren. Het | 3. | Leven lang ontwikkelen: bibliotheken dragen als partner in lokale gaat om leren, elkaar ontmoeten en over toegang tot kunst en | en regionale leernetwerken bij aan de persoonlijk ontwikkeling van cultuur. Ook gaat het om het opdoen van basisvaardigheden (zoals | burgers, die is gericht op basisvaardigheden en arbeidsparticipatie. lezen, rekenen en digitale vaardigheden) én om het | Het bibliotheeknetwerk werkt samen om de doelen te behalen.31 doorontwikkelen van vaardigheden die bijdragen aan blijvende inzetbaarheid. Daarnaast hebben de partijen de wens om het bereik van bibliotheekvoorzieningen in Nederland te vergroten. | 3.3 | Provinciale en regionale uitgangspunten Het Bibliotheekconvenant voor 2024–2027 borduurt hierop voort en legt | Ook op provinciaal en regionaal niveau zijn verschillende plannen die raken extra nadruk op de nieuwe gemeentelijke zorgplicht. Daarnaast wordt | aan de invulling van de bibliotheekvoorziening.
ingezet op regionale samenwerking en de verdere versterking van de digitale bibliotheek, steeds met de drie maatschappelijke opgaven als | In het Cultuur- en erfgoedbeleid 2025 – 2028 van de provincie Overijssel zijn leidraad.30 | ambities voor de bibliotheek geformuleerd. De ambitie is om in elke De Netwerkagenda 2024–2027 vormt de uitvoeringsagenda van het | Overijsselse gemeente een volwaardige bibliotheekvoorziening te Bibliotheekconvenant. In de Netwerkagenda beschrijven de KB, SPN en VOB | realiseren, met een lokale uitwerking die past bij de schaal en ambitie van per opgave (uit het Bibliotheekconvenant) wat de partijen gezamenlijk | de individuele gemeente. De provincie beschrijft ook de bibliotheek te willen bereiken, waar ze zich op richten en de acties die partijen | willen inzetten als een noodzakelijke kracht bij het in stand houden en gezamenlijk willen realiseren: | ontwikkelen van de democratie. De provincie wil daarom in de transitieopgave een plek creëren voor de community library. Dit is een methode om samen met inwoners de agenda van de lokale bibliotheek in te 30 VNG, Ministerie van OCW, KB, IPO, SPN, VOB (2022), Vernieuwing | 31 KB, SPN, VOB (2024). Netwerkagenda 2024-2027, zie: Bibliotheekconvenant 2024-2027. | https://www.bibliotheeknetwerk.nl/sites/default/files/documents/Netwerkagenda.pdf.
Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 28 richten en er zo voor te zorgen dat actuele thema’s aandacht krijgen. In het | • | Deskundigheidsbevordering van personeel en vrijwilligers gericht beleid staat dat de provincie tussen 2025 en 2028 structureel € 3.6 miljoen | op het gebied van proces, nieuwe samenwerkingen voor vrijmaakt voor de bibliotheek.32 | programmering en/of nieuwe producten of diensten.34 De provincie Overijssel heeft ook een Investeringsprogramma | De gemeente Enschede bevindt zich in de regio Twente en is ook onderdeel Basisvaardigheden 2025 – 2027. Dit programma volgt onder andere de | van de arbeidsmarktregio Twente. Nederland is verdeeld in 35 speerpunten van het cultuur- en erfgoedbeleid.33 Dit programma zet in op | arbeidsmarktregio’s waarin gemeenten en het UWV samenwerken op het de versterking van de basisvaardigheden door een investering van 2 miljoen | gebied van de arbeidsmarkt. In de arbeidsmarktregio Twente is de ‘Twentse voor de periode 2025-2027. Een onderdeel hiervan is het versterken van | aanpak laaggeletterdheid (Samen Sterk Staan!) 2020 -2024’ opgesteld. 35 Dit bibliotheken (zorgen dat bibliotheken een goede plek zijn voor inwoners | is een regionaal plan voor de aanpak van laaggeletterdheid.
Vanaf 2026 is om basisvaardigheden te leren) én en het continueren van het programma | de aanpak laaggeletterdheid overgegaan in het Twents programma Taal Werkt!. De regie over het project Taal Werkt! ligt bij het | basisvaardigheden. In het programma wordt de bibliotheek onder andere bibliotheeknetwerk Overijssel. Het Investeringsprogramma is inmiddels | genoemd als kernpartner binnen de gemeentelijke gezinsaanpak (GGG).36 doorvertaald in een Uitvoeringsagenda. Vanuit dit investeringsprogramma heeft de provincie de regeling de ‘bibliotheek van de toekomst 2025 | – 2028 opgezet. Dit is een regeling voor stichtingen die het openbaar bibliotheeknetwerk uitvoert. De subsidie is maximaal € 90.000. De subsidie moet worde | n ingezet voor bibliotheekinnovatie. Het kan gaan om: • | Vernieuwing of verbetering van (bedrijfs)processen; • | Nieuwe samenwerkingen met inwoners en partners voor programmering; • | Nieuwe producten of diensten; 32 Provincie Overijssel (2024). Cultuur- en erfgoedbeleid Overijssel 2025 – 2028. | 34 Provincie Overijssel (n.d.). Subsidieregeling ‘de bibliotheek van de toekomst 2025 – 33 Gedeputeerde Staten van Overijssel (2025). Statenvoorstel investeringsprogramma | 2028’. De gemeente en bibliotheek Enschede lichten toe dat de bibliotheek van plan is basisvaardigheden 2025-2027. Zie: | om in kalenderjaar 2026 een subsidiebedrag aan te vragen bij de provincie.
https://overijssel.stateninformatie.nl/modules/19/Statenvoorstellen/1026574. | 35 Regio Twente (2019). Samen Sterk Staan! Naar een integrale Twentse aanpak laaggeletterdheid in 2024. 36 Arbeidsmarktregio Twente (2025). Twents programma basisvaardigheden vanaf 2026. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 29 3.4 | Lokale opgaven en context Enschede | voorzieningen met 25,6% in Enschede hoger dan het landelijke gemiddelde van 20,3%.42 In de gemeente Enschede spelen, net als in andere Nederlandse | Binnen de strategische opgave ‘Inclusief Enschede’ werkt de gemeente aan gemeenten, verschillende maatschappelijke opgaven. De gemeente | bestaanszekerheid: Enschede heeft vier strategische opgaven opgesteld waar de bibliotheek | • | “Iedereen heeft de mogelijkheid om in z’n levensonderhoud te direct of indirect aan kan bijdragen.37 voorzien. Iedereen heeft recht op de basisvoorwaarden die nodig 1. Inclusief Enschede | zijn voor bestaanszekerheid: de zekerheid van voldoende Iedereen moet volwaardig kunnen meedoen. Dit vraagt om initiatieven die | voorspelbaar inkomen, de zekerheid van werk en mee kunnen armoede tegengaan, bestaanszekerheid bieden en gezonde leefgewoonten | doen in de samenleving. stimuleren. | • | Iedereen heeft een dak boven z’n hoofd.
