Uitvoeringsagenda 2022-2026 Erfgoed als Vliegwiel

Uitvoeringsagenda 2022 - 2026

Erfgoed als vliegwiel

Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Inleiding........................................................................................................................................ 3 1.1 Voorgeschiedenis................................................................................................................ 3 1.2 Vastgesteld erfgoedbeleid...................................................................................................3 1.3 Actiepunten voor in de uitvoeringsagenda..........................................................................3 1.4 Gewenst resultaat............................................................................................................... 5 a. Zichtbaar zorg te dragen voor het aanwezige erfgoed in de stad................................5 b. Pro-actief en integraal omgaan met erfgoed...............................................................5 c. Gebruik maken van de cultuurhistorische kwaliteiten van de stad...............................6 1.5 Samenvatting...................................................................................................................... 6 2.

Kosten van de uitvoeringsagenda................................................................................................7 2.1 Uitvoering Cultureel Erfgoed...............................................................................................7 Structureel...................................................................................................................... 7 Incidenteel...................................................................................................................... 7 2.2 Uitvoering Gemeentelijke Collectie Enkhuizen....................................................................8 Structureel...................................................................................................................... 8 Incidenteel...................................................................................................................... 8 2.3 Samenvatting...................................................................................................................... 8 3. Voorgestelde dekking van de uitvoeringsagenda.........................................................................9 3.1 Reeds gedekt......................................................................................................................

9 3.2 Mogelijkheden qua dekking.................................................................................................9 Conclusie....................................................................................................................................... 10

2 / 10

1.

Inleiding

1.1

Voorgeschiedenis

In het vorige raadsbrede uitvoeringsprogramma van Enkhuizen stond opgenomen (onder punt 4.7) dat erfgoedbeleid opgesteld dient te worden. Doel van het erfgoedbeleid is om het monumentenbeleid verder uit te werken, om de handhaving te verbeteren en om verder te professionaliseren. In april 2019 heeft de toenmalige raad positief gereageerd op de peilnotitie ‘Erfgoed als vliegwiel’. In deze peilnotitie werd gesteld dat het meerwaarde voor de stad zou bieden om een samenhangend beleid te ontwikkelen voor 7 soorten erfgoed. Het gaat om: 1. Gebouwd erfgoed 2. Archeologie 3. Cultuurlandschap 4. Monumentaal groen 5. Roerend erfgoed 6. Immaterieel erfgoed 7. Mobiel erfgoed Er is toen ingestemd met de ontwikkeling van een breed beschreven en breed gedragen erfgoedbeleid. Vervolgens is gekeken naar de verschillende geldende kaders op landelijk, provinciaal, regionaal en lokaal niveau. Naar aanleiding van de diverse wettelijke regelingen en beleidsstukken is in april 2021 gestart met het participatietraject met verschillende (erfgoed)partners. Dit participatietraject is uitgevoerd door de externe partij MOOI Noord-Holland. Naar aanleiding van dit participatietraject is het erfgoedbeleid ‘Erfgoed als Vliegwiel’ 2022-2026 tot stand gekomen.

1.2

Vastgesteld erfgoedbeleid

Op 1 maart 2022 is het erfgoedbeleid voorgelegd ter besluitvorming aan de raad. Gezien de urgentie om het beheer en behoud van de verschillende soorten erfgoed in samenhang te organiseren en gezien de grote aantal uitdagingen, zijn in het erfgoedbeleid de volgende hoofdambities geformuleerd: 1. De basis op orde 2. Vanzelfsprekende gesprekspartner 3. Versterking van de stadskracht In het erfgoedbeleid wordt beschreven welke verantwoordelijkheid de gemeente Enkhuizen draagt ten aanzien van het aanwezige erfgoed en welke kansen er zijn om gebruik te maken van het erfgoed. Daarbij is met behulp van een prioritering een uitvoeringsagenda opgesteld voor de periode 2022-2026. Dit maakt inzichtelijk wat mogelijk is wanneer er sprake is van voldoende (ambtelijke) capaciteit en financiële middelen.

