Erfgoed als vliegwiel 2022-2026

43

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

6

Uitdagingen, Ambities en acties Erfgoed met ambitie Als bepalende factor in de kwaliteit van onze leefomgeving kan erfgoed niet alleen fungeren als inspiratiebron voor toekomstige (ruimtelijke) ontwikkelingen, maar ook als verbinder tussen verschillende domeinen en partijen. Vanuit deze visie van erfgoed als vliegwiel formuleren we drie overkoepelende ambities van het gemeentelijk erfgoedbeleid: de basis op orde, de erfgoedprofessional als vanzelfsprekende gesprekspartner en erfgoed ter versterking van de stadskracht. Om inzichtelijk te maken waar de kansen liggen, koppelen we de ambities steeds aan uitdagingen en acties, die we uitvoerig beschrijven en concretiseren. In de toekomstige uitvoeringsagenda worden de acties vervolgens geprioriteerd en gebudgetteerd.

4444

BASIS OP ORDE Basistaken monumenten en archeologie Uitdaging Omdat er een disbalans is tussen het vele erfgoed (met name het grote aantal beschermde monumenten) en het aantal inwoners van Enkhuizen (circa 18.000), is er wat betreft het erfgoed altijd een te geringe ambtelijke capaciteit geweest en is het nooit gelukt om erfgoedbeleid te ontwikkelen. Om aan onze wettelijke taken te kunnen blijven voldoen, moeten we een aantal extra stappen zetten binnen de gemeentelijke organisatie. Daartoe moeten we alle zeilen bijzetten. Dat is prioriteit nummer een. Ambitie Op het gebied van monumenten zijn we verantwoordelijk voor de vergunningverlening voor alle zaken betreffende het aanpassen van een monument en het bewaken van de kwaliteit van de uitvoering (handhaving, bouwtoezicht en beheer). Ondernemers moeten hun bedrijf binnen het beschermd stadsgezicht kunnen blijven ontwikkelen, met respect voor cultuurhistorische waarden. De gemeente kan hiervoor duidelijke kaders bieden en bewaakt hierbij de ruimtelijke kwaliteit van de binnenstad. Veel historische panden moeten beter geïsoleerd worden en ook op andere manieren toekomstbestendig gemaakt worden, zodat ze duurzaam benut kunnen worden of blijven.

Daarnaast leveren we input voor bestemmingsplannen (het omgevingsplan) op het vlak van de cultuurhistorische waarden, en zijn we verantwoordelijk voor het aanwijzen van nieuwe gemeentelijke monumenten en beschermde stadsgezichten, inclusief het (laten) opstellen van waardestellingen. Onze erfgoedpartners kunnen hierbij inhoudelijke expertise leveren, maar wij zijn als gemeente verantwoordelijk voor de besluitvorming en de kwaliteit daarvan. Op het gebied van archeologie hebben onze wettelijke taken betrekking op het controleren van archeologische waarden in bestemmingsplannen, het verlenen van vergunningen, het bewaken van de kwaliteit van archeologisch onderzoek en het (laten) opstellen van waardestellingen. Daarnaast gaan we de gemeentelijke collectie verhuizen en inventariseren en (deels) restaureren en tentoonstellen. Sinds de sluiting van de twee stadsmusea (Stadhuis en De Waag) aan het einde van de twintigste eeuw – en de brand in 1996 in het voormalige collectiedepot aan de Westerstraat 111 – is de collectie namelijk verspreid over depots, het Westfries Archief, het Westfries Museum in Hoorn, het Zuiderzeemuseum en enkele gemeentelijke monumenten in Enkhuizen. Acties 1. Deskundige ambtelijke capaciteit erfgoedbeleid (1 fte) – We zijn voornemens een permanente beleidsmedewerker erfgoed aan te stellen.

Ambtelijke capaciteit op de lange termijn is noodzakelijk om dit erfgoedbeleid te concretiseren, wettelijke taken te vervullen, de uitvoeringsagenda ter hand te nemen, het netwerk binnen de gemeentelijke organisatie en met de buitenwacht op te bouwen en te onderhouden en het gemeentebestuur van actuele informatie te voorzien. Zonder passende ambtelijke capaciteit kan dit erfgoedbeleid niet uitgevoerd worden. Op de langere termijn is er voor integraal erfgoedbeleid en de uitvoering daarvan meer mankracht nodig dan 1 fte.

45

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

2

Ambtelijke capaciteit toezicht en handhaving (1 fte) – Buiten handhaving van illegale verbouwingen en slooppraktijken van monumenten en ernstige bedreigingen van archeologische waarden (waar spoedeisende bestuursdwang gerechtvaardigd is), verdient het handhavingsbeleid van Enkhuizen (dat stamt uit 2013) ook meer algemeen een aanscherping. De huidige beschikbare capaciteit is ontoereikend voor de gestelde ambities in het beleid: bij een zeer groot deel van de verleende vergunningen wordt niet geïnspecteerd. Permanente, passende ambtelijke capaciteit is noodzakelijk.

3

Actualisering Erfgoedverordening 2010 en voorbereiding omgevingsplan – Actualisering van de Erfgoedverordening en voorbereiding van het omgevingsplan is noodzakelijk, gezien de ontwikkelingen op het vlak van wetgeving van de Rijksoverheid. Hierin worden onder meer het functioneren van de gemeentelijke adviescommissie (opvolger van de monumentencommissie), subsidieregelingen en een op te stellen uitvoeringsrichtlijn voor monumenten vastgelegd. Ook de eis om onafhankelijke bouwhistorische kennis te vergaren als basis voor een vergunningsaanvraag voor een restauratie, verduurzaming of herbestemming van een monument kan worden vastgelegd in de (geactualiseerde) Erfgoedverordening.

4

Actieplan, aanscherpen beleid en uitvoeringsrichtlijn toezicht en handhaving – Om het erfgoedbeleid op een geloofwaardige manier te kunnen implementeren, is het noodzakelijk dat er op handhaving wordt ingezet. Het maken van een actieplan heeft daarom hoge prioriteit, zowel op het vlak van gebouwd erfgoed als op monumentaal groen. Ook gaan we het beleid voor het restaureren en verduurzamen van monumenten en beeldbepalende panden aanscherpen. Hiervoor kunnen we kijken naar de beleidsregel ‘Richtlijnen restaureren en verduurzamen’, zoals gemeente Hoorn die hanteert. In de uitvoeringsrichtlijn moeten vervolgens ook voorwaarden vastgelegd worden voor (onder andere) de aanpak van verduurzamingsmaatregelen, het gebruik van passende materialen, de omkeerbaarheid van ingrepen (reversibiliteit) en het behoud van de leesbaarheid van monumentale waarden en de bouwhistorie in relatie tot de nieuwe ingrepen. We baseren ons hierbij op de uitvoeringsrichtlijn van Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg.