Iedereen heeft de In de gemeente Enschede leven relatief veel inwoners in armoede ten | zekerheid van een dak boven z’n hoofd in een geschikte en opzichte van de rest van Nederland. Het gemiddelde bruto jaarinkomen38 in | betaalbare woning en in een veilige en prettige omgeving, met Enschede is € 27.900. Het landelijke gemiddelde lag in 2024 op € 42.200. In | snelle en toegankelijke dienstverlening in die situaties die de Enschede heeft circa 10% van de huishoudens een inkomen rond het | veiligheid bedreigen”.43 sociaal minimum.39 Het gemiddelde inkomen verschilt per buurt in Enschede. Buurt ‘Het Brunink’ (Enschede-Zuid) heeft met € 46.000 het | De gemeente Enschede geeft aan, samen met de samenleving, een hoogste gemiddelde inkomen per inwoner. De buurt ‘Drienerveld- | belangrijke taak te hebben in het ondersteunen van inwoners die zelf niet in U.T.’(Enschede-Noord) heeft met € 14.700 het laagste gemiddelde inkomen | hun inkomen kunnen voorzien of die niet zelf in een passende woning per inwoner van alle buurten in de gemeente Enschede. Hier moet de | kunnen voorzien. Om te zorgen voor voldoende voorspelbaar inkomen, kanttekening bij geplaatst worden dat in deze wijk ongeveer 18% van de | organiseert de gemeente Enschede samen met maatschappelijke partners inwoners student is met een bijbehorend laag inkomen.
| (bijvoorbeeld de Kledingbank, Voedselbank en het Meubeldepot) het programma ‘Rondkomen met je inkomen’ om samen te kijken hoe inwoners Ook het besteedbaar inkomen per huishouden40 ligt in Enschede met € | die niet rond kunnen komen ondersteund kunnen worden, zodat zij dit op 48.700 per jaar lager dan het landelijke gemiddelde van € 60.200.41 | termijn weer zelf kunnen doen. Op papier is de bibliotheek momenteel nog Bovendien is het percentage huishoudens dat gebruik maakt van sociale 37 Gemeente Enschede (2024). Gewoon doen! De bestuursopdracht gebiedsgericht | 40 Het besteedbaar inkomen per huishouden is het inkomen dat huishoudens werken; Gemeente Enschede (2024). Bestuursopdracht ontwikkelen meerjarenplan | overhouden nadat belastingen, premies en verplichte afdrachten zijn ingehouden. bibliotheekvoorziening. | 41 Zie: https://enschede.incijfers.nl/dashboard/economie--werk-en-inkomen. 38 Het bruto jaarinkomen is het totale inkomen dat een persoon in een jaar ontvangt, | 42 Zie: https://enschede.incijfers.nl/dashboard/sociale-zekerheid . voor aftrek van belastingen en premies. | 43 Gemeente Enschede (2023). Visie opgave inclusief Enschede. 39 Zie: Gemeente Enschede in cijfers en grafieken | AlleCijfers.nl.
Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 30 geen partner in het programma ‘Rondkomen met je inkomen’, in de praktijk | De gemeente Enschede werkt onder andere aan deze opgave door middel is de projectleider ‘digitale inclusie’ wel al betrokken bij het programma. | van de Nota Kansrijk Enschede 2023 -2033, de Lokale Educatieve Agenda (LEA) 2023 – 2026 en de Lokale Inclusie Agenda (LIA). In de gemeente Enschede wordt verder een vijfde van de kinderen geboren | De LEA is een plan van kinderopvang, onderwijs en de gemeente Enschede in een minder stimulerend en veilig gezin.44 Op de Nationale Kansenkaart45 | met als hoofddoel het vergroten van kansengelijkheid voor kinderen en staat Enschede als een van de gemeenten met de laagste kansen: | jongeren. De Bibliotheek op School (dBos), een landelijk programma, gemiddeld 40,8% van de klasgenoten in groep 8 heeft ouders met laag | uitgevoerd door de bibliotheek in Enschede, wordt benoemd als een van de inkomen. Op de grootste middelbare school van Enschede is dit 60% | interventies die moet bijdragen aan het vergroten van de kansen voor (2022).46 | kinderen op de basisschool (6 – 12 jaar).47 Kansengelijkheid is ook een van de pijlers binnen de strategische opgave | De gemeente Enschede is verder bezig met het ontwikkelen van een Lokale ‘Inclusief Enschede’: | Inclusie Agenda (LIA).
In de LIA moet beleid worden vastgelegd ten aanzien • | “Jeugdigen groeien veilig en stabiel op. We dragen eraan bij dat | van fysieke, sociale en digitale toegankelijkheid inclusief beleid over anti- jeugdigen veerkrachtig zijn en opgroeien in een stabiel gezin en een | discriminatie en antiracisme. sterke sociale omgeving met een zorgend en probleemoplossend vermogen. En dat ze passende ondersteuning krijgen waar nodig | . | Enschede werkt bovendien momenteel aan haar ‘Sociale Basis’. In • | Iedereen neemt volwaardig deel aan de samenleving. Gewoon | bestuurlijk vastgestelde documenten van de gemeente Enschede staat dat meedoen is geen individuele strijd, maar een taak van de | de sociale basis betekent “Vrij toegankelijke formele en informele samenleving. We dragen eraan bij dat iedereen een | activiteiten en voorzieningen gericht op het elkaar ontmoeten en ondersteunende omgeving heeft, kan rekenen op voldoende | ondersteunen, ontplooien en ontspannen die zorgen dat mensen kunnen passende plekken om mee te doen al | dan niet via een passende | samenleven en meedoen”. Het versterken van de ‘Sociale Basis’ gaat over plek op de arbeidsmarkt. | het omzien naar elkaar in wijken, buurten en dorpen. Maar ook over het • | Iedere inwoner ontwikkelt zijn talenten (door).
