Katern - Innovatie - Noord

REGIONALE ENERGIE­STRATEGIE & INNOVATIE

REGIONALE ENERGIESTRATEGIE EN INNOVATIE “Innovatie kan de motor zijn voor een succesvolle energietransitie, gezonde concurrentiekracht en economische groei in de komende decennia.” De regio Noord-Holland Noord heeft natuurlijke voordelen op het gebied van wind, zon, water en aardwarmte. Er is inmiddels een innovatieprogramma NoordHolland Noord in ontwikkeling. Het programma wordt uitgevoerd onder regie van het Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord in nauwe samenwerking met de New Energy Coalition. Over de voortgang van het programma wordt gerapporteerd aan een stuurgroep onder voorzitter-

Het probleem is dat het energiesysteem in

schap van Gedeputeerde E. Stigter .

Nederland in hoofdzaak rust op de benutting van moleculen (warmte voor de industrie, de gebouwde

UITGANGSPUNTEN INNOVATIEPROGRAMMA

omgeving, brandstof voor de mobiliteit) en dat dit slechts langzaam verandert. Tegelijkertijd loopt het elektrasysteem vast. Dit speelt zeker in Noord-Holland

Bij het opstellen van het innovatieprogramma is

Noord. De energietransitie en de economie kunnen

uitgegaan van een aantal uitgangspunten

daarom niet meer goed gefaciliteerd worden.

De energiemix in Nederland bestaat (in hoofdlijnen) uit gas en elektriciteit. Daarbij wordt de grootste

Om klimaatdoelen te halen moeten we inzetten op

energievraag voorzien door gassen (moleculen).

maximaal gebruik van het gasnet en het elektranet. Deze netten moeten in combinatie met warmtenetten goed gaan samenwerken: Daarbij zien wij een aantal aandachtspunten

» Een deel van het aardgasnet kan worden omgezet naar een waterstofnet.

» Groen gas moet daarnaast ook het aardgas gaan vervangen.

» Er moeten oplossingen komen voor de congestieproblemen in het E-net.

» Ook zullen deze slimmer moeten worden door intelligentie en de inzet opslagsystemen.

» De vergroening van elektronen loopt goed (60% in 2030), maar de vraag naar elektra neemt sterk toe en wordt steeds wisselender.

» De vergroening van de moleculen verloopt niet goed (max 10% in 2030), terwijl het gassysteem (we hebben tenslotte het complete aardgasnet ter beschikking) prima op orde is.

Deelnemers stuurgroep: E. Stigter, K. Visser (Den Helder), T. Meskers (Hollands Kroon), E. Konijn (Alkmaar), J. Bolderheij (Port of Den Helder), J. Noot (Greenport), P. Agterberg (Alliander), H. Duym (Gasunie). Secretariaat: Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord

1

REGIONALE ENERGIE­STRATEGIE & INNOVATIE

DE ENERGIESYSTEMEN NOORD-HOLLAND NOORD In het perspectief van het voorgaande hebben we gekeken naar de mogelijkheden voor Noord-Holland Noord. De regio biedt uitstekende perspectieven om nieuwe ontwikkelingen op het gebied van hernieuwbaar gas tot een succes te maken en daarmee een pioniersrol te nemen in waterstof, groen gas en daaraan gerelateerde bedrijvigheid. Inzetten op waterstof en groen gas is niet alleen een kans, maar ook noodzaak om de regionale economie te versterken door bestaande en potentiële bottlenecks in de huidige energie infrastructuur aan te pakken en met belangrijke positieve uitstraling naar het omringende gebied, inclusief de regio’s Zaandam, IJmuiden en Amsterdam. Hoewel de focus ligt op de verduurzaming van de moleculen, omvat energie innovatie aanpalende terreinen. We denken dan aan opslag, warmte en smart-grid-ontwikkelingen.