5

Begeleiding van initiatieven – Om de cultuurhistorische kwaliteiten binnen de gemeente te behouden en versterken, moeten we in gesprek gaan met initiatiefnemers bij elke beoogde ingrijpende aanpassing aan een beschermd monument. Zo kan kennis van beleidsregels en uitvoeringsrichtlijnen worden benut tijdens de planvorming. Initiatiefnemers moeten in een zo vroeg mogelijk stadium duidelijkheid krijgen over wat wel en niet kan met een monument, en wanneer advies of vergunning van de gemeente nodig is. Ook dit actiepunt vereist permanente deskundige ambtelijke capaciteit.

6

Gemeentelijke collectie Enkhuizen – Deze collectie vormt een grote zorg. De objecten in het depot in De Goorn moeten in 2022 verhuizen naar een nieuwe locatie. De objecten in het stadhuis zullen vanwege een te verwachten verbouwing in de komende jaren eveneens moeten worden verhuisd (uit- en inhuizing). Er bestaat geen geactualiseerde inventaris van de collectie. De verhuizingen kunnen worden aangegrepen om de kennis over – en de conditie van – de collectie op orde te brengen. Dit vereist een professionele aanpak. Hiermee zijn hoge kosten gemoeid. De restauratie van het goudleerbehang in de regenten- en regentessenkamer van het voormalig Weeshuis op de Westerstraat 111 zal hierin worden meegenomen. Dit goudleerbe-

46

hang maakt in zijn geheel deel uit van de gemeentelijke collectie. Een klein deel is gerestaureerd en teruggeplaatst in het Weeshuis. Het overgrote deel ligt echter ongerestaureerd opgeslagen in het depot. De collectie is niet digitaal ontsloten. Na het verhuizen en inventariseren gaan we op zoek naar (een) geschikte locatie(s) om de collectie (digitaal) tentoon te stellen (zie ook actie 13). 7

Kwaliteitsborging bouwhistorisch onderzoek – De verantwoordelijkheid om een bouwhistorisch onderzoek te eisen als basis voor bijvoorbeeld een goed restauratieplan, verduurzaming, herbestemming of eventuele subsidieverlening ligt bij de gemeente. Onderzoek wordt uitgevoerd door een bouwhistoricus en/of door maatschappelijke partners, zoals Vereniging Oud Enkhuizen. Samenwerkingen moeten worden geformaliseerd. Zo borgen we de continuïteit van en capaciteit voor het onderzoek. De gemeente kan bijdragen aan de kosten voor een bouwhistorisch onderzoek tot het onderzoek deel gaat uitmaken van de subsidieregeling voor instandhouding van gemeentelijke monumenten (actie 8).

8 Subsidieregeling voor instandhouding van gemeentelijke monumenten – Ter bevordering van een kwalitatief goed onderhouden (binnen)stad gaan we een subsidieregeling verbinden aan de gemeentelijke monumentenstatus. 9

Horecabeleid in beschermd stadsgezicht – De beleidsmedewerker erfgoed werkt samen met de collega’s van de afdelingen ruimtelijke ordening en vergunningen aan duidelijke kaders voor horeca in het beschermd stadsgezicht en de eventuele richtlijnen voor (winter)terrassen bij monumentale horecapanden. Als er horeca- en terrassenbeleid is vastgesteld zal, zoals gebruikelijk, regelmatig monitoring van dat beleid plaatsvinden met alle betrokkenen.

Informatie openbaar Uitdaging Het verstrekken van informatie over het Enkhuizer erfgoed, zoals dat op dit moment binnen de gemeente én naar buiten toe georganiseerd is, behoeft dringend verbetering. Aanwezige informatie moet helder en compleet toegankelijk worden gemaakt. Op die manier werken we als gemeente aan een transparant informatielandschap. Ambitie Alle informatie over monumentenstatus, richtlijnen voor restauratie, verduurzaming en herbestem ming, subsidiemogelijkheden en verplichtingen met betrekking tot archeologisch onderzoek moet openbaar toegankelijk worden via de gemeentelijke website en indien mogelijk en wenselijk ook op andere manieren. Hiermee scheppen we helderheid voor initiatiefnemers, hun adviseurs én de gemeente. Als de gemeentelijke collectie (deels) gedigitaliseerd is zorgen we dat die voor iedereen toegankelijk wordt via de gemeentelijke website. Acties 10 Gemeentelijke website – De pagina’s op de website van gemeente Enkhuizen die informatie geven over monumenten en archeologie moeten beter worden ingericht. De bestaande bouwhistorische rapporten kunnen bijvoorbeeld via een centraal punt worden gepubliceerd, net als de lijst van monumentale bomen.

47

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

11 Gemeentelijke monumentenlijst – De monumentenlijst is onvolledig en nauwelijks vindbaar. De lijst moet op orde gebracht worden en via de gemeentelijke website openbaar toegankelijk gemaakt worden voor professionals, monumenteneigenaren en andere inwoners. We willen de gemeentelijke monumenten via een kaartviewer zichtbaar maken (zie ook actie 14). 12 Uitvoeringsrichtlijn monumenten en beeldbepalende gebouwen – Om meer duidelijkheid te verschaffen aan eigenaren, kan de uitvoeringsrichtlijn monumenten en beeldbepalende gebouwen online toegankelijk worden gemaakt. Hierin kan ook aangegeven worden welke werkzaamheden vergunningplichtig en vergunningvrij zijn. 13 Digitale ontsluiting van de Gemeentelijke collectie Enkhuizen – We gaan een collectiewebsite ontwikkelen met een upgrade van het huidige collectieregistratiesysteem en met aansluiting op de regionale en nationale platforms voor collectiebeeldbanken (onder andere Netwerk Zuiderzeecollectie, RCE-beeldbank voor gemeentelijke collecties en Modemuse). Zie ook actie 24. 14 Erfgoedkaart – Door middel van een Geografisch Informatie Systeem (GIS) kun je de informatie over erfgoed en monumenten inzichtelijk maken.

In een portal met een gelaagd kaartensysteem kan informatie opgenomen worden, zoals de monumentenlijst en een overzicht van waardevolle groenstructuren, archeologische monumenten, beschermde stadsgezichten en landschappen. Dat kan de gemeente zelf doen, of we kunnen het webportal met gelaagde kaarten van het Steunpunt Monumenten & Archeologie Noord-Holland gebruiken.

VANZELFSPREKENDE GESPREKSPARTNER Gebiedsgerichte aanpak Uitdaging De kerndoelstelling van de Omgevingswet is: een gezonde en veilige leefomgeving met een goede omgevingskwaliteit. Erfgoed vormt een belangrijk onderdeel van die algemene kwaliteitsdoelstelling. Daarbij wordt erfgoed niet opgevat als een serie objecten waarvoor gezorgd moet worden, maar als een samenhangend beleidsveld dat kansen biedt om de vraagstukken waar de gemeente voor staat op te lossen met een hoge omgevingskwaliteit als doel. Bij een historische stad als Enkhuizen zouden de kwaliteiten van de bestaande stad het uitgangspunt voor ontwikkelingen moeten vormen. Op dit moment is de gemeentelijke aanpak op het gebied van ruimtelijke ontwikkelingen echter gefragmenteerd en sectoraal. Ambitie We zetten in op een gebiedsgerichte aanpak voor de hele stad. Samenwerking vergroot de slagkracht van de gemeente. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet zullen de verschillende gemeentelijke portefeuilles nog verder met elkaar worden geïntegreerd en in de omgevingsvisie worden erfgoedwaarden expliciet als kernwaarde meegenomen. Alleen als we deze ambitie serieus nemen, kan erfgoed daadwerkelijk als vliegwiel fungeren bij toekomstige ontwikkelingen in de stad. En we kijken voorbij de gemeentegrenzen door waar mogelijk regionaal samen te werken.