Iedereen is in staat | autonoom kunnen leiden van het leven met eigen regie en een netwerk om zijn talenten door te ontwikkelen, van jong tot oud. Het milieu | vanuit die basis.” waar je opgroeit (gezin, school, vereniging, buurt en dergelijke) speelt geen rol in de hoeveelheid kansen die geboden w | orden”. 44 Gemeente Enschede (2023). Lokale Educatieve Agenda 2023 – 2026. Gemeente | 46 Gemeente Enschede (2023). Kansrijk Enschede 2023 – 2033. Enschede (2023). Kansrijk Enschede 2023 – 2033. | 47 Gemeente Enschede (2023). Lokale Educatieve Agenda 2023 – 2026. 45 De Nationale Kansenkaart is een interactieve kaart ontwikkeld door onderzoekers van de Erasmus Universiteit. Op de interactieve kansenkaart kan je vinden hoe de kansen in Nederland zijn verdeeld. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 31 De gemeente Enschede maakt binnen de sociale basis onderscheid tussen | basisvaardigheden, waarin de bibliotheek een belangrijke rol speelt. De verschillende niveaus: | aanpak van basisvaardigheden past overigens ook goed bij de strategische 1. | Institutionele Sociale Basis: professionele hulp die zorgt dat | opgave ‘Inclusief Enschede’. inwoners zoveel mogelijk onderling en samen kunnen oplossen | In de gemeente Enschede is het aandeel inwoners met beperkte (Alifa, Incluzio, Sportaal). | basisvaardigheden naar schatting 32%. Dit is hoger dan het landelijk 2.
| Gemeenschappelijke sociale basis: alles wat inwoners zelf | gemiddelde (circa 22%). Een volwassene heeft beperkte basisvaardigheden organiseren (Sportverenigingen, kerken, knutselclubs, | wanneer deze moeite heeft met taal en/of rekenen. Deze doelgroep heeft ouderenverenigingen, et cetera). | ook vaak moeite met digitale vaardigheden.52 Voorheen werd voornamelijk 3. | Persoonlijke sociale basis: iedereen die iets voor jou kan of wil | de term laaggeletterdheid gehanteerd. Met het gebruik van de term doen (huisgenoten, buren, familie, vrienden).48 | basisvaardigheden wordt duidelijk dat het niet alleen gaat om taal, maar In het beleidsdocument over de Sociale Basis staat dat bibliotheken met | ook om rekenen. De definities kunnen nog door elkaar lopen. name een rol kunnen spelen binnen de ‘institutionele sociale basis’ als “plek van verbinding en vrijwillige inzet”.49 In 2026 deelt de gemeente | In 2021 is op basis van een initiatiefvoorstel van de gemeenteraad een scenario’s voor het investeren in de sociale basis met de raad. De raad stelt | uitvoeringsprogramma ‘laaggeletterdheid’ 2021 – 2025 ontwikkeld. In het het passende scenario vast.
In 2027 start de gemeente met het maken van | uitvoeringsprogramma staat dat de gemeente Enschede voornemens is om beleid, welke in 2028 wordt uitgevoerd.50 | het volgende te bereiken: Ten behoeve van het versterken van de sociale basis in Enschede en de | • | Een integrale aanpak organiseren, waar ook in omliggende bijbehorende toegankelijkheid tot verschillende voorzieningen, heeft de | beleidsterreinen en organisaties aandacht bestaat voor gemeente Enschede een voorzieningenonderzoek laten uitvoeren. Hierbij is | laaggeletterdheid. ook gekeken naar de huidige bibliotheekvoorziening.51 | • | Een ketenaanpak waarin verschillende organisaties samenwerken om de inwoners de beste mogelijke hulp aan te bieden. 2. Aantrekkelijk Enschede | • | Het bereik van de preventieve en educatieve activiteiten in de Door talent te ontwikkelen en te behouden kan de stad economisch sterk | gemeente vergroten. blijven en haar beroepsbevolking op peil houden. | • | Een warm ontvangst voor laaggeletterden bij belangrijke Binnen de opgave aantrekkelijk Enschede werkt de gemeente aan het | dienstverlenende instanties.53 ontwikkelen van talent. Hier zien we een duidelijke link met de aanpak van 48 Gemeente Enschede (2025). Interne documenten over de sociale basis. | 51 Het voorzieningenonderzoek is nog niet openbaar ten tijde van dit conceptrapport. 49 Gemeente Enschede (2025).
Sociale Basis Enschede. Definitie. | 52 Zie: https://basisvaardighedeninzicht.nl/. 50 Gemeente Enschede (2025). Sociale Basis Enschede. Definitie. | 53 Gemeente Enschede (2021). Uitvoeringsprogramma laaggeletterdheid 2021 – 2025. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 32 In het uitvoeringsprogramma wordt de bibliotheek Enschede benoemd als | Net als lezen en rekenen zijn ook digitale vaardigheden onderdeel van de belangrijke partner in de aanpak, bijvoorbeeld vanwege het aanbod van | aanpak van basisvaardigheden. In het kader van digitale vaardigheden leesbevorderingsprogramma’s als BoekStart en de Bibliotheek op school | heeft de gemeente het ‘Actieplan Digitale Inclusie’ opgesteld. De gemeente (dBos), maar ook vanwege het aanbod volwasseneneducatie en de rol van | Enschede wil met de aanpak de komende jaren met name inzetten op het de bibliotheek binnen het Huis voor Taal en Meedoen. Dit is een | bereiken van meer inwoners en het beschikbaar stellen van apparaten.
De samenwerkingsverband bestaande uit: de bibliotheekorganisatie, Alifa | gemeente Enschede wil dit doen door 1) het beschikbaar stellen van (inclusief SIVE), Werkcentrum Twente (voorheen: Leerwerkloket Twente), | apparaten (smartphones, laptop, et cetera), 2) het toegankelijk maken van M-Pact, Power-Centra, ROC van Twente, Stichting Lezen & Schrijven en de | internet (gratis internetgebruik), 3) aanbieden van trainingen en workshops gemeente Enschede.54 | in de bibliotheek), 4) organiseren, bewustwording, signalering en Uit een voortgangsrapportage uit 2024 blijkt dat het uitvoeringsprogramma | doorverwijzing. De bibliotheek kan in de aanpak een rol krijgen, deze moet Laaggeletterdheid op verschillende indicatoren voortgang boekt, | nog nader worden ingevuld.57 bijvoorbeeld op het gebied van volwasseneneducatie door een toename | De gemeente Enschede werkt binnen de strategische opgave ‘aantrekkelijk van het aantal bezoekers en deelnemers aan het aanbod van het Huis voor | Enschede’ ook aan baankansen. Hier zien we een duidelijke link met de Taal en Meedoen.55 | bibliotheek vanwege het ontwikkelplein. Hier werkt de bibliotheek samen Ook na 2024 blijft de gemeente inzetten op het uitvoeringsprogramma.