WAAROP FOCUSSEN WE? In het innovatieprogramma zetten we in op vijf speerpunten:

» Waterstof Programma met Den Helder, Wieringermeer en Alkmaar als concentratiegebieden

» Groen gas programma rondom het InVesta cluster in Alkmaar: Energie uit biomassa zal een belangrijke rol spelen in de duurzame energievoorziening. Biomassa zal worden ingezet voor de sectoren die niet via duurzame elektronen kunnen worden verduurzaamd. Deze duurzame moleculen kunnen vrijgemaakt worden middels technologie uit biomassa of uit overtollige duurzame elektriciteit (waterstof). In Alkmaar richt het expertise­ centrum InVesta zich op hernieuwbaar gas en groene waterstof.

» Verduurzaming van bedrijventerreinen gericht op de ontwikkeling van slimme netten

» Verduurzaming in de agrarische sector » Warmte

REGIONALE ENERGIE­STRATEGIE & INNOVATIE

.01 WATERSTOF

Rond het thema waterstof onderkennen we drie innovatielijnen:

WATERSTOF BACKBONE

waterstof vanaf de Noordzee en elders. In het rapport

Noord-Holland Noord gaat (vanaf 2030) een belang-

H2-Gateway wordt hieraan uitwerking gegeven.

rijke rol spelen in de aanvoer van waterstof vanaf de Noordzee naar de waterstof-backbone door

De waterstof-backbone gaat vanaf 2026 niet alleen

Noord-Holland richting het Noordzeekanaalgebied

een belangrijke rol spelen in het transport van

en verder zuidwaarts richting de Rotterdamse en

Noordzee-waterstof richting de industriële centra,

Zeeuwse regio. Dit wordt onderkend door het Rijk

maar ook als bron voor lokale projecten.

door de toekenning van de regiodeal in de Kop van Noord-Holland. De inzet is reductie van CO2. Dit is mogelijk met blauwe en groene waterstof.

OPLOSSEN KNELPUNTEN ELEKTRICITEITSNET Waterstof gaat op korte termijn (binnen 5 jaar) al een rol spelen in het oplossen van knelpunten in

BLAUWE WATERSTOF

het elektriciteitsnet in de kop van Noord-Holland,

Voor blauwe waterstof is aardgas de grondstof.

in het bijzonder in de Wieringermeer (datacenters,

Maar de CO₂ die bij de productie vrijkomt,

glastuinbouw, windparken) en bij diverse ondersta-

wordt afvangen en vervolgens opgesla-

tions van Liander en via walstroomvoorzieningen.

gen, bijvoorbeeld in lege gasvelden op zee.

Verschillende definitiestudies worden uitgevoerd

Hiermee is blauwe waterstof CO₂-neutraal.

en eerste pilots staan op stapel.

Er komt dus geen extra CO₂ in de atmosfeer. Voor opslag is Den Helder zeer goed gesitueerd ten opzichte van de lege gasvelden op de Noordzee en de aanwezige gasinfrastructuur.

A+ Robbenplaat - Wieringerwerf C+ Kooyhaven - Teso Ferry

A H2 turbine Robbenplaat

C Substation AP - Kooyhaven

B H2 turbine AgriportA7

GROENE WATERSTOF

Future H2 backbone

B+ AgriportA7 - ECW H2Backbone

Groene waterstof wordt gemaakt met energie uit duurzame bronnen, zoals zonne- en

D H2HUB InVesta

windenergie. Door elektrolyse wordt water (H₂O) onder stroom gezet, waardoor de moleculen gaan splitsen. Daardoor ontstaan zuurstof (O₂) en waterstofgas (H₂). Ook is het mogelijk om waterstof te maken via de

In Noord-Holland wordt nauw samengewerkt met

biochemische omzetting van biomassa.

partijen als Gasunie, ECW, Alliander en Tennet.

Groene waterstof is de meest duurzame vorm van waterstof.

TRANSPORT Binnen 5 jaar zullen er al schepen of voertuigen in Noord-Holland Noord waterstof als brandstof

De regio zet nu in op blauwe waterstof. Door te starten

gebruiken: voor het vrachtvervoer (trucks) of zware

met blauwe waterstof in Den Helder (binnen 5 jaar),

machines (tractoren), binnenvaart en Noordzee

wordt het pad geëffend voor de inzet van groene wa-

gerelateerde schepen. Op alle drie de transport­

terstof uit windstroom van de Noordzee. Deze blauwe

domeinen lopen concrete projecten met onder

waterstof kan goed regionaal worden ingezet. De CO2

andere Hygro, Economic Board Amsterdam,

afvoer naar zee kan een opmaat zijn voor de positio-

Port of Den Helder, Total, agrarisch ondernemers

nering van de haven van Den Helder als CO2 aanvoer

en transport­ondernemers. In zowel de regio Alkmaar

en inlaad hub naar de gasvelden op zee. De haven

als in de Kop van Noord-Holland wordt gewerkt

van Den Helder wordt daarmee een van de Europe-

om de vraagaggregatie vorm te geven, waardoor

se hubs in aanlanding, verwerking en doorvoer van

er voldoende kritische massa ontstaat. REGIONALE ENERGIE­STRATEGIE & INNOVATIE

.02 INZET OP HERNIEUWBAAR GAS Energie uit biomassa zal een belangrijke rol spelen

worden middels technologie uit biomassa of

in de duurzame energievoorziening. Biomassa zal

uit overtollige duurzame elektriciteit (waterstof).

worden ingezet voor de sectoren die niet via duur-

In Alkmaar richt het expertisecentrum InVesta

zame elektronen kunnen worden verduurzaamd.

zich op hernieuwbaar gas.

Deze duurzame moleculen kunnen vrijgemaakt

Met het Investa R&D programma worden bedrijven geactiveerd om hun pilots en demo’s te presenteren. De realisatie van een havenfaciliteit bij de Boekelermeer is voor de realisatie van de ambities van Investa van groot belang.

REGIONALE ENERGIE­STRATEGIE & INNOVATIE

.03 FLEXIBELE SYSTEMEN De energietransitie zorgt voor een vergaande diversifiëring van het energiesysteem. Traditioneel wordt energie centraal geproduceerd en naar de eindgebruiker gebracht. Dit is een relatief eenvoudige keten, met een beperkt aantal schakels en spelers. Met de liberalisering van de energiemarkt, en vooral de overstap naar hernieuwbare energie, is dit systeem sterk aan het veranderen. Dit veranderende speelveld vergt een modern en veerkrachtig systeem met integratie van dragers, spelers en schakels om de stabiliteit te waarborgen en kosten te verlagen. Belangrijke voorwaarden om duurzame energie investeringen, banen en bedrijvigheid mogelijk te maken. om gas, elektra en warmte te kunnen schakelen. Op andere terreinen in gemeenten in Noord-Holland Noord lopen inventarisaties over de mogelijkheden. In 2021 zullen meerdere projecten worden geïdentificeerd. Daaraan gerelateerd is de Systeemintegratie met Smart grids. Het gaat dan om de flexibilisering van de energie netinfrastructuur door middel van de ontwikkeling van nieuwe meettechnieken, nieuwe regelingen en nieuwe rekenalgoritmes. Deze moeten leiden tot betere benutting van de infrastructuur, een hogere betrouwbaarheid en meer mogelijkheden voor de

IN NOORD-HOLLAND NOORD ZETTEN WE IN OP BUSINESSPARKEN.

inpassing van duurzame energieopwekking.

Juist op businessparken speelt de systeeminte-

De specifieke uitdaging is instrumenten te ont-

gratie komende jaren een belangrijke rol. Doordat

werpen voor het meten, verzamelen, transporte-

steeds meer bedrijven zelf energie produceren zijn

ren, analyseren, interpreteren en presenteren van

ze leverancier én afnemer. In de toekomst zullen

data in een smart grid. ICT reikt elementen aan in

smart grids (slimme netwerken) op grotere schaal

de waardeketen die er voor zorgen dat het ‘grid’

de veranderde manier waarop vraag en aanbod bij

zelflerend en zelfsturend wordt. Onderzoeken en

elkaar komen, moeten gaan regelen en opvangen.

projecten lopen nog in samenwerking met onder

Voor het installeren van smart grids hoeft niets te

andere TNO en InHolland.

worden gebouwd. De provincie Noord-Holland ondersteunt de verduurzaming van bedrijven­ terreinen. De komende jaren ligt daarin de focus op het energieneutraal krijgen van terreinen. Dit gebeurt al op de bedrijventerreinen Boekelermeer en Hoorn80. Hierbij lopen de projecten snel aan tegen de knelpunten in het elektranet en de uitdaging

REGIONALE ENERGIE­STRATEGIE & INNOVATIE

.04 AGRARISCHE SECTOR Binnen de agrarische sector lopen verschillende projecten:

» Innovatieopgaven glastuinbouw De innovatieopgaven voor de glastuinbouw raken de energietransitie van de gebouwde omgeving. Door de grote energievraag in glastuinbouwgebieden (warmte en elektriciteit) ligt het

٥ Verduurzaming energiesystemen glastuin­

voor de hand om op zoek te gaan naar kansen

bouwgebieden in relatie tot omliggende

die uitwisseling tussen glastuinbouw en gebouw-

woonbebouwing en bedrijventerreinen (voor

de omgeving mogelijk maken. Investeringen in

alles geldt dat er een balans in het energie­

bijvoorbeeld geothermie en warmtenetten kun-

systeem gevonden moet worden, zodat

nen op deze wijze beter renderen. Hiermee is een

knelpunten vermeden worden. Afstemming

versnelling mogelijk in de realisatie van dergelijke

tussen de ontwikkelingen is gewenst)

٥ Oplossing voor benodigd piekvermogen

investeringen. De innovaties in de glastuinbouw voor de energietransitie hebben voor een flink

elektriciteit, zeker bij uitschakeling van WKK’s

leven moeten hier gezamenlijk in optrekken. In

٥ Realisatie betrouwbare toelevering externe CO2 » Innovatieopgaven open teelten

de glastuinbouw gaat het onder meer om de

De agrarische sector staat voor een eigen opgave

volgende opgaven:

in de verduurzaming. Deze is nog niet meegeno-

deel ook ruimtelijke impact. Overheid en bedrijfs-

٥ Verdere implementatie geothermie en (waar

men in de opgave voor de gebouwde omgeving.

mogelijk) restwarmte (hierbij liggen combina­

Concreet betekent dit op korte termijn gekeken

ties met gebouwde omgeving voor de hand)

wordt naar (bron: ‘Erf van de Toekomst, LTO-

٥ Verdere implementatie WKO’s waar mogelijk/ nuttig (hierbij liggen combinaties met ge­ bouwde omgeving voor de hand)

٥ Clustering en modernisering kassen

Noord’):

٥ Zonnedaken of -parken op het bouwblok van de boerenbedrijven (waar dat kan: de capa­ citeit van het elektriciteitsnetwerk is hierin nu

(per gebied verschilt hiervoor de opgave,

al een groot knelpunt). Een onderzoek in de

deze ontwikkeling vraagt om een goed

bollensector loopt.

ruimtelijk beleid)

.05 REGIONAAL In Westfriesland starten wij een project energie-innovatie Westfriesland. Onderdelen daarvan zijn:

» Warmte » Etna » Bedrijventerreinen In de loop van 2021 wordt dit programma verder uitgewerkt. Ook in de regio Alkmaar is gewerkt aan een programma Energie Innovatie. Het plan zal naar verwachting aan het eind van het eerste kwartaal van 2021 zijn vastgesteld.

REGIONALE ENERGIE­STRATEGIE & INNOVATIE