48

Acties 15 Borgen erfgoedwaarden in de Nota Ruimtelijke Kwaliteit – De gemeente gaat sterker inzetten op het behoud en de versterking van de omgevingskwaliteit van Enkhuizen door meer te sturen op kwaliteit bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen in de stad. Denk daarbij ook aan een terughoudend reclamebeleid in de winkelstraten en criteria voor het aanleggen van (winter) terrassen voor de horeca die het zicht op monumentale gevels blokkeren. 16 Gebiedsbiografie – Om de identiteit en de ruimtelijke kernkwaliteiten op een toegankelijke manier in beeld te brengen zetten we in op een gebiedsbiografie. De gebiedsbiografie helpt bij het creëren van brede kennis van de belangrijkste kwaliteiten van de stad, en biedt een sterke basis voor het sturen door de gemeente bij ontwikkelingen op het gebied van behoud en versterking van de ruimtelijke kwaliteit. Ook dient een gebiedsbiografie als kennisdocument binnen de gemeentelijke organisatie, voor brede educatie, als basis voor een toekomstvisie en als input voor toeristische informatie. Een gebiedsbiografie draagt bij aan een integrale aanpak op het gebied van cultureel erfgoed. 17 Regionale samenwerking – De aan te stellen beleidsmedewerker erfgoed kan binnen SED-verband samenwerken met anderen die zich met erfgoed bezig houden, maar ook in de regio West-Friesland zoeken we de samenwerking op.

Op het gebied van archeologie werken we met Archeologie West-Friesland. Ook voor andere erfgoedthema’s gaan we onderzoeken of een regionale aanpak goed kan werken. De capaciteit (0,5 fte) die nodig is voor dit samenwerkingsverband komt bovenop de capaciteit die nodig is voor de beleidsmedewerker erfgoed binnen onze gemeente (1 fte). 18 Cultuurhistorische waardenkaart – Op basis van de gebiedsbiografie gaan we een cultuurhistorische waardenkaart ontwikkelen. De beleidskaart archeologie van Enkhuizen maakt daar onderdeel van uit. De huidige beleidskaart archeologie dateert uit 2013 en is dringend aan een update toe. De kaarten maken we online toegankelijk in de kaartviewer (zie ook actie 14).

Interne samenwerking Uitdaging Er is grote behoefte aan een betere onderlinge samenwerking binnen de gemeente. Tal van opgaven wachten op een breed gedragen oplossing. Denk aan het terrassenbeleid en het parkeerbeleid. Het erfgoedbelang zou bij dat soort vraagstukken altijd mee moeten wegen. Een terras of wintertuin heeft bijvoorbeeld grote impact op het beschermd stadsgezicht en een goede parkeeroplossing kan enorm helpen bij de exploitatie van historische gebouwen. Ambitie We gaan een professionaliseringsslag maken door taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden beter te verankeren in de gemeentelijke organisatie. Dit vergt een nieuwe manier van werken binnen de gemeente, waarbij de verschillende afdelingen nog vaker intensief gezamenlijk optrekken.

49

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Acties 19 Effectieve samenwerking en communicatie – Bij thema’s als terrassenbeleid, verkeerveiligheid, parkeerbeleid, de aantrekkelijkheid van winkelstraten, klimaatadaptatie, de energietransitie of woningbouw komt onherroepelijk ook het erfgoedbelang naar boven. De erfgoedmedewerker schuift daarom aan bij gesprekken over plannen en beleidsvorming op terreinen waar erfgoedwaarden in het geding zijn. Ook steviger toezicht en handhaving zijn gebaat bij een verbetering van de onderlinge en integrale samenwerking tussen de gemeentelijke afdelingen – tevens onderdeel van het actieplan. 20 Initiatieventafel – De erfgoedmedewerker belegt een regulier overleg met andere afdelingen, waaronder ruimtelijke ordening, stedenbouw, duurzaamheid, groenbeheer, parkeren, vergunningen, handhaving en recreatie en toerisme, om actuele zaken te bespreken en uitwisseling van informatie en deskundigheid te stimuleren.

Netwerkfunctie en regierol Uitdaging De betrokken erfgoedorganisaties in Enkhuizen willen graag dat de gemeente een meer actieve regisserende en verbindende rol gaat innemen. Als vanzelfsprekende gesprekspartner kan de gemeente initiatieven koppelen en accenten leggen. Ambitie We willen niet alleen interne verbinding zoeken maar ook een vanzelfsprekende gesprekspartner zijn voor inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Idealiter vervult de gemeente een actieve regierol, waarin zij initiatieven stimuleert en open kaders stelt waarbinnen gesprekken gevoerd kunnen worden. Zo kan voorkomen worden dat ontwikkelingen versnipperen door een gebrek aan samenhang. Flexibiliteit en maatwerk staan hierbij centraal. Soms is het nodig kaders te schetsen voor een groter gebied. Acties 21 Erfgoedloket – De erfgoedmedewerker is bereikbaar voor inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Bereikbaarheid is een voorwaarde om een vanzelfsprekende gesprekspartner te kunnen zijn. 22 Erfgoednieuwsbrief – We kunnen regulier een nieuwsbrief uitgeven met daarin de actualiteit omtrent erfgoed in Enkhuizen. Bijvoorbeeld over nieuwe erfgoedprojecten, wet- en regelgeving, subsidiemogelijkheden en cursussen. Een nieuwsbrief is een transparant en toegankelijk middel om informatie bekend te maken. Gemeenten als Alkmaar, Velsen en Amsterdam hebben een dergelijke nieuwsbrief.

In de nieuwsbrief kan bijvoorbeeld aandacht worden gevraagd voor het goudleerbehang en de collecties. Zo creëren we bewustwording onder de inwoners van de gemeente van al het moois dat we in huis hebben.