Met | met verschillende maatschappelijke partners zoals M-Pact de motie ‘Aanvalsplan Laaggeletterdheid Enschede’ heeft de gemeenteraad | (vrijwilligersloket), en Werkcentrum Twente aan baankansen voor het College van B&W in Enschede opgeroepen op om “Met de partijen, | Enschedese inwoners. waaronder bijvoorbeeld de bibliotheek Enschede, te inventariseren wat | Tot slot valt de pijler ‘bruisende stad’ ook binnen de opgave ‘Aantrekkelijk nodig is om in alle wijken lees ontwikkelpleinen te realiseren (…)”.56 De | Enschede’. Binnen deze pijler bouwt de gemeente onder andere aan een motie is met een ruime meerderheid aangenomen. De raad is op 1 juli 2025 | levendig stedelijk Enschede met een sterk en divers cultureel aanbod en geïnformeerd over de voortgang van de Enschedese aanpak | plekken voor talent en community building. De bibliotheek is onderdeel van laaggeletterdheid en de uitvoering van deze motie. In 2026 wordt de raad | het cultureel aanbod van de stad. Bovendien zien we hier een duidelijke link betrokken bij de ontwikkeling van een Beleidsnota basisvaardigheden. | met het toekomstproject ‘Het Warenhuis’. In ‘Het Warenhuis’ gaat Deze nota volgt het huidige Uitvoeringsprogramma laaggeletterdheid 2021- | bibliotheek samen met cultuurpartners, Concordia en Theater Sonnevanck, 2025 op. | in één vestiging.
Het Warenhuis moet in het ontwerp en uitstraling gebruik maken van de behoeften van inwoners in de stad. Het is belangrijk dat het 54 Gemeente Enschede (2021). Uitvoeringsprogramma laaggeletterdheid 2021 – 2025. | 56 Gemeenteraad Enschede (CDA, PvdA, SP, Volt, GroenLinks, EnschedeAnders.nl, 55 Gemeente Enschede (2024). Voortgangsrapportage 2024 van het | ChristenUnie) (2024). Aanvalsplan Laaggeletterdheid Enschede. uitvoeringsprogramma laaggeletterdheid. | 57 Gemeente Enschede (2026). Actieplan Digitale Inclusie. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 33 34 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede Warenhuis niet alleen inwoners aantrekt die reeds bekend zijn met de bibliotheek, Concordia en Theater Sonnevanck, maar ook andere inwoners. Dit sluit ook aan bij de behoeften van inwoners in de stad Enschede (die we hebben opgehaald in het bewonersonderzoek), dat de bibliotheek een open plek van ontmoeting is en een ‘huiskamer’ gevoel heeft. 3. Open Enschede De gemeente wil toegankelijk en mensgericht opereren, duidelijke communicatie bieden en samenwerken met inwoners en maatschappelijke partners. Open Enschede is volgens de gemeente Enschede de opgave die voorwaarden schept voor de eerdergenoemde opgaven. Het gaat om de manier waarop de gemeente haar werk wil doen en welke houding en gedrag hierbij horen.
De gemeente wil mensgericht te werk gaan en een goed toegankelijke dienstverlening hebben. De bibliotheek speelt hier een duidelijke rol in vanwege haar doorverwijsfunctie naar loketten van de gemeente en loketten van andere maatschappelijke partners (soms zelfs op haar ontwikkelplein). De bibliotheek is bovendien verantwoordelijk voor het Informatiepunt Digitale Overheid (IDO). 4. Groen en duurzaam Enschede De laatste opgave waar de gemeente Enschede de komende jaren ook mee aan de slag gaat is ‘Groen en duurzaam Enschede’. De gemeente Enschede wil de komende jaren verschillende stappen zetten om klimaatverandering tegen te gaan en duurzaamheid te vergroten in de gemeente. Hoewel het vergroenen en verduurzamen niet behoort tot een van de kerntaken van de bibliotheek, is de bibliotheek wel een van de stakeholders in de stad waarmee de gemeente streeft naar het 50% minder gebruiken van primaire grondstoffen in 2030.58 De bibliotheek en andere maatschappelijke partners 58 Gemeente Enschede (n.d.) Groen en duurzaam Enschede. vervullen binnen deze opgave onder andere een doorverwijsfunctie naar loketten van de gemeente voor inwoners rondom duurzaamheid, zoals het Energieloket. Binnen deze vier opgaven geeft de gemeente aan gebiedsgericht te willen werken, zodat inwoners toegang hebben tot een diversiteit aan voorzieningen.
Ieder gebied is uniek, heeft zijn eigen krachten en uitdagingen en vraagt dan ook een eigen aanpak. De gemeente Enschede wil dit doen door meer samen te werken met maatschappelijke partners en zich meer te richten op vergroten van maatschappelijk rendement van gemeentelijke panden. Relevante ontwikkelingen in Enschede In de gemeente Enschede is het aandeel inwoners met beperkte basisvaardigheden naar schatting 32% en is dus hoger dan het landelijke gemiddelde van 22%. Deze ontwikkelingen zorgen ervoor dat de gemeente Enschede de komende jaren moet inzetten op de opgaven die bijdragen aan het verbeteren van de basisvaardigheden in de gemeente. Ook de sociaal economische status van inwoners in Enschede is van invloed op de invulling van de openbare bibliotheekvoorziening en onderdeel van het meerjarenplan. In de gemeente Enschede wonen relatief veel inwoners in armoede ten opzichte van de rest van Nederland. Wij vinden het daarom logisch dat de gemeente Enschede de komende jaren in ieder geval blijft inzetten op het vergroten van kansengelijkheid en bestaanszekerheid in de gemeente waar de bibliotheekvoorziening een grote rol in speelt. Aandachtspunt daarbij is dat de bibliotheekvoorziening laagdrempelig en bereikbaar is. De bibliotheek en andere partijen dienen bovendien hun signaal- en doorverwijsfunctie naar elkaar te blijven vervullen.