1.3

Actiepunten voor in de uitvoeringsagenda

Om de gewenste resultaten te bereiken is onderlinge afstemming en samenwerking nodig tussen met verschillende (erfgoed)partners op lokaal, regionaal, provinciaal en landelijk niveau en tussen verschillende beleidsterreinen. Samenwerking biedt de kans om erfgoed te behouden maar ook om deze exploitabel te maken. Op die manier kan erfgoed van waarde zijn op maatschappelijk en economisch gebied. De vraag daarbij is steeds wie de meest geschikte partij is om de verantwoordelijkheid te dragen ten aanzien van het beheer, behoud en publiekelijk beschikbaar stellen van erfgoed. Dit heeft gezorgd voor de volgende actiepunten:

3 / 10

Tabel 1: 33 actiepunten BASIS OP ORDE BASISTAKEN MONUMENTEN EN ARCHEOLOGIE 1 Deskundige ambtelijke capaciteit erfgoedbeleid 2 Ambtelijke capaciteit toezicht en handhaving 3 Actualisering Erfgoedverordening 2010 en voorbereiding omgevingsplan 4 Actieplan, aanscherpen beleid en uitvoeringsrichtlijn toezicht en handhaving 5 Begeleiding van initiatieven 6 Gemeentelijke collectie Enkhuizen 7 Kwaliteitsborging bouwhistorisch onderzoek 8 Subsidieregeling voor instandhouding van gemeentelijke monumenten 9 Horecabeleid in beschermd stadsgezicht INFORMATIE OPENBAAR 10 Gemeentelijke website 11 Gemeentelijke monumentenlijst 12 Uitvoeringsrichtlijn monumenten en beeldbepalende gebouwen 13 Digitale ontsluiting van de gemeentelijke collectie 14 Erfgoedkaart VANZELFSPREKENDE GESPREKSPARTNER GEBIEDSGERICHTE AANPAK 15 Borgen erfgoedwaarden in Nota Ruimtelijke Kwaliteit 16 Gebiedsbiografie 17 Regionale samenwerking 18 Cultuurhistorische waardenkaart INTERNE SAMENWERKING 19 Effectieve samenwerking en communicatie 20 Initiatieventafel NETWERKFUNCTIE EN REGIEROL 21 Erfgoedloket 22 Erfgoednieuwsbrief PROACTIEVE HOUDING 23 Uitvoeren kerkenvisie 24 Duurzaam toekomstscenario voor de gemeentelijke collectie 25 Prioriteitenlijst monumenten VERSTERKING VAN DE STADKRACHT ERFGOED ALS KANS 26 Educatie 27 Aanwijzing gemeentelijke monumenten 28 Stimuleringsregeling voor aantrekkelijke winkelstraten 29

Interieurs en roerend erfgoed 30 POM-status onderzoeken 31 Verkennen voordrachten Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland HET VERHAAL VAN ENKHUIZEN 32 Nieuwe invulling van de kroniekborden 33 Actieplan stadspromotie en toerisme

4 / 10

1.4

Gewenst resultaat

In Enkhuizen worden daarbij de kansen gezien die er zijn voor andere beleidsterreinen. Met de huidige omstandigheden kan zeer beperkt gebruik gemaakt worden van de potentie die Enkhuizen met het aanwezige erfgoed heeft. Om die reden is erfgoedbeleid ontwikkeld dat uitgaat van een integrale benadering. Daarbij is het uitgangspunt dat erfgoed naast een cultuurhistorische waarde ook een toeristische, sociale en economische waarde heeft voor de stad. Door het vastgestelde beleid uit te voeren en te investeren volgens de voorliggende uitvoeringsagenda worden de volgende resultaten verwacht: - Zichtbaar zorgdragen voor het aanwezige erfgoed in de stad. - Pro-actief en integraal om te gaan met erfgoed. - De cultuurhistorische kwaliteiten van de stad hebben een aantrekkingskracht op de bewoners, bezoekers en bedrijven.

a.

Zichtbaar zorg te dragen voor het aanwezige erfgoed in de stad Op dit moment zijn bewoners en professionals actief om monumenten te behouden, om zorg te dragen voor de collectie, om aandacht te vragen voor historische gebeurtenissen in onze geschiedenis en om lokale verhalen verteld te krijgen. Om dit goed te kunnen doen zijn doelen, regels en richtlijnen nodig waardoor duidelijk is wie verantwoordelijk is voor wat, hoe de processen zijn en wanneer de uitgevoerde zorg voldoet aan kwalitatieve maatstaven. De verschillende wettelijke en beleidsmatige kaders dienen in een praktisch instrument omgezet te worden zodat een ieder zijn of haar handelen daar op aan kan passen. In dit proces is de inzet van ambtelijke capaciteit essentieel. De diverse benodigde kennis en kunde is nu te beperkt aanwezig is en nog niet op een juiste manier georganiseerd. Dit dient aangepast en verbeterd te worden.