50

Proactieve houding Uitdaging Door een versnipperde en objectgerichte aanpak gaan kansen verloren en lopen we als gemeente soms achter de feiten aan. Door meer integraal en proactief te werken kunnen we op het juiste moment in het proces stappen. Ambitie Een proactieve houding voorkomt dat er halverwege nog moet worden bijgestuurd of dat je achteraf geconfronteerd wordt met voldongen feiten. We kunnen een actievere rol pakken in de begeleiding van restauraties, verduurzamingsvragen en herbestemmingen van monumenten en in de omgang met de gemeentelijke collectie. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het leegkomend religieus erfgoed in de stad: in de kerkenvisie van Enkhuizen (2022) hebben we toekomstscenario’s van kerkgebouwen in Enkhuizen in kaart gebracht en onderzocht hoe we hier op in kunnen spelen. Acties 23 Uitvoeren kerkenvisie – Op het gebied van religieus erfgoed is er al een stap gezet met de kerkenvisie (2022). We gaan ons inzetten om de ambities in de kerkenvisie uit te voeren en reserveren daar ambtelijke capaciteit voor. 24 Duurzaam toekomstscenario voor de Gemeentelijke collectie Enkhuizen – We willen de gehele collectie verhuizen, inventariseren en registreren, en waar nodig laten restaureren of conditioneren, zoals omschreven in actie 6.

Een collectie(beleids)plan, een collectiehulpverleningsplan en een plan van aanpak voor restauraties moeten worden geschreven, waarin een duurzaam toekomstscenario en de digitale en fysieke ontsluiting (zie ook actie 13) van de collectie belangrijke uitgangspunten vormen. Hier is onderzoek voor nodig. 25 Prioriteitenlijst monumenten – Welke monumenten in (de binnenstad van) Enkhuizen behoeven snel actie omdat ze er bouwkundig slecht aan toe zijn? Het opstellen van een lijst van de gebouwen waarbij de meeste zorgen spelen helpt de gemeente om proactief op te treden. We gaan inventariseren welke monumenten in slechte staat zijn en wat de verduurzamingsmogelijkheden zijn, zodat we de instandhoudingsplicht kunnen handhaven die in de Erfgoedwet (rijksmonumenten) en de Erfgoedverordening 2010 (gemeentelijke monumenten; hoofdstuk 3, art. 10) staat beschreven. Voor een dergelijke prioriteitenlijst is al een basis gelegd. Het onderzoeken van de toekomstige behoefte van gebouwen moet altijd gebeuren in overleg met lokale erfgoedorganisaties, zoals Vereniging Oud Enkhuizen en Stadsherstel Enkhuizen.

51

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

VERSTERKING VAN DE STADSKRACHT Erfgoed als kans Uitdaging In Enkhuizen is zoveel moois te vinden – de stad zou trots moeten zijn op haar erfgoed. Dat is nu niet altijd het geval omdat erfgoed soms als last ervaren wordt. Wanneer erfgoed goed onderhouden wordt vormt het een kernkwaliteit. Wanneer erfgoed als een kernkwaliteit wordt gezien biedt het kansen voor nieuwe ontwikkelingen. Erfgoed als vliegwiel. Omdat de huidige jeugdige generatie in de toekomst met het erfgoed gaat werken is het belangrijk dar we die enthousiast maken voor haar leefomgeving. Erfgoededucatie kan vaak heel goed gecombineerd worden met onderwijs op het vlak van cultuur, sport of natuur, omdat alleen al een goede locatiekeuze (zoals de vesting, een kerk of een ander monumentaal gebouw) een grote meerwaarde kan leveren voor een project. Ambitie Met een integraal erfgoedbeleid zetten we in op de versterking van de omgevingskwaliteit van Enkhuizen, inclusief de cultuurhistorische kwaliteiten van de leefomgeving. De beeldbepalende binnenstad, het monumentale groen, het roerend en mobiel erfgoed en de relatie van de binnenstad tot enerzijds het IJsselmeer en anderzijds de buitenwijken en het landelijk gebied maken Enkhuizen uniek. Die kernkwaliteiten wil de gemeente inzetten om de stadskracht van Enkhuizen te versterken.

In het bijzonder om het economisch en toeristisch potentieel van de stad te verbeteren en, meer algemeen, om het vestigingsklimaat van Enkhuizen gunstiger te maken. Dit betekent: goed zorgen voor al het moois dat we in huis hebben. Acties 26 Educatie – De jeugd heeft de toekomst: een deel van de jongeren zal later zorg gaan dragen voor het erfgoed van Enkhuizen. Daarom is het belangrijk om (op basis van de gebiedsbiografie) het Enkhuizer cultuurhistorische verhaal onder de aandacht te brengen in het primair en voortgezet onderwijs. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door het ontwikkelen van een cultuurhistorische atlas. Hiervoor zoeken we samenwerking met de bestaande maatschappelijke partners. 27 Aanwijzing gemeentelijke monumenten – Een aanwijzing van een gemeentelijk monument kan een gebouw behoeden voor sloop en onzorgvuldige ingrepen die de monumentale waarden (onomkeerbaar) aantasten. Er worden (mede op voordracht van erfgoedpartijen en inwoners) nieuwe monumenten aangewezen, met name uit de wederopbouw- en post ’65-periode. Ook door de kerkenvisie komen er potentiële nieuwe gemeentelijke monumenten in beeld. We willen het proces van aanwijzing van nieuwe gemeentelijke monumenten professionaliseren. Daartoe doen we eerst een monumenteninventarisatie. Vervolgens winnen we onafhankelijk advies in voor de redengevende omschrijvingen.

Gemeentelijke monumenten komen in aanmerking voor gemeentelijke subsidie (zie actie 8). 28 Stimuleringsregeling voor aantrekkelijke winkelstraten – Met het terugbrengen van historische winkelpuien of uithangborden en het stimuleren van passend kleurgebruik kan een bijdrage geleverd worden aan de kwaliteit van de uitstraling van winkels, en daarmee van het gehele winkelgebied. Een stimuleringsregeling kan initiatiefnemers net dat steuntje in de rug geven om

52

op een verantwoorde manier aanpassingen aan hun vastgoed te doen, die aansluiten bij het verhaal van Enkhuizen. Dit gebeurt al in diverse gemeenten en levert een grote kwaliteitswinst op (o.a. Alkmaar, Leiden en Amsterdam). 29 Interieurs en roerend erfgoed – Om op een verantwoorde wijze met het roerende erfgoed en interieurs te kunnen omgaan is ook op dit vlak passende ambtelijke capaciteit nodig. We willen mensen bewust maken van het bestaan van dit erfgoed. Een voorbeeld hiervan is de diversiteit aan wandbespanningen in historische interieurs in Enkhuizen, zoals goudleerbehang, textiel (gobelin, velours d’Utrecht), beschilderd behang en wandschilderingen op stucwerk en hout. 30 POM-status onderzoeken – Monumentenorganisaties die eigenaar zijn van minimaal twintig rijksmonumenten kunnen de status van Professionele Organisatie voor Monumentenbehoud aanvragen (POM). Een POM-status biedt voordelen bij de aanvraag van instandhoudingssubsidies: voor alle monumenten kan tegelijkertijd subsidie aangevraagd worden en een POM heeft voorrang bij overvraag. Het verdient aanbeveling om te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om een POM te creëren in Enkhuizen of om gemeentelijk monumentaal vastgoed over te dragen aan een POM, zoals de Nationale Monumentenorganisatie (NMo).