35 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede In de gemeente Enschede is er ook sprake van dubbele vergrijzing (het aantal ouderen neemt toe én de gemiddelde levensverwachting stijgt). Dit is relevant voor de invulling van de bibliotheekvoorziening, omdat in een vergrijzende gemeente de redelijke afstand tot een voorziening mogelijk kleiner is dan in gemeenten met een jongere bevolkingssamenstelling. Dat vraagt om aandacht voor een laagdrempelige en toegankelijke bibliotheekvoorziening, juist voor inwoners die minder mobiel zijn. Dit past bijvoorbeeld bij een wijk als Enschede-Zuid, waar relatief veel inwoners van middelbare en oudere leeftijd wonen. Daarbij ligt het voor de hand dat deze voorziening ook ondersteuning biedt bij opgaven zoals digitale inclusie. Bovendien wonen in Enschede-Zuid ook veel inwoners met een niet- Nederlandse achtergrond. Dit betekent dat in Enschede-Zuid een bibliotheekvoorziening moet zijn die bijdraagt aan de taalontwikkeling van inwoners. 36 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede In dit hoofdstuk beschrijven we de rollen, doelen, organisatie en middelen, activiteiten, en resultaten en effecten ten aanzien van de bibliotheekvoorziening. Waar logisch, maken we hierin onderscheid tussen de bibliotheek Enschede en de (andere) maatschappelijke partners.
4.1 Rollen 4.1.1 Gemeente Enschede en de bibliotheek We starten met het beschrijven van de beleidsterreinen van de gemeente waarmee de bibliotheek een relatie heeft. Vervolgens gaan we in op de relatie tussen de gemeente en de bibliotheek. Beleidsterreinen De bibliotheek in Enschede heeft formeel een subsidierelatie met de gemeente Enschede vanuit het team Cultuur, Evenementen en Citymarketing (CEC). De bibliotheek ontvangt het grootste deel van haar financiering via de Cultuurbegroting. De subsidie wordt sinds 2025 elke vier jaar toegekend (voorheen jaarlijks). Het vaste aanspreekpunt voor de bibliotheek is de accounthouder bibliotheek van het team CEC. De subsidies aan de bibliotheek vanuit de gemeente lopen via de accounthouder (die tevens subsidieadviseur is).59 59 De gemeente heeft gedurende de evaluatie reeds aangeven dat dit mogelijk gaat veranderen. De gemeente Enschede heeft de afgelopen jaren ook steeds meer contact met de bibliotheek vanuit andere teams: • De gemeente Enschede heeft vanuit team Leren contact met de bibliotheek als een van de uitvoeringspartners van de LEA en het uitvoeringsprogramma laaggeletterdheid 2021 – 2025. De gemeente en de bibliotheek hebben in dit kader met name contact over de programma’s BoekStart en dBos. Dit contact vindt hooguit één keer per jaar plaats.
De bibliotheek heeft een paar jaar geleden impulsgelden ontvangen voor het uitvoeren van deze programma’s. Team Leren en de bibliotheek hebben geen structurele subsidierelatie. • Team Werk (specifiek volwasseneneducatie en basisvaardigheden) heeft formeel een inkooprelatie met de bibliotheek rondom het samenwerkingsverband het ‘Huis voor Taal en Meedoen’. De gemeente heeft ook een rol binnen het Huis voor Taal en Meedoen (zie ook bijlage VII). Binnen het Huis voor Taal en Meedoen zijn rollen en taken op papier vastgelegd. Team Werk heeft bovendien sinds recent contact met de bibliotheek rondom de gemeentelijke gezinsaanpak geletterdheid. De gemeente is de regievoerder van deze aanpak, waarin de bibliotheek een grote rol speelt. De gemeentelijke gezinsaanpak is nog in ontwikkeling. Team Werk is bovendien coördinator van het uitvoeringsprogramma Laaggeletterdheid 2021 – 2025. 4. Achtergrondinformatie - uitvoering bibliotheekvoorziening 37 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede • CIO-Office (regie op stedelijke dienstverlening): adviseurs van de CIO office, die werken aan stedelijke dienstverlening, hadden in eerste instantie contact met de bibliotheek rondom het programma Digisterker.
Digisterker is een cursus aangeboden bij de bibliotheek voor mensen met beperkte digitale vaardigheden, en ook voor mensen die meer willen leren van de diverse mogelijkheden van de digitale overheid. Sinds 2021 hebben medewerkers ook contact met de bibliotheek over het IDO, vanwege de regiefunctie die de gemeente heeft gekregen met betrekking tot het IDO. Medewerkers en de bibliotheek maken jaarlijks afspraken over het IDO. De bibliotheek dient hier jaarlijks een subsidieaanvraag en verantwoording voor in. Voor het invullen van de relatie rondom het IDO, maakt de gemeente gebruik van de ‘Handreiking Informatiepunten Digitale Overheid (IDO’s) van de VNG. • Ook het Stadsdeelmanagement heeft een relatie met de bibliotheek. De bibliotheek is met haar diverse vestigingen fysiek gevestigd in de stadsdelen, waarbij ze een rol binnen de sociale basis heeft. De bibliotheek kan hierin een rol hebben in de functie van laagdrempelige maatschappelijke educatie, maar bijvoorbeeld ook in de functie van ontmoetingsplek. Vanuit de visie van het Stadsdeelmanagement worden kansen gezien om die rol van de bibliotheek binnen de sociale basis te versterken. Binnen de gemeente Enschede is de afgelopen jaren meer integraal contact ontstaan tussen verschillende teams over de bibliotheek.
Deze ontwikkeling sluit aan bij de veranderende rol van de bibliotheek in de samenleving, waarbij het bibliotheekwerk steeds meer raakt aan verschillende beleidsterreinen. Een belangrijke rol voor het leggen van deze verbindingen, ook in de toekomst, ligt bij de accounthouder van de bibliotheek. De accounthouder moet verbindingen leggen tussen de verschillende beleidsterreinen binnen de gemeenten en met andere maatschappelijke partners die bijdragen aan de openbare bibliotheekvoorziening. Relatie Terugkijkend verliep de relatie tussen de gemeente en bibliotheek de voorbije jaren moeizaam. De gemeente en de bibliotheek voerde in het kader van de subsidierelatie met name financiële gesprekken over de begroting en inhoudelijke gesprekken over het jaarplan. In deze gesprekken was er alleen de afgelopen jaren weinig ruimte om een gesprek te voeren op strategisch inhoudelijk niveau. Beide partijen noemen factoren die hieraan hebben bijgedragen. Vanuit de gemeente werd gewezen op het ontbreken van tijdigheid en volledigheid van aangeleverde documenten en verantwoordingen, waardoor het accountmanagement zich sterk moest richten op controle, sturing en financiën. Tegelijkertijd geeft de bibliotheek aan dat zij te maken kregen met verschillende accounthouders bij de gemeente, wat leidde tot onduidelijkheid over verwachtingen en verantwoordelijkheden.