Tabel 2: Wettelijke regelgeving en beleidskaders Landelijke, provinciale en regionale kaders Erfgoedwet Omgevingswet Rijksmonumenten en provinciale monumenten Archiefwet Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland Erfgoed Telt Omgevingsvisie NH2050 Leidraad Landschap en Cultuurhistorie Duurzaamheidsopgave Pact van West-Friesland Enkhuizer kaders Erfgoedverordening Omgevingsvisie Bestemmingsplan Welstandsnota Archeologische Beleidsnota Gemeentelijke monumentenlijst Bomenbeleidsplan Beleidsregels terrassen Enkhuizen Kerkenvisie

Sinds de invoering van de Erfgoedwet in 2016 is de aansporing om te komen tot geïntegreerd erfgoedbeleid waaronder onder andere monumentenzorg en archeologie vallen. Tevens bestaat er een relatie tussen erfgoedbeleid en de toekomstige Omgevingswet.

b.

Pro-actief en integraal omgaan met erfgoed Bij een historische stad als Enkhuizen zouden de kwaliteiten van de bestaande stad uitgangspunten moeten zijn voor nieuwe ontwikkelingen. Door al in een vroeg stadium betrokken

5 / 10

te zijn bij deze ontwikkelingen blijven erfgoedwaarden beter geborgd. Dit sluit ook aan bij de Omgevingswet die uitgaat van een integrale benadering. Om dit te realiseren is inzet nodig, iemand die initiatief kan nemen tot overleg of aan kan sluiten aan een bestaande overlegtafel en die daar het erfgoedperspectief in kan brengen. Ook is iemand nodig die kan communiceren naar betrokkenen en belanghebbenden. Iemand die initiatiefnemers kan ondersteunen en die monumenteigenaren kan informeren.

c.

Gebruik maken van de cultuurhistorische kwaliteiten van de stad De cultuurhistorische kwaliteiten van de stad hebben een aantrekkingskracht op de bewoners, bezoekers en bedrijven. Een goed onderhouden erfgoedstad is van meerwaarde want vergroot het woongenot, stimuleert de lokale economie, maakt de stad aantrekkelijk voor een bezoek en ook om zich te vestigen. Vandaar dat in het erfgoedbeleid de link wordt gelegd met de winkelstraten en het terrassenbeleid. Het aanwezige erfgoed kan meer gepresenteerd en beleefbaar gemaakt worden. Dit kan door de koppeling te maken met het onderwijs, de mogelijke inzet van de eigen collectie, het digitaal of fysiek zichtbaar maken van de schatten die nu nog achter deuren zitten en benadrukken van het erfgoed dat te zien is in de openbare ruimte.

1.5

Samenvatting

Samenvattend zijn de gewenste resultaten dat de omgang met erfgoed in de basis goed geregeld is zodat de potentie van erfgoed langdurig gebruikt kan en mag worden. Daarnaast is een beoogd resultaat dat er breed gedeelde kennis is van de verschillende wet- en regelgeving, met processen en procedures en de positie van de gemeente daarin. Tot slot is een gewenst resultaat dat de kracht van erfgoed wordt gebruikt in de positionering van onze stad naar onze bewoners, bezoekers en bedrijven toe. Hiervoor is per soort erfgoed nodig om te bepalen welke partijen verantwoordelijkheid kunnen nemen en hoe op verschillend niveau samengewerkt kan worden. Dit laat zien dat de gemeente Enkhuizen zich presenteert als een gemeente die zich optimaal wil inzetten op het gebied van de 7 soorten erfgoed.

6 / 10

2.

Kosten van de uitvoeringsagenda

Bij de kaderbrief 2022 is een verdeling gemaakt tussen de zorg voor en omgang met Cultureel Erfgoed gemeente breed en de zorg voor en omgang met specifiek de Gemeentelijke Collectie Enkhuizen.