Een POM kan worden aangevraagd voor alle monumenten in de gemeente of specifiek voor een bepaalde soort erfgoed, zoals kerkgebouwen. Daar ligt met de impuls van de kerkenvisie een kans. Ook kan een POM-status in samenwerking met Stede Broec en Drechterland worden overwogen, om zo de slagkracht van de gezamenlijke gemeenten te vergroten. De aanwijzingsprocedure voor een POM-status vergt voorbereidingstijd. 31 Verkennen voordrachten Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland – Om het Enkhuizer immateriële erfgoed – denk aan de harddraverij of de zeevaarders- en tuinderscultuur – beter op de kaart te zetten, zou het goed zijn als dit wordt opgenomen in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland. Hiertoe gaan we een verkenning uitvoeren.

Het verhaal van Enkhuizen Uitdaging De stadspromotie kan samenhangender. Partijen als VVV Enkhuizen, het Toeristisch Platform Enkhuizen en Stichting Marketing Enkhuizen ontberen een sterk inhoudelijk verhaal, waar vervolgens door alle partijen aan vastgehouden wordt. We kunnen beter benutten wat Enkhuizen te bieden heeft en het verhaal breder uitdragen. Denk bijvoorbeeld aan het ontsluiten van het roerende en mobiele erfgoed. De kansen liggen voor het oprapen. Ook de maatschappelijke organisaties en betrokken inwoners hebben we hierbij nodig. Door in te zetten op een samenhangend verhaal van Enkhuizen wordt het erfgoed beter beleefbaar. Ambitie Met een sterk verhaal van Enkhuizen kan de identiteit van de stad nog breder uitgedragen worden. Dat doen we in samenwerking met erfgoed- en toerismepartijen in en buiten de stad, bijvoorbeeld het reeds genoemde Zuiderzeemuseum, Sow to Grow, de bruine vloot en Stichting Marketing Enkhuizen, maar ook Erfgoedvereniging Heemschut, gemeente Hoorn, provincie Noord-Holland en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Door Enkhuizen meer als een samenhangend product in de markt te zetten kunnen we de economische potentie van de stad vergroten. Zaken als bereikbaarheid 53

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

en een aangename verblijfskwaliteit dragen hier in belangrijke mate aan bij. Om deze ambitie te verwezenlijken is de participatie van inwoners onmisbaar, enerzijds om de identiteit van Enkhuizen verder te duiden en te verrijken en anderzijds om het bewustzijn van de verhaallijnen die Enkhuizen bijzonder maken te vergroten en te completeren. Acties 32 Nieuwe invulling van de kroniekborden – De negentien informatieborden die verspreid door de stad staan en een inkijkje geven in de historie van Enkhuizen zijn verouderd. De borden, die samen een stadswandeling vormen, staan er al tien jaar. In relatie tot het stadspromotieverhaal komt er met de Canon van Enkhuizen een nieuwe invulling van de kroniekborden, die een herkenbaar onderdeel vormen van de openbare ruimte van Enkhuizen. Dit kan eventueel in samenhang met een digitale variant in de sfeer van een audiotour/podcast of met QR-codes. Sommige borden verdienen daarnaast een beter zichtbare locatie. 33 Actieplan stadspromotie en toerisme – We werken aan een duidelijk en concreet actieplan voor de stadspromotie, met daarin een grote pijler voor het erfgoedverhaal (eventueel op basis van de gebiedsbiografie). Er ligt onder andere een kans om het themaverhaal over de Gouden Eeuw en 1572 door te zetten, zoals dat door de gemeente in 2019 is geïnitieerd. Het themaverhaal was toen gekoppeld aan een stadswandeling.

Een andere kans is het vertellen van het verhaal van de vrachtvaart, visserij en Zuiderzeecultuur, onder andere door het mobiele erfgoed te benutten en te promoten. Ook de minder bekende verhalen over (inwoners van) de stad kunnen een plek krijgen in de stadspromotie, zoals het verhaal van de joodse en Turkse gemeenschappen van Enkhuizen.

54

Bijlage A Kaders Op landelijk, provinciaal, regionaal en gemeentelijk niveau zijn diverse wetten en regelingen van kracht die betrekking hebben op het beschermen, ontwikkelen en zichtbaar maken van erfgoed. Dit hoofdstuk benoemt de belangrijkste kaders waarbinnen het erfgoedbeleid van gemeente Enkhuizen vorm krijgt. Speciale aandacht is er voor nieuwe wetgeving, die andere eisen stelt aan onze omgang met erfgoed en vaak om een actualisering en verdiepingsslag vraagt van bestaand gemeentelijk beleid.

6055

Landelijke, provinciale en regionale kaders Archiefwet

Er gelden algemene regels voor het bewaren, toegankelijk maken en vernietigen van overheidsarchieven. Deze regels zijn vastgelegd in de Archiefwet (1995). De wet schrijft voor dat elk overheidsorgaan moet beschikken over een of meer selectielijsten, waarop staat beschreven welke informatiecategorieën bewaard of (op termijn) vernietigd dienen te worden. Voor het opstellen van deze selectielijst(en) gelden wettelijke eisen en zorgvuldige procedures die de verschillende belangen afwegen. De archieven van Enkhuizen worden beheerd en ontsloten door het Westfries Archief, waarover meer in hoofdstuk 5.

Duurzaamheidsopgave

Om historische gebouwen en het mobiele erfgoed op de lange termijn bruikbaar te houden, de energierekening beheersbaar en de ruimten comfortabel leefbaar, moet een verduurzamingsslag gemaakt worden. Ook de openbare ruimte en het landschap zullen kritisch onderzocht moeten worden om te zien of de historische stad en het ommeland voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Er is inmiddels ruime ervaring met verduurzaming met behoud of versterking van cultuurhistorische waarden. De rijksoverheid stimuleert actief het ontwikkelen, actualiseren en delen van kennis op dit vlak. De provincie ontwikkelt diverse regelingen om de duurzame benutting van monumenten te stimuleren. We onderzoeken welke concrete acties we als gemeente kunnen ondernemen om verduurzaming en klimaatbestendigheid te stimuleren door onder andere het zonnepanelenbeleid te moderniseren en verduurzaming van monumenten te stimuleren.

Erfgoed Telt

In 2017 bereidden de Directie Erfgoed en Kunsten van OCW en de RCE een aanscherping en actualisatie voor van het Nederlandse erfgoedbeleid. Het project Erfgoed Telt stelde ten doel om monumenten toekomstbestendig te maken en te houden, en om erfgoed tot nog volwaardiger onderdeel te maken van de fysieke leefomgeving door verbindingen te leggen met andere sectoren. Waar nodig zou de regelgeving aangepast worden aan de kaders en doelen van de Erfgoed- en Omgevingswet. In 2018 verscheen de beleidsbrief Erfgoed Telt, waarin de minister de betekenis van erfgoed voor de samenleving onderstreept en de belangrijkste ontwikkelingen in de Nederlandse erfgoedzorg schetst. Investeren in erfgoed Het kabinet stelde tijdens Rutte III 325 miljoen euro extra beschikbaar voor erfgoed. De extra investeringen komen ten goede aan de verankering van erfgoed en cultuur in het onderwijscurriculum, het vergroten van de zichtbaarheid en toegankelijkheid van historische plekken, de bevordering van stimulerende initiatieven op het gebied van vrijwilligerswerk, de restauratie en verduurzaming van monumenten en bescherming van archeologische vindplaatsen. Speciale aandacht is er voor het religieus erfgoed, waarvoor middelen voor het opstellen van kerkenvisies beschikbaar zijn gesteld.