Tegenwoordig is er steeds meer ruimte voor inhoudelijke gesprekken. Mede vanwege een kritische bespreking van rollen en verwachtingen en een gezamenlijke studiereis, is er meer ruimte ontstaan voor een gelijkwaardig gesprek over de inhoud in plaats van uitsluitend over financiële aspecten. Maar mede doordat een duidelijk gemeentelijke visie op papier over de bibliotheekvoorziening ontbreekt, verschuift het gesprek in de huidige situatie vaak alsnog naar financiële aspecten. 38 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede 4.1.2 Maatschappelijke partners We beschrijven eerst per bibliotheekfunctie met welke partners de bibliotheek een relatie/samenwerking heeft.60 Sommige organisaties zijn onderdeel van een samenwerkingsverband en een aantal organisaties vervult een rol binnen meerdere bibliotheekfuncties. Vervolgens beschrijven we de ervaringen met de samenwerking/relatie in de huidige situatie. Samenwerking op bibliotheekfuncties Ten eerste de functie het ter beschikking stellen van kennis en informatie. Een belangrijke partner binnen deze functie is Incluzio (uitvoerder van onder andere het wijkwelzijnswerk in Enschede). De rol van Incluzio is om mensen te ondersteunen bij uitdagingen in het dagelijks leven, hen met elkaar in contact te brengen en mensen te stimuleren om mee te doen met activiteiten in de buurt.
De bibliotheek heeft geen formele samenwerkingsrelatie en/of rol- en taakverdeling met Incluzio, maar Incluzio heeft al een belangrijke signaleer- en doorverwijsfunctie voor de bibliotheek. Incluzio is bovendien samen met Wijkteams Enschede en de gemeente Enschede onderdeel van De Wijkwijzer. De Wijkwijzer is een plek waar je naartoe kan gaan met een vraag. Bijvoorbeeld als je vragen hebt over opvoeden, gezonder leven, zelfstandig wonen of rondkomen. De bibliotheek heeft in haar beleidsplan aangegeven in de toekomst meer te willen gaan samenwerken met De Wijkwijzer om in contact te komen met moeilijk bereikbare doelgroepen. Ook het Huis voor Taal en Meedoen speelt een belangrijke rol binnen deze functie. Het Huis voor Taal en Meedoen is een officieel samenwerkingsverband tussen Alifa (inclusief SIVE), Power, M-Pact, ROC 60 In bijlage VI staat een overzicht van stakeholders genoemd door de gemeente Enschede en de bibliotheek, inclusief een toelichting en een beschrijving van activiteiten. van Twente, het Werkcentrum Twente, Stichting Lezen en Schrijven, gemeente Enschede en de bibliotheek. Rollen, afspraken en taken zijn expliciet op papier vastgelegd (zie bijlage VII).
De partijen binnen het Huis voor Taal en Meedoen zijn op verschillende terreinen verantwoordelijk voor het delen van kennis en informatie richting inwoners, bijvoorbeeld rondom taal(ontwikkeling) en (vrijwilligers)werk. Dit samenwerkingsverband bestaat uit een stuurgroep en een werkgroep. De bibliotheek is voorzitter van de stuurgroep. De coördinator van het Huis voor Taal en Meedoen is in dienst van de bibliotheek, zit de werkgroep voor en vormt de schakel tussen de stuurgroep en de werkgroep. De samenwerking binnen het Huis voor Taal en Meedoen is de afgelopen jaren verbeterd, mede doordat rollen en taken van alle partners zijn vastgelegd. Verschillende partners die onderdeel zijn van het Huis voor Taal en Meedoen zijn ook onderdeel van het ontwikkelplein, namelijk Alifa, M- Pact en Werkcentrum Twente. Dit betekent dat er wekelijks medewerkers van deze organisaties aanwezig zijn in de bibliotheek voor het beantwoorden van vragen. Ten tweede de functie het bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie. Ook hierin speelt het samenwerkingsverband het Huis voor Taal en Meedoen een rol.
De organisaties die onderdeel zijn van het Huis voor Taal en Meedoen bieden verschillende diensten aan voor inwoners in Enschede op het gebied van ontwikkeling en educatie, zoals taalcafé ’s (Alifa, SIVE en Power), formele taalcursussen voor volwassenen (ROC Twente), loopbaan- en scholingsadvies (Werkcentrum Twente) en activeringstrajecten voor inwoners met een taalcomponent, 39 Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede deskundigheidsbevordering voor taalvrijwilligers (door middel van basistrainingen en intervisie- en netwerkbijeenkomsten) (M-Pact). Naast het ROC van Twente werkt de Bibliotheek Enschede ook samen met andere onderwijsinstellingen, waaronder Saxion Hogeschool en de Universiteit Twente. Bibliotheek Enschede werkte bijvoorbeeld samen met Universiteit Twente aan het ontwikkelen van het programma ‘Samen wegwijs op het internet’ in het kader van digitaal burgerschap. Vanaf 2025 is de bibliotheek Enschede verantwoordelijk voor de coördinatie en uitvoering van het programma. Dit programma is wetenschappelijk onderbouwd en ondersteunt ouders bij het gebruik van het internet. De bibliotheek heeft daarnaast een faciliterende rol voor onderwijsinstellingen. Studenten en leerlingen uit het primair en voortgezet onderwijs maken gebruik van de faciliteiten van de bibliotheek, bijvoorbeeld als studie- en werkplek.
In Enschede zijn er bovendien verschillende culturele instellingen die (samen met de bibliotheek) (cultuur)educatieve activiteiten organiseren voor inwoners, zoals Kaliber Kunstschool, Rijksmuseum Twenthe en de Museumfabriek. Deze organisaties zijn net als de bibliotheek partners in de stuurgroep Cultuureducatie Enschede. Concordia is hierin penvoerder. Ten derde de functie stimuleren van lezen. De belangrijkste partners binnen deze functie zijn het primair en voortgezet onderwijs, kinderopvanglocaties en de GGD (consultatiebureaus), omdat de bibliotheek diensten aanbiedt voor deze organisaties. De bibliotheek biedt programma’s als de BoekStartcoach en BoekStartkoffertjes aan op de consultatiebureaus van de GGD. Naast het BoekStartkoffertje biedt de bibliotheek het programma BoekStart aan op peuterspeelzalen en kinderopvanglocaties. Ook biedt de bibliotheek het programma de Bibliotheek op school (hierna: dBos) aan op het primair en voortgezet onderwijs. Ook scholen die geen samenwerking hebben met de bibliotheek in het kader van dBos, kunnen gebruik maken van het aanbod van de bibliotheek. De bibliotheek werkt bovendien samen met organisaties, zoals Stichting Literaire Manifestaties Enschede (hierna: SLME) aan het activiteiten om inwoners kennis te laten maken met literatuur, zoals lezingen en schrijversbezoeken. Ten vierde de functie het organiseren van ontmoeting en debat.
In Enschede vervullen verschillende partners een rol binnen deze functie, bijvoorbeeld Pakhuis Oost, Metropool Poppodium, SLME, Concordia, Alifa en Humanitas. De bibliotheek organiseert regelmatig met deze organisaties activiteiten gericht op ontmoeting en debat, bijvoorbeeld rondom de verkiezingen. Concordia is reeds penvoerder van Cultuureducatie Enschede, waar bibliotheek Enschede partner in is. De samenwerking met Concordia zal in de toekomst bovendien intensiever worden. Concordia, Theater Sonnevanck en de bibliotheek zijn bezig met het project ‘Het Warenhuis’. De uitkomst van dit project moet zijn dat de organisaties in de toekomst gehuisvest zullen worden in hetzelfde gebouw. Tot slot de functie laten kennismaken met kunst en cultuur. De bibliotheek Enschede werkt met verschillende organisaties ad hoc samen aan projecten, activiteiten en programmeringen om inwoners te laten kennismaken met kunst en cultuur, bijvoorbeeld Concordia, Rijksmuseum Twenthe, de Museumfabriek, Kaliber Kunstenschool en Tetem. Deze partijen zijn al partners in de stuurgroep Cultuureducatie Enschede. De bibliotheek werkt naast maatschappelijke partners ook samen met lokale ondernemers, bijvoorbeeld rondom het organiseren van kunstcursussen. Relatie bibliotheek met maatschappelijke partners De samenwerkingsrelatie van de bibliotheek verschilt per maatschappelijke partner.
Sommige maatschappelijke partners werken samen met de bibliotheek in een samenwerkingsverband, bijvoorbeeld op het gebied van ontwikkeling en educatie, zoals in het Huis voor Taal en Meedoen. Met andere maatschappelijke partners werkt de bibliotheek vooral samen in een meer faciliterende rol. Denk hierbij aan het aanbieden van locaties voor | geeft geen nadere toelichting wat de gemeente hieronder verstaat en hoe tentoonstellingen, voorstellingen of lezingen, gericht op | ontmoeting en | de bibliotheekvoorziening ingericht dient te worden om deze ambities te debat en kennismaken met kunst en cultuur. Maatschappelijke partners | bereiken. die werken aan stimuleren van lezen geven aan nog meer te willen | De gemeente Enschede werkt vanuit een wijkgerichte en stadsdeelgerichte samenwerken. Hierdoor kan het aanbod van de bibliotheek beter | benadering, waarbij per gebied verschillende maatschappelijke opgaven en aansluiten op de behoefte van kinderen en jongeren. | accenten worden onderscheiden. In het voorzieningenonderzoek worden Hoewel de samenwerkingsrelaties van de partners verschillen, geven alle | per wijk en stadsdeel ambities geschetst op thema’s als leefbaarheid, maatschappelijke partners aan over het algemeen positief te zijn over de | veiligheid, sociale cohesie en ontmoeting, die richting geven aan het samenwerking met de bibliotheek.
Wel geven zij aan dat de samenwerking | gebiedsgericht werken van de gemeente.63 Deze ambities zijn niet vertaald (verder) versterkt kan worden. | naar doelen ten aanzien van de bibliotheekvoorziening in die gebieden. Wel noemt de gemeente de bibliotheek in verschillende uitvoeringsgerichte 4.2 | Doelen | beleidsdocumenten als uitvoeringspartner. De Lokale Educatieve Agenda 2023–202664, het Uitvoeringsprogramma Laaggeletterdheid 2021–202565 en het Actieplan Digitale Inclusie 66 positioneren de bibliotheek als één van de 4.2.1 | Doelen van gemeente Enschede | uitvoeringspartners binnen domeinen zoals onderwijs, taalontwikkeling, De gemeente Enschede werkt vanuit verschillende beleidslijnen aan | basisvaardigheden en digitale inclusie. De bibliotheek wordt hierbij maatschappelijke opgaven waarbij de bibliotheek een rol vervult, maar een | genoemd als partner in verschillende programma’s zoals BoekStart, de visie op de bibliotheekvoorziening ontbreekt. | Bibliotheek op School en het Huis voor Taal en Meedoen. Verschillende lokale beleidsdocumenten bevatten ambities ten aanzien van | Gesprekken met zowel de gemeente als de bibliotheekorganisatie de bibliotheekvoorziening in Enschede, maar deze zijn niet uitgewerkt in | bevestigen dat deze versnippering in beleidsdocumenten als knelpunt een expliciete visie op de bibliotheekvoorziening. De Strategienota Samen | wordt ervaren.
Een overkoepelende visie wordt door de gemeente gezien leven, Samen Zorgen benoemt bijvoorbeeld dat de bibliotheek voor | als noodzakelijk instrument om helder te kunnen bepalen welke taken tot iedereen in de buurt toegankelijk zou moeten zijn.61 De Cultuurnota 2023 | de gemeentelijke verantwoordelijkheid behoren en welke activiteiten bij stelt dat cultuur zichtbaar, dichtbij, fysiek en financieel toegankelijk moet | maatschappelijke partners, waaronder de bibliotheek, zijn belegd. De zijn.62 Dit schetst het belang van toegankelijkheid van de bibliotheek, maar | bibliotheek benadrukt dat een integrale visie daarnaast bijdraagt aan meer 61 Gemeente Enschede (2024). Strategienota Samen leven, samen zorgen. | 64 Gemeente Enschede (2022). Lokale Educatieve Agenda 2023-2026. 62 Gemeente Enschede (2023). Cultuurnota Enschede 2023. | 65 Gemeente Enschede (2021). Uitvoeringsprogramma Laaggeletterdheid 2021–2025. 63 Springco Stipo (2026). Referentiekader maatschappelijke voorzieningen Enschede. | 66 Gemeente Enschede (2026). Actieplan Digitale Inclusie. [niet openbaar] Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 40 samenhang tussen de verschillende gemeentelijke beleidsterreinen waarbij | Programmalijn | Bibliotheekfuncties Wsob | Onderdelen programmalijn de bibliotheek betrokken is.