2.1

Uitvoering Cultureel Erfgoed

Structureel - Ambtelijke capaciteit o Erfgoed: o Toezicht:

86K 52K

-

Werkbudgetten: Subsidieregeling:

16K 70K

-

Borging van kwaliteit: Regionale samenwerking:

10K 26K

(betreft nieuwe functie 1 fte) (78K in totaal waarvan 1/3 begroot = 52K voor uitbreiding naar 1fte) (o.a. Kerkenvisie) (gemeentelijke monumenten en aantrekkelijke winkelstraten) (waarvan 21K al gedekt voor GR Archeologie)

Toelichting structureel Op dit moment is onvoldoende ambtelijke capaciteit beschikbaar om op kwalitatief goede manier uitvoering te geven aan de 33 actiepunten zoals benoemd in het erfgoedbeleid. Voorstel is om de capaciteit uit te breiden met 1 fte beleidsmedewerker voor specifiek Enkhuizen. Het betreft een functie in schaal 10. Hetzelfde geldt voor de functie van Toezichthouder omgevingswet WKB. Op dit moment is 1/3 fte beschikbaar. Gezien het totale monumentenbestand in Enkhuizen is een uitbreiding tot 1 fte wenselijk. TOTAAL Incidenteel - Projecten

260K Prijs varieert en is afhankelijk van omvangrijkheid project plus verhouding inzet intern-extern

Toelichting incidenteel Bij het maken van de uitvoeringsagenda is gekeken wat prioriteit heeft. Vervolgens zijn de projecten verdeeld over de verschillende jaren op basis van deze prioritering. Tabel 3: Overzicht prioritering projecten

Hoog Borgen erfgoedwaarden in Nota Ruimtelijke Kwaliteit Gemiddeld Gebiedsbiografie, aanwijzing gemeentelijke monumenten, Toeristische potentie Goudleerbehang Laag Cultuurhistorische waardenkaart, erfgoedkaart Per jaar is ruimte voor een beperkt aantal projecten. Deze projecten leveren kennis en inzicht op waarop besluitvorming plaats kan vinden. De uitvoering van deze projecten is veelal in samenwerking met externe partners in verband met expertise op gebied van inhoud en onderzoeksmethode. Het is om die reden voor te stellen dat bepaalde projecten niet altijd gerealiseerd kunnen worden binnen het tijdsbestek wat op dit moment wordt opgenomen in de planning. Om de financiële administratie ten aanzien van het

7 / 10

beschikbare budget beperkt te houden wordt voorgesteld om een reserve Erfgoedprojecten in te stellen.

2.2

Uitvoering Gemeentelijke Collectie Enkhuizen

Structureel - Inzet conservator: -

Opslag: Verzekeringen: Bruiklenen: Restauraties: Onderzoek: (digitaal) Beschikbaar stellen:

78K

(1 fte. Tot en met juni 2023 is voor 0,4 fte dekking vanuit de Reserve Kunst en musea.)

60K 5K 5K 20K 5K 5K

TOTAAL

178K

Incidenteel - Project verhuizing/depotinrichting: - Project Europese aanbesteding: - Project Restauratie Goudleerbehang:

46K 20K 20K

TOTAAL

86K

(2023) (2023) (2023)

Toelichting incidenteel De verhuizing heeft ondertussen plaatsgevonden en alle objecten staan in het nieuwe depot. Het komende jaar dient een Europese aanbesteding uitgevoerd te worden. Afhankelijk van de uitkomst van deze aanbesteding is budget nodig voor transport of definitieve inrichting van de huidige depotruimte.

2.3

Samenvatting

Er is een onderscheid gemaakt tussen structurele en incidentele kosten. Structurele kosten zijn die kosten die nodig zijn om op een goede manier zorg te kunnen dragen voor en gebruik te kunnen maken van het aanwezige erfgoed in Enkhuizen. Het gaat bijvoorbeeld om het vergroten van de ambtelijke capaciteit voor specifiek Enkhuizen met 2,6 fte. Incidentele kosten zijn kosten die nodig zijn om projecten en producten te realiseren. Samengevat biedt onderstaande tabel een overzicht van deze projecten. Tabel 3: Overzicht prioritering projecten

Hoog

Borgen erfgoedwaarden in Nota Ruimtelijke Kwaliteit, Verhuizing/depotinrichting Europese aanbesteding opslag Gemeentelijke collectie, restauratie Goudleerbehang. Gemiddeld Gebiedsbiografie, aanwijzing gemeentelijke monumenten, Toeristische potentie Goudleerbehang Laag Cultuurhistorische waardenkaart, digitale ontsluiting gemeentelijke collectie, erfgoedkaart

8 / 10

3.