Enkhuizen startte in 2019 met het maken van een kerkenvisie voor de negentien kerkgebouwen in de gemeente, in samenwerking met eigenaren, beheerders en experts.

56

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Erfgoedwet

Sinds 2016 is er één integrale wet voor het cultureel erfgoed. Deze Erfgoedwet vervangt onder andere de Monumentenwet 1988 en heeft betrekking op monumenten, collecties, archieven en archeologie. Veel regelingen zijn in de nieuwe wet overgenomen. Ook de beschermingsniveaus blijven (ten minste) gehandhaafd. Het is de taak van een gemeente om verval van monumenten te voorkomen, desnoods door middel van ingrijpen in geval van verwaarlozing door de eigenaar. Een aantal regelingen in de Erfgoedwet is nieuw, waaronder: • • •

•

Instandhoudingsplicht – Een eigenaar heeft de plicht om de instandhouding van een rijksmonument te waarborgen. Adviesplicht – Bij afstoting van cultuurgoederen door Rijk, provincie of gemeente dient advies bij experts ingewonnen te worden. Aanvaardingsplicht – Wanneer een eigenaar niet langer in staat of bereid is om er zorg voor te dragen, heeft de minister van OC&W de plicht cultuurgoederen van hoge kwaliteit te aanvaarden voor de rijkscollectie. Kwaliteitsborging archeologie – Alleen gecertificeerde bedrijven mogen bodemonderzoek verrichten, zowel onder de grond als onder water.

Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland

Niet al ons erfgoed is tastbaar. Ook tradities, culturele uitingsvormen en bijzondere vaardigheden of ambachten maken er deel van uit. Zij dragen immers bij aan onze gemeenschappelijke identiteit en worden overgedragen van generatie op generatie. Dit immateriële erfgoed wint aan erkenning. Nederland bekrachtigde in 2012 het UNESCO Verdrag ter Bescherming van het Immaterieel Erfgoed. Onder coördinatie van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) werd gestart met een nationale inventaris. Op deze Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland staat het immateriële erfgoed beschreven waarvan de beoefenaars een zorgplan hebben gemaakt en voor de toekomst waarvan zij zich actief inzetten. De Westfriese taal is als immaterieel erfgoed beschermd. Ook de Hoornse Kermis en de Lappendag staan geregistreerd op de nationale inventarislijst. Enkhuizen onderzoekt of de harddraverij (in samenwerking met andere steden) op de lijst kan worden geplaatst. Eventueel is het ook interessant om de Enkhuizer zaadcultuur voor te dragen.

Leidraad Landschap en Cultuurhistorie

Provincie Noord-Holland ziet (cultuur)landschappen als dynamische leefomgeving. De provincie wil op zo’n manier ruimte bieden aan nieuwe ontwikkelingen, dat de kwaliteiten van het landschap behouden blijven en de ontstaansgeschiedenis herkenbaar blijft. De Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (2018) maakt inzichtelijk welke landschappelijke en cultuurhistorische waarden van belang zijn en hoe deze kunnen worden ingepast in een nieuw ontwerp. Met deze handreiking stimuleert de provincie gemeenten, initiatiefnemers en ontwerpers om tot duurzame ruimtelijke ontwikkelingen te komen. Per ensemble in Noord-Holland geeft de Leidraad een beschrijving van de ontstaansgeschiedenis en ontwikkelprincipes van een gebied. De algemene ambitie is om ruimtelijke ontwikkelingen:

57

• • •

Bij te laten dragen aan het zichtbaar en herkenbaar houden van de landschappelijke karakteristiek(en). Bij te laten dragen aan het versterken van (de beleving van) openheid. Helder te positioneren ten opzichte van ruimtelijke dragers.

De ruimtelijke kwaliteit van het ensemble West-Friesland-Oost (waaronder Enkhuizen) is gebaat bij het benadrukken van de karakterverschillen tussen de noordelijke en zuidelijke kustzone. Ook dient het zicht vanaf de Westfriese Omringdijk op het kleinschalige landschap en op het open water vrijgehouden te worden. De linten tussen Hoorn en Enkhuizen moeten behouden blijven en vrij gehouden worden van grootschalige bebouwing als basis voor een aantrekkelijk (woon)landschap. De huidige verkavelingsstructuur van het landschap, waaronder de sloten, moet zoveel mogelijk zichtbaar en beleefbaar gehouden worden. Vrije ruimte rond historische windmolens moet behouden blijven.

Omgevingswet

De Omgevingswet brengt alle bestaande wet- en regelgeving op het gebied van de fysieke leefomgeving samen. De Erfgoedwet en de Omgevingswet vullen elkaar aan en maken samen een integrale bescherming van cultureel erfgoed mogelijk. De Omgevingswet verankert cultureel erfgoed als belangrijke ruimtelijke factor en biedt nieuwe kansen om erfgoed op te nemen in een integrale benadering van de zorg voor een goede omgevingskwaliteit. Op het gebied van erfgoed brengt de Omgevingswet onder andere het volgende samen: • • • •

Vergunningen voor (archeologische) rijksmonumenten. Aanwijzen van stads- en dorpsgezichten, provinciale- en gemeentelijke monumenten. Aanstellen van een gemeentelijke adviescommissie die tenminste over rijksmonumenten adviseert (gemeente bepaalt zelf of ze de opdracht van de gemeentelijke adviescommissie uitbreidt). Rekening houden met cultureel erfgoed bij het opstellen van een omgevingsplan.

De vuistregel voor de verhouding tussen de Erfgoedwet en de Omgevingswet luidt: roerend erfgoed en de aanwijzing van rijksmonumenten staat in de Erfgoedwet, de aanwijzing van ruimtelijk erfgoed (stads- en dorpsgezichten en cultuurlandschappen) en de omgang met het erfgoed in de fysieke leefomgeving staat in de Omgevingswet. Omgevingsvisie en omgevingsplan Binnen de Omgevingswet stellen Rijk, provincies en gemeenten ieder een omgevingsvisie op: een strategische langetermijnvisie die alle terreinen van de fysieke leefomgeving beslaat. Zoals de omgevingsvisie de gemeentelijke structuurvisie vervangt, zo komt een omgevingsplan in de plaats van het bestemmingsplan. In het omgevingsplan gaan in elk geval de geldende bestemmingsplannen, beheersverordeningen, uitwerkings- en wijzigingsplannen, exploitatieplannen en bodemkwaliteitskaarten op. Het huidige beschermingsniveau van cultureel erfgoed blijft na het inwerkingtreden van de Omgevingswet van kracht. Cultureel erfgoed krijgt een functieaanduiding. Zo krijgen de gemeentelijke monumenten bijvoorbeeld automatisch de functie gemeentelijk monument. Het begrip ‘dubbelbestemming’ komt niet meer voor onder de Omgevingswet. De erfgoedverordening zal tijdelijk naast het omgevingsplan blijven bestaan, maar moet er uiteindelijk grotendeels in opgaan.

58

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

De Omgevingswet is een wetswijziging, maar vooral ook een cultuurverandering waarbij verschillende beleidsterreinen geïntegreerd worden en een gebiedsgerichte aanpak nodig is. Participatie krijgt in dit proces een belangrijke rol: de visievorming vindt in samenwerking met inwoners, bedrijven en instellingen plaats. Bij het opstellen van het gemeentelijk erfgoedbeleid is rekening gehouden met de toekomstige inpassing in de omgevingsvisie van Enkhuizen.

Omgevingsvisie NH2050

Provincie Noord-Holland heeft in 2018 haar Omgevingsvisie NH2050 vastgesteld. De hoofdambitie van de provincie is om zich te richten op een goede balans tussen economische groei en leefbaarheid. ‘Zodanig dat bij veranderingen in het gebruik van de fysieke leefomgeving de doelen voor een gezonde en veilige leefomgeving overeind blijven.’ De hoofdambitie is opgesplitst in acht deelambities: • Een klimaatbestendig en waterrobuust Noord-Holland. • Het behouden en waar mogelijk verbeteren van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving. • Het vergroten van de biodiversiteit. • Ruimte bieden aan de ontwikkeling van een circulaire economie, duurzame landbouw, energie transitie en experimenten. • Duurzaamheid van de gehele woningvoorraad. • Een optimale afstemming tussen ruimtelijke ontwikkelingen en infrastructuur. • Het benoemen, behouden en versterken van de unieke kwaliteiten van de diverse landschapen en de cultuurhistorie. • Ruimte geven aan de energietransitie, rekening houdend met de ambities voor verstedelijking en landschap. Voor West-Friesland zijn toerisme en watersport kenmerkend. Behalve de verbondenheid met het water is er veel landschap met een sterke en diverse agrarische sector; zaadveredeling is synoniem voor met regio (Seed Valley). ‘Landschappelijke en stedelijke diversiteit alsook het watersysteem zijn de leidende kwaliteiten en uitgangspunten voor ontwikkelingen.’

Pact van West-Friesland

In navolging van het eerste Pact van West-Friesland (2013) is in 2019 gestart met de ontwikkeling van een Pact 2.0 (of liever Pact 7.1, want: 7 Westfriese gemeenten, 1 pact). De gemeenten hebben in samenwerking met ondernemers en maatschappelijke partners verschillende sociaalmaatschappelijke opgaven geformuleerd die te maken hebben met de volgende zes thema’s: • • • • • •

Wonen en leefbaarheid Zorg en sociaal domein Vrije tijd Energietransitie en klimaatadaptie Onderwijs en arbeidsmarkt Ondernemen en economie

Het uitvoeringsprogramma van het nieuwe pact moet nog worden vastgesteld. Of daarin een rol voor erfgoed is weggelegd, is nog onduidelijk.

59

POM De intensivering van de regionale samenwerking in West-Friesland biedt een sterk kader waar het Enkhuizer erfgoed van kan profiteren. Enkhuizen staat niet op zichzelf en vervult een belangrijke regiofunctie. Ons erfgoed maakt deel uit van een groter verhaal. We onderzoeken of we samen met de gemeenten Stede Broec en Drechterland een professionele organisatie voor monumentenbehoud (POM) kunnen vormen, om zo de slagkracht te vergroten en professionaliteit te verbeteren. De kerkenvisie (2022) stelt een dergelijk samenwerkingsverband voor op het gebied van religieus erfgoed.

Rijksmonumenten en provinciale monumenten

Namens de minister van OC&W wijst de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) rijksmonumenten aan. Beschermde stads- en dorpsgezichten worden mede door de minister van Infrastructuur en Milieu aangewezen. De RCE wijst nog maar beperkt nieuwe monumenten aan, met name gebouwen uit de naoorlogse periode. Alle rijksmonumenten in Nederland staan geregistreerd in het online monumentenregister. In de gemeente Enkhuizen staan 361 rijksmonumenten, waarvan het merendeel woningen (268) en handels-, opslag- en transportgebouwen (29). Hoofdstuk 5 gaat dieper op deze Enkhuizer monumenten in, op basis van zeven typen erfgoed. Beschermd stadsgezicht In 1984 wees de Rijksoverheid Enkhuizen aan als beschermd stadsgezicht. Een van rijkswege beschermd stads- of dorpsgezicht is een gebied dat als geheel gekenmerkt wordt door een bijzonder cultuurhistorisch en/of stedenbouwkundig karakter. In Enkhuizen omvat het gebied het historische centrum, de Boerenhoek, de zuidwesthoek inclusief verdedigingswallen en het schootsveld, en de havens. Met de aanwijzing wordt de karakteristieke structuur en ruimtelijke kwaliteit van een gebied onderkend als van zwaarwegend belang bij verdere gebiedsontwikkeling. Individuele gebouwen binnen zo’n gebied genieten niet automatisch de status van beschermd monument. De belangrijkste redenen voor aanwijzing in Enkhuizen luidden als volgt: • • • • • •

Het karakter van de zeventiende-eeuwse havenstad in de oostelijke stadshelft is bewaard en herkenbaar gebleven in het havengebied en de dichte bebouwing. In het vaarten- en wegenpatroon en in de kleine schaal van de bebouwing in het westelijke stadsdeel komt de uitgebleven stadsgroei tot uiting. De ligging aan de voormalige Zuiderzee en de relatie tussen de omwalde stad en de deels nog open en onbebouwde omgeving is van grote waarde. De ruimtelijke ontwikkeling heeft grotendeels plaatsgevonden binnen de structuur en schaal van de middeleeuwse stad en latere uitbreidingen. Het bebouwingsbeeld van de oude stad is nog samenhangend en waardevol. De karakteristieke beslotenheid van de historische stad, omgeven door de wallen en de Wierdijk, is herkenbaar bewaard gebleven.

Twee provinciale monumenten Provinciale monumenten zijn aangewezen en beschermd via de erfgoedverordening van de provincie. Een van de twee provinciale monumenten van Enkhuizen is de Westfriese Omringdijk. De dijk is als historische stedenbouwkundige structuurdrager van bepalend belang voor de identiteit en ruimtelijke kwaliteit van Noord-Holland. Naast de dijk is er een wierschuur aangewezen als provinciaal monument. Deze laatnegentiende-eeuwse schuur stond oorspronkelijk in De Haukes en is verplaatst naar het Zuiderzeemuseum. 60

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Enkhuizer kaders Archeologische Beleidsnota

In navolging van het Verdrag van Malta en de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz), stelde de gemeente in 2013 een Archeologische Beleidsnota op. De bepalingen hierin werden vastgelegd in de Erfgoedverordening. De beleidsnota inventariseert de wettelijke verplichtingen rondom archeologische vondsten en benoemt het nut en de noodzaak van archeologisch onderzoek. De belangrijkste bepalingen luiden: • •

•

• •

•

Archeologische waarden dienen waar mogelijk in de bodem bewaard te worden. In het bestemmingsplan is dit gewaarborgd door een dubbelbestemming. Bij het realiseren van bouwplannen bepaalt de uitkomst van een quickscan of er sprake is van verstoring en of verder bodemonderzoek nodig is. De noodzaak van archeologisch onderzoek is afhankelijk van onder andere de aard en omvang van de ingreep. Bodemingrepen die niet dieper gaan dan 35 cm beneden het maaiveld zijn vrijgesteld van archeologisch onderzoek. Een versterking van de relatie tussen archeologie en ruimtelijke ordening is noodzakelijk om archeologische waarden de nodige bescherming te bieden. Het draagvlak voor archeologie moet vergroot worden door bewoners en gebruikers actief te betrekken bij de planvorming en het grote publiek kennis te laten maken met archeologisch erfgoed. Introductie van het principe ‘de verstoorder betaalt’.

Beleidskaart bodemarchief De archeologische beleidskaart toont de vindplaatsen en verwachtingsgebieden in de gemeente. Bij vindplaatsen van (zeer) hoge archeologische waarde – onder andere de historische binnenstad en de Westfriese Omringdijk – gelden speciale voorschriften voor ingrepen dieper dan 35 cm beneden het maaiveld.

Bestemmingsplan

In navolging van de Wet ruimtelijke ordening (Wro), die het in 2008 verplicht stelde dat bestemmingsplannen actueel zijn en niet ouder dan 10 jaar, werden in 2013 de gemeentelijke bestemmingsplannen herzien. Binnenstad en havengebied In het bestemmingsplan zijn regels opgenomen voor de bescherming van het cultuurhistorische karakter, de herkenbaarheid, levendigheid en leefbaarheid van de binnenstad en het havengebied. Het plan is conserverend van aard maar biedt tegelijkertijd ruimte voor ontwikkeling. We staan kort stil bij de waardering van de ruimtelijke structuur per deelgebied: • Centrum – De historische structuur, het stadsbeeld, het silhouet en dakenlandschap zijn zeer waardevol. Veel gebouwen die geen beschermd monument zijn, zijn toch beeldbepalend of beeldondersteunend. • Groene Hoek – Een dergelijk groot agrarisch gebied met vaarten en bruggen binnen de stadswallen is zeer uitzonderlijk. Het schootsveld rondom de vestingwallen is een uiterst zeldzaam historisch stedenbouwkundig element.

61

•

Havens – Met name de Oude Haven en Oosterhaven zijn uitzonderlijk en waardevol omdat dergelijke historische en tegelijkertijd bedrijvige binnenstadhavens nog maar op enkele plekken in het land worden aangetroffen.

Dubbelbestemmingen Het bestemmingsplan kent aan enkele gebieden een dubbelbestemming toe, omdat een enkele bestemming onvoldoende bescherming biedt. Dit is het geval voor diverse delen van het beschermde stadsgezicht, het schootsveld en delen van de Westfriese Omringdijk. In lijn met de Archeologische Beleidsnota (2.2.5) is bepaald dat nieuw vast te stellen bestemmingsplannen rekening houden met de te verwachten archeologische waarden in het bodemarchief. Ook hier is een dubbelbestemming aan gekoppeld. Uiteindelijk zullen de dubbelbestemmingen in het Omgevingsplan vervallen. Cultureel erfgoed krijgt dan een functieaanduiding.

Beleidsregels terrassen Enkhuizen

In 2011 heeft de gemeente terrassenbeleid opgesteld met daarin onder andere regels voor de locatie waarop die terrassen zich mogen bevinden: Havenweg, Spoorstraat, Havenweg, Dijk (Veermanskade), Melkmarkt, van Bleiswijkstraat, Tussen Twee Havens, Bocht, Venedie, Breedstraat, Westerstraat, Kaasmarkt, Noorder Havendijk, Wierdijk en in de buitenwijken. Ook wordt de vorm van de terrassen omschreven. Aan het plaatsen van parasols, windschermen en terrasafscheidingen zijn bijvoorbeeld regels verbonden. In de Beleidsregels terrassen Enkhuizen wordt niet expliciet rekening gehouden met erfgoedwaarden. Wel is het beleidsstuk relevant voor de beleving van erfgoed: de zichtbaarheid van objecten en de beleving van de stedenbouwkundige plattegrond van Enkhuizen.

Bomenbeleidsplan

In het Bomenbeleidsplan (2013) benoemt de gemeente criteria ter bescherming van waardevolle historische bomen in Enkhuizen: de boom is minimaal 80 jaar oud, in goede conditie en voldoet aan toewijzingscriteria op ecologisch, dendrochronologisch en beeldbepalend gebied. In navolging van het Bomenbeleidsplan werd in 2014 een lijst opgesteld van bomen die een grote waarde vertegenwoordigen voor Enkhuizen en om die reden een hoge mate van bescherming verdienen. Op de lijst staan 141 waardevolle bomen genoemd. Voor alle waardevolle en herdenkingsbomen geldt een kapverbod, tenzij er sprake is van ziekte of wanneer de staat van de boom een gevaarlijke situatie oplevert.

Erfgoedverordening

In de Erfgoedverordening (2010) legt de gemeente afspraken vast met betrekking tot beschermde monumenten en archeologische vindplaatsen. In de verordening is ook een instandhoudingsplicht voor monumenteneigenaren opgenomen. Het toekennen of intrekken van een gemeentelijke monumentenstatus gebeurt altijd op basis van een advies van de hiertoe aangestelde monumentencommissie (straks gemeentelijke adviescommissie). Voor aanpassingen aan gemeentelijke monumenten geldt een vergunningplicht en ook hier adviseert de monumentencommissie. Deze erfgoedverordening zal opgaan in het tijdelijke omgevingsplan. De afzonderlijke regels gaan uiteindelijk op in het omgevingsplan. Op het gebied van archeologie zijn de bepalingen uit de Archeologische Beleidsnota (2013) in de Erfgoedverordening opgenomen (2.2.5). De huidige Erfgoedverordening van Enkhuizen sluit onvoldoende aan op de Erfgoedwet en behoeft dringend actualisatie.

62

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Gemeentelijke monumentenlijst

In de Erfgoedverordening is vastgesteld dat het college, al dan niet op aanvraag van een belanghebbende, een monument kan aanwijzen als gemeentelijk monument. Het college dient hiervoor advies in te winnen bij de monumentencommissie. Op de gemeentelijke monumentenlijst staan ruim 200 gebouwen en objecten geregistreerd. Het merendeel hiervan is een ‘jong’ monument uit de periode 1850-1940, voortgekