Erfgoedbeleid 2022 - 2026 - raadsVOORSTEL

Voorstel aan de gemeenteraad Onderwerp: Zaaknummer: Nummer Commissie: Raadsvoorstel:

Erfgoedbeleid 2022 – 2026 949180 2022003 15 februari 2022 18 januari 2022, nr.

Portefeuillehouder: Programma:

T.G.C. Luyckx 5. Samenleving

Karakter:

Besluitvormend

Bijlagen:

1. Erfgoed als Vliegwiel, erfgoedbeleid 2022-2026

Voorgesteld besluit: 1. Vaststellen van het erfgoedbeleid 2022 – 2026 2. De uitvoeringsagenda 2022-2026 in september 2022 aanbieden ter besluitvorming aan de gemeenteraad.

Inleiding In het college uitvoeringsprogramma van Enkhuizen is opgenomen (onder punt 4.7) dat er erfgoedbeleid gemaakt moet worden. Doel van dit erfgoedbeleid is om de soorten van erfgoed te benoemen, uit te werken en te professionaliseren. In april 2019 is de peilnotitie ‘Erfgoed als vliegwiel’ aan u voorgelegd en u heeft hier positief op gereageerd. In deze notitie werd gesteld dat het meerwaarde voor de stad zou hebben om een geïntegreerd beleid te ontwikkelen voor 7 soorten erfgoed. Het gaat om: 1. Gebouwd erfgoed 2. Archeologie 3. Cultuurlandschap 4. Monumentaal groen 5. Roerend erfgoed 6. Immaterieel erfgoed 7. Mobiel erfgoed Er is ingestemd met de ontwikkeling van een breed beschreven en breed gedragen erfgoedbeleid. Deze nota ligt in lijn met de gelijknamige peilnotitie als het gaat om de vier peilvragen. Peilvraag 1: Peilvraag 2: Peilvraag 3:

Peilvraag 4:

Bent u het ermee eens dat we het monumentenbeleid verbreden tot erfgoedbeleid? Bent u het eens met de suggestie om uit te gaan van de zeven omschreven typen erfgoed? Bent u het ermee eens dat we de kansen die het erfgoed(beleid) ons biedt verbinden aan aanverwante beleidsterreinen, zoals ruimtelijke ontwikkeling, toerisme, recreatie, cultuur, en wonen? Bent u het ermee eens dat er een actieve regierol van de gemeente nodig is om de kansen van het erfgoed (beter) te kunnen benutten?

Vervolgens is gekeken naar de verschillende kaders op landelijk, provinciaal, regionaal en lokaal niveau. Met de diverse wettelijke regelingen en beleidsstukken in de hand is in april 2021 gestart met het participatietraject en de verschillende (erfgoed)partners. Dit participatietraject is in verband met gebrek aan ambtelijke capaciteit uitgevoerd door de externe partij MOOI Noord-Holland. Door de maatregelen vanwege corona heeft deze participatie pas in april 2021 kunnen plaatsvinden, maar mede door dit participatietraject is het voorstel voor erfgoedbeleid tot stand gekomen. De urgentie om het beheer en behoud van de verschillende soorten erfgoed in samenhang te organiseren en met het aantal uitdagingen, zijn de volgende hoofdambities geformuleerd: 1. De basis op orde 2. Vanzelfsprekende gesprekspartner 3. Versterking van de stadskracht

Dit heeft geleid tot 33 actiepunten waarbinnen - bij het opstellen van het uitvoeringsprogramma - prioritering kan worden aangebracht. Aan u als raad wordt voorgelegd het erfgoedbeleid 2022 – 2026 vast te stellen. Beoogd effect In de Erfgoedwet 2016 is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Overbodige regels zijn geschrapt en de verantwoordelijkheid voor de bescherming van het cultureel erfgoed ligt waar mogelijk bij het erfgoedveld zelf. Daarmee spreekt de regering het vertrouwen uit dat de sector voldoende kennis, deskundigheid en betrokkenheid heeft om de zorg voor ons cultureel erfgoed in de praktijk waar te maken. Eén integrale wet die betrekking heeft op onze museale objecten, musea, monumenten en archeologie op het land en onder water, om te komen tot geïntegreerd erfgoedbeleid. Tevens bestaat er een relatie tussen erfgoedbeleid en de toekomstige omgevingswet. Met de huidige stand van zaken kan maar beperkt gebruik gemaakt worden van de potentie erfgoed die Enkhuizen bezit. Voor dit erfgoedbeleid is ook gekeken naar de toeristische, sociale en economische waarde van de stad. Erfgoed biedt kansen voor verschillende beleidsterreinen. Door het voor u liggende beleid uit te voeren volgens een later vast te stellen uitvoeringsagenda worden de volgende resultaten verwacht.