Voorgestelde dekking van de uitvoeringsagenda

3.1

Reeds gedekt

Op dit moment is er gedeeltelijk budget beschikbaar om uitvoering te geven aan de verschillende verantwoordelijkheden die beschreven worden in het erfgoedbeleid. Het budget dat beschikbaar is, betreft onder andere de beperkte zorg voor de gemeentelijke collectie zoals is vastgesteld met de Cultuurnota in april 2021. Dit betreft echter niet de duurzame inzet van een conservator (actiepunt 6). In de huidige situatie is tot en met juni 2023 een conservator in dienst voor 0,2 fte. Andere verantwoordelijkheden die expliciet voor een gedeelte financieel zijn gedekt, zijn: - de gemeenschappelijke regeling Archeologie Westfriesland (actiepunt 17) - onderwijsactiviteiten op gebied van erfgoed door MADhouse (actiepunt 26) Binnen de gemeentelijke begroting bestaan er budgetten waaruit ook niet erfgoed-gerelateerde zaken worden bekostigd. Denk bijvoorbeeld aan de zorg voor openbaar groen. Hier valt ook monumentaal groen onder. Dit maakt het lastig om bedragen te benoemen binnen de budgetten die expliciet bestemd zijn voor erfgoed. Doordat niet alle budgetten expliciet zijn is voor de jaren 2023 t/m 2026 is een inschatting gemaakt aan beschikbare dekking: 2023 2024 2025 2026

3.2

€ 78.300,-€ 58.300,-€ 58.300,-€ 58.300,--

Mogelijkheden qua dekking

Sinds 28 december 2005 geldt de huidige verordening Stimuleringsleningen Stedelijke Vernieuwing 2001. Bij het ontwerpen van de voorgesteld gemeentelijke subsidieregeling (actiepunt 8) kan onderzocht worden hoe ook deze verordening onder de aandacht gebracht kan worden bij monumenteigenaren en eigenaren van schuitenhuizen. Enkhuizen ontving de afgelopen jaren op jaarbasis om en nabij 50.000 toeristen, inclusief de bezoekers aan de bruine vloot. In 2021 gold als toeristenbelasting het bedrag van € 1,71. Voor het jaar 2022 is dat bedrag verhoogt tot € 2,15. Voorstel is om de toeristenbelasting vergelijkbaar te maken met steden als Hoorn en Alkmaar door de toeristenbelasting met € 0,35 te verhogen van € 2,15 tot € 2,50. Dit maakt dat de gemeente op jaarbasis € 17.500,-- extra belasting ophaalt welke bijvoorbeeld ingezet kan worden voor de te ontwikkelen subsidieregeling aantrekkelijke winkelstraten (actiepunt 28). 2023 2024 2025 2026

€ 17.500,-€ 17.500,-€ 17.500,-€ 17.500,--

9 / 10

Conclusie Zoals in deze uitvoeringsagenda duidelijk wordt is nog onvoldoende dekking beschikbaar om alle ambities, uitdagingen en actiepunten aan te gaan en te realiseren. Wanneer de geïnventariseerde kosten worden vergeleken met de beschikbare dekking wordt duidelijk dat extra budget nodig is. jaartaal 2023 2024 2025 2026

Benodigd budget € 525.000 € 475.000 € 468.000 € 470.000

Reeds gedekt € 78.300,-€ 58.300,-€ 58.300,-€ 58.300,--

Voorgestelde dekking € 17.500,-€ 17.500,-€ 17.500,-€ 17.500,--

Begroting € 429.200 € 399.200 € 392.200 € 394.200

Het voorstel is om: - Voorgestelde bedragen integraal mee te nemen in de behandeling van de begroting 2023, wetende dat € 216.000,-- bedoeld is voor de uitbreiding van ambtelijke capaciteit, € 100.000,-voor de structurele zorg voor de gemeentelijke collectie Enkhuizen en € 132.000,-- voor de structurele omgang met erfgoed in de stad. - Extra toeristenbelasting te heffen a € 0,35 ten bate van de uitvoering van het erfgoedbeleid. - Te onderzoeken of de nog te ontwikkelen subsidie voor gemeentelijke monumenten gekoppeld kan worden aan de stimuleringsleningen Stedelijke Vernieuwing 2001. - Een reserve Erfgoedprojecten in te stellen ten bate van de diverse projecten, zodat bij latere realisatie van de projecten het budget beschikbaar blijft.

10 / 10