| (maatschappelijke | (1 t/m 5) opgave Bibliotheek- 4.2.2 | Doelen van de bibliotheek | convenant) 1. Kansrijke | 2. Bieden van | Programma de Bibliotheek op De bibliotheek heeft als missie opgenomen dat “De Bibliotheek streeft naar | toekomst | mogelijkheden tot | school een samenleving waarin iedereen mee kan en wil doen. Daarbij zetten we | (geletterde | ontwikkeling en | Deelname aan landelijke pilot de stevig in op de aanpak laaggeletterdheid en leesbevordering". | 67 In de | samenleving) | educatie. | Bibliotheek op school Plus beleidsperiode van 2025-2029 wil de bibliotheek vraaggericht te werk gaan | 3. Bevorderen van lezen | BoekStart en het laten | VoorleesExpress & DoorleesExpress en de bibliotheek vormen van én met inwoners. Dit betekent dat de | kennismaken met | Stimuleren van taalrijke bibliotheek de komende jaren de nabijheid opzoekt in de wijken, buurten | literatuur. | programma’s op het Cultuurmenu en dorpen. De bibliotheek geeft aan dat binnen deze missie in toenemende | Ontwikkeling Gemeentelijke mate nadruk wordt gelegd op de aanpak van laaggeletterdheid. Deze | Gezinsaanpak Geletterdheid 2. Iedereen doet | 1. Ter beschikking | Digitaal Burgerschap inhoudelijke focus komt terug in zowel het aanbod als de wijze waarop de | mee (participatie in | stellen van kennis en bibliotheek haar werkzaamheden organiseert. | informatie- | informatie.
| Huis voor Taal & Meedoen samenleving) | 2. Bieden van In het beleidsplan 2025-2029 en het jaarplan 2025 introduceert de | mogelijkheden tot | Ontwikkelpleinen (met daarbij ook bibliotheek Enschede drie programmalijnen.68 Binnen deze | ontwikkeling en | het IDO) programmalijnen biedt de bibliotheekorganisatie verschillende | educatie. 3. Cultuur & | 4. Organiseren van | Wijkgericht programmeren producten/diensten aan. In tabel 1 hebben we een overzicht opgenomen | Verbinding (leven | ontmoeting en debat. | Samen programmeren waarin we de programmalijnen koppelen aan de maatschappelijke opgaven | lang ontwikkelen) | 5. Laten kennismaken | Feestelijke campagnes uit het Bibliotheekconvenant en de bibliotheekfuncties uit de Wsob.69 | met kunst en cultuur | Doorontwikkeling maakplaats053 Tabel 1. Overzicht programmalijnen, maatschappelijke opgaven, bibliotheekfuncties en onderdelen van de programmalijnen van Bibliotheek Enschede. 67 Bibliotheek Enschede (2024). Beleidsplan 2025-2029. | communicatie, het werkgeverschap voor de taalhuiscoordinator en het voorzitten van 68 Bibliotheek Enschede (2024). Jaarplan 2025. | de stuurgroep voor Huis van Taal en Meedoen.
69 De bibliotheek voegt toe ook andere activiteiten uit te voeren die niet direct zijn in te delen in een van de programmalijnen, zoals activiteiten gericht op marketing en Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 41 4.3 | Organisatie en middelen | bijvoorbeeld een horecagelegenheid. Het totaaloverzicht van de faciliteiten per vestiging is opgenomen in bijlage IV. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe de bibliotheekvoorziening in Enschede | Ook de openingstijden en de aanwezigheid van personeel verschillen per is georganiseerd. We starten met het beschrijven van de organisatie en | vestiging. Zo is de Centrale vestiging zeven dagen per week bemenst, terwijl middelen van de bibliotheek Enschede. Daarna staan we stil bij de | bij de vestigingen Prismare en Stadsveld op drie dagen personeel aanwezig organisatie en middelen van andere maatschappelijke partners. | is. Bij deze vestigingen kunnen mensen op andere dagen gebruikmaken van 4.3.1 | Organisatie en middelen bibliotheek Enschede | selfservice. Ook zijn sommige vestigingen wel open op een weekenddag en anderen niet. Het totaaloverzicht van openingstijden is te vinden in bijlage Bibliotheek Enschede-Haaksbergen | V.
In december 2024 zijn de bibliotheek Enschede en bibliotheek Haaksbergen | De gemiddelde afstand voor inwoners in Enschede tot de dichtstbijzijnde samengegaan als één bibliotheek in een stichting.70 Sindsdien gaat de bibliotheekvoorziening was in 2024 per auto 1,6 km en per fiets 1,5 km.72 bibliotheek verder als bibliotheek Enschede-Haaksbergen. Deze | Hiermee is de bibliotheekvoorziening voor inwoners in Enschede, beleidsevaluatie richt zich uitsluitend op de bibliotheekvoorziening in de | gemiddeld gezien, gelijk aan of dichterbij dan het provinciale en landelijke gemeente Enschede. De bibliotheekvoorziening in gemeente Haaksbergen | gemiddelde. valt buiten de scope van deze beleidsevaluatie. In dit rapport hanteren wij de naam Bibliotheek Enschede, omdat de evaluatie gericht is op de | 2024 gemeente Enschede. | Auto (km) | Fiets (km) Gemeente Enschede | 1,6 | 1,5 Vestigingen bibliotheek Enschede | Provincie Overijssel | 1,7 | 1,5 De bibliotheek Enschede heeft zes vestigingen verspreid over de gemeente | Landelijk | 1,8 | 1,6 Enschede. De grootste vestiging (Centrale) bevindt zich in het centrum van Enschede. De andere vestigingen in de gemeente Enschede bevinden zich in | Tabel 2.
Gemiddelde afstand tot dichtstbijzijnde bibliotheekvestiging (alle vestigingen) in kilometers met de auto en de fiets.73 Roombeek (Prismare), Stadsveld, Twekkelerveld, Stadsdeel Zuid en | In de gewijzigde Wsob is niet opgenomen over hoeveel vestigingen een Glanerbrug.71 De bibliotheek biedt niet in elke vestiging dezelfde faciliteiten aan. Zo | gemeente moet beschikken om te voldoen aan de zorgplicht. Hier zijn wel hebben alleen de Centrale vestiging en de vestiging in Roombeek 70 Bibliotheek Enschede (2025). Jaarverslag 2024. | 72 Bibliotheeknetwerk (2025). Dashboard Bibliotheekstatistiek. Zie: Dashboard 71 Bibliotheek Enschede (2025). Vestigingen en openingstijden. Zie: Vestigingen en | Bibliotheekstatistiek (Gegevenslevering Wsob) | Bnetwerk. openingstijden. | 73 De Wsob-gegevenslevering voor 2025 is ten tijde van deze evaluatie nog niet beschikbaar. Beleidsevaluatie bibliotheekvoorziening Enschede | 42 streefwaarden voor opgesteld door de sector zelf. Deze zijn richtinggevend | Medewerkers en vrijwilligers bibliotheek Enschede en niet wettelijk verplicht.