Een eerste resultaat is het zichtbaar zorgdragen voor het aanwezige erfgoed in de stad. Op dit moment zijn bewoners en professionals actief om monumenten te beschermen te behouden, om zorg te dragen voor de collectie, om aandacht te vragen voor historische gebeurtenissen en om lokale verhalen, de oral history, door te geven. Om dit te waarborgen zijn regels en richtlijnen nodig: wie is verantwoordelijk, hoe lopen de processen, voldoet de uitgevoerde zorg aan kwalitatieve eisen? De verschillende wettelijke en beleidsmatige kaders moeten in een praktisch instrument gezet te worden. In dit proces is ambtelijke capaciteit essentieel. Kennis en kunde is nu beperkt aanwezig is. Dit moet anders. . Aansluitend het tweede gewenste resultaat, het adequaat zorgdragen voor erfgoed door proactief en integraal te handelen. Bij een historische stad als Enkhuizen zouden de kwaliteiten van de stad uitgangspunten moeten zijn voor nieuwe ontwikkelingen. Door al in een vroeg stadium erfgoed te betrekken bij nieuwe ontwikkelingen blijven erfgoedwaarden beter geborgd wat weer kan leiden tot betere resultaten voor het plan. Dit sluit ook aan op de a.s. Omgevingswet die uitgaat van een integrale benadering. Om dit te realiseren is capaciteit nodig van erfgoedprofessionals en communicatiedeskundigen.

De historische kwaliteiten van de stad hebben aantrekkingskracht op de bewoners, bezoekers en bedrijven. Een goed onderhouden ‘erfgoedstad’ is van meerwaarde voor het woongenot, het stimuleert de lokale economie en maakt de stad aantrekkelijk voor een bezoek. Vandaar dat in het erfgoedbeleid ook de link wordt gelegd naar de winkelstraten en het terrassenbeleid. Ons erfgoed kan zichtbaarder gemaakt worden. Dit kan door onderwijs of de inzet van de eigen collectie door het digitaal of fysiek presenteren van de schatten die nu nog achter gesloten deuren zijn. En laten we letterlijk en figuurlijk het licht schijnen op het erfgoed in de openbare ruimte. De bescherming van de 7 verschillende soorten erfgoed is een uitdaging, ieder erfgoed vraagt om een andere aanpak en andere partners of samenwerkingsverbanden. Samenwerking is nodig voor het organisatorisch en financieel borgen van erfgoed. Nauw contact en korte lijnen met de provincie Noord-Holland, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en andere partijen is essentieel om te komen tot structurele en strategische oplossingen die maken dat de zorg voor ons erfgoed gewaarborgd is en dat de zeggenschap over ons erfgoed behouden blijft. Samenvattend moet de omgang met erfgoed in de basis goed geregeld zijn, dat er kennis is van wet- en regelgeving, van processen en procedures en de positie van de gemeente daarin.

Enkhuizen heeft een hoog beschikbaar vermogen aan erfgoed waarvan meer gebruik gemaakt zou moet worden in de positionering van onze stad naar onze bewoners, bezoekers en bedrijven en daarbuiten. Dan laat de gemeente Enkhuizen zich zien als een gemeente zien die zich optimaal wil inzetten voor de 7 soorten van erfgoed. Beleidsvrijheid/-ruimte (wettelijk kader)

2/6

Voor de omgang met de 7 soorten van erfgoed zoals is vastgesteld met de peilnotitie, gelden verschillende wettelijke regels en beleidskaders. In de bijlage van het erfgoedbeleid staan deze kaders benoemd en beschreven.

Landelijke, provinciale en regionale kaders Erfgoedwet Omgevingswet Rijksmonumenten en provinciale monumenten Archiefwet Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland Erfgoed Telt Omgevingsvisie NH2050 Leidraad Landschap en Cultuurhistorie Duurzaamheidsopgave Pact van West-Friesland Enkhuizer kaders Erfgoedverordening Omgevingsvisie Bestemmingsplan Welstandsnota Archeologische Beleidsnota Gemeentelijke monumentenlijst Bomenbeleidsplan Beleidsregels terrassen Enkhuizen Kerkenvisie Argumenten In het erfgoedbeleid wordt beschreven welke verantwoordelijkheid de gemeente Enkhuizen draagt ten aanzien van het aanwezige erfgoed en welke kansen er zijn. Met behulp van een prioritering is een uitvoeringsagenda opgesteld voor de periode 2022-2026 welke u in het najaar wordt voorgelegd ter besluitvorming. Dit maakt inzichtelijk wat mogelijk is wanneer er sprake is van professionele (ambtelijke) capaciteit en financiële middelen. Samenwerking is noodzakelijk biedt de kans om erfgoed te beschermen en te behouden door ontwikkeling, maar ook om deze exploitabel te maken. Op die manier heeft erfgoed een meerwaarde voor de maatschappij en de economie. En voor het dragen van de verantwoordelijkheid voor het beheer en behoud zijn drie hoofdambities geformuleerd: 1. De basis op orde 2. Vanzelfsprekende gesprekspartner 3.

Versterking van de stadskracht Binnen deze ambities wordt duidelijk dat omgaan binnen duidelijke kaders en met heldere richtlijnen erfgoed versterkt kan worden. Dit leidt tot een uitvoeringsagenda: BASIS OP ORDE BASISTAKEN MONUMENTEN EN ARCHEOLOGIE 1 Deskundige ambtelijke capaciteit erfgoedbeleid 2 Ambtelijke capaciteit toezicht en handhaving 3 Actualisering Erfgoedverordening 2010 en voorbereiding omgevingsplan 4 Actieplan, aanscherpen beleid en uitvoeringsrichtlijn toezicht en handhaving 5 Begeleiding van initiatieven 6 Gemeentelijke collectie Enkhuizen 7 Kwaliteitsborging bouwhistorisch onderzoek 8 Subsidieregeling voor instandhouding van gemeentelijke monumenten 9 Horecabeleid in beschermd stadsgezicht

3/6

INFORMATIE OPENBAAR 10 Gemeentelijke website 11 Gemeentelijke monumentenlijst 12 Uitvoeringsrichtlijn monumenten en beeldbepalende gebouwen 13 Digitale ontsluiting van de gemeentelijke collectie 14 Erfgoedkaart

VANZELFSPREKENDE GESPREKSPARTNER GEBIEDSGERICHTE AANPAK 15 Borgen erfgoedwaarden in Nota Ruimtelijke Kwaliteit 16 Gebiedsbiografie 17 Regionale samenwerking 18 Cultuurhistorische waardenkaart

INTERNE SAMENWERKING 19 Effectieve samenwerking en communicatie 20 Initiatieventafel

NETWERKFUNCTIE EN REGIEROL 21 Erfgoedloket 22 Erfgoednieuwsbrief

PROACTIEVE HOUDING 23 Uitvoeren kerkenvisie 24 Duurzaam toekomstscenario voor de gemeentelijke collectie 25 Prioriteitenlijst monumenten

VERSTERKING VAN DE STADKRACHT ERFGOED ALS KANS 26 Educatie 27 Aanwijzing gemeentelijke monumenten 28 Stimuleringsregeling voor aantrekkelijke winkelstraten 29 Interieurs en roerend erfgoed 30 POM-status onderzoeken 31 Verkennen voordrachten Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland

HET VERHAAL VAN ENKHUIZEN 32 Nieuwe invulling van de kroniekborden 33 Actieplan stadspromotie en toerisme

Wanneer u als raad het voorgestelde erfgoedbeleid vaststelt, wordt het uitvoeringsprogramma in het najaar voorgelegd ter besluitvorming. Kanttekeningen/alternatieven Om te voorkomen dat de verwachting is dat op alle niveaus direct zichtbaar resultaat geboekt wordt, zal in het uitvoeringsprogramma prioritering aangebracht worden. Er staan in het erfgoedbeleid geen alternatieven benoemd, behalve dat u als raad kan kiezen om niet alle 33 actiepunten die in de agenda staan gerealiseerd wilt zien. Wanneer dat het geval is, heeft dat effect op het

4/6

handelen als stad binnen de kaders en de mate waarin wij als stad onze verantwoordelijkheid nemen voor erfgoed..

Draagvlak Voor het opstellen van het beleidsstuk is een participatietraject uitgevoerd door de externe partij MOOI Noord-Holland. Dit participatietraject heeft bestaan uit verschillende activiteiten waardoor partners, betrokkenen en belanghebbenden hun inbreng hebben kunnen geven: 1. Stoepgesprekken met diverse betrokken partijen; 2. De inwoners van Enkhuizen zijn bevraagd via de krant; 3. Ambtelijke inbreng vanuit gerelateerde beleidsterreinen; 4. Reactiemogelijkheid op conceptversies door de diverse betrokken partijen; 5. Organiseren van een klankbordgroep; 6. Een gesprek met vertegenwoordigers van de horeca. In 2019 is gestart met het opstellen van de Kerkenvisie Enkhuizen. Dit is een apart onderzoekstraject naar de toekomstverwachting van religieuze gebouwen in Enkhuizen waarbij de verschillende eigenaren en kerkbesturen actief bevraagd zijn. De uitkomsten van dit onderzoek zijn als raadsbrief meegegaan met dit erfgoedbeleid. Planning, evaluatie en verantwoording Na vaststelling zal een uitvoeringsagenda worden opgesteld waarin de verschillende actiepunten volgens een prioritering in de praktijk wordt uitgevoerd. Deze uitvoeringsagenda zal in het derde kwartaal 2022 worden voorgelegd ter besluitvorming.

Financiën In zijn geheel kan gesteld worden dat het huidige budget te beperkt is om adequaat te kunnen voldoen aan de wettelijke en beleidsmatige verplichtingen zoals beschreven in de landelijk, provinciale, regionale en lokale kaders. Heikel punt is dat er onvoldoende en geen structureel budget is voor de ambtelijke capaciteit erfgoed die de regie moet houden op erfgoed en op de uitvoeringsagenda in het bijzonder. Ook het beheer en behoud van de gemeentelijke collectie en toezichthouden vraagt om meer fte’s, Dit is de reden dat de raad in het najaar gevraagd wordt in te stemmen met het beschikbaar stellen van budget voor de uitvoeringsagenda, Een aantal punten ter toelichting: 1. Op dit moment is er gedeeltelijk budget beschikbaar voor uitvoering van de verschillende verantwoordelijkheden. Het budget dat beschikbaar is, betreft onder andere de beperkte zorg voor de gemeentelijke collectie zoals deze is vastgesteld met de Cultuurnota in april 2021. Dit betreft echter niet de duurzame inzet van een conservator (actiepunt 6). 2. Andere verantwoordelijkheden die ook financieel zijn gedekt, zijn: - de gemeenschappelijke regeling Archeologie West-Friesland (actiepunt 17) - onderwijsactiviteiten op gebied van erfgoed door MAD house (actiepunt 26) 3. Voor het jaar 2022 is budget beschikbaar, vastgesteld in de begroting najaar 2021.

Het jaar 2022 wordt, na vaststelling van dit erfgoedbeleid, gebruikt als onderzoekperiode naar organisatievormen en samenwerkingsverbanden. Het gaat dan specifiek om: o Externe financiële middelen aanboren, anders dan de gemeentelijke begroting o Bepalen van behoud van lokaal zeggenschap

Concluderend is de situatie zo dat meer nodig is dan het huidige budget om zorg te dragen voor het erfgoed en om de kansen van erfgoed te benutten. Hierin staat gemeente Enkhuizen niet alleen. De provincie Noord-Holland en de Rijksdienst voor het Culturele Erfgoed (RCE) zijn zich bewust van de bijzondere financiële disbalans van het aantal inwoners in relatie met ons erfgoed, d.w.z. het hoge aantal monumenten waaronder 361 rijksmonumenten, ruim 200 gemeentelijke monumenten en 2 provinciale monumenten. Ook is de gehele binnenstad van Enkhuizen beschermd stadsgezicht. Een haast onmogelijke opgave om erfgoed te beschermen of kansen geven zoals

5/6

Enkhuizen het graag zou willen doen. Enkhuizen neemt landelijk een bijzondere plaats in wat betreft dit fenomeen en daar is geen eenduidige oplossing voor. Wel blijven we met beide overheden in gesprek over een structurele oplossing.

Enkhuizen, 18 januari 2022 Burgemeester en wethouders van Enkhuizen De secretaris, De burgemeester,

Mevr. N. A. Hellingman - Kuiper

Dhr. E.A. van Zuijlen

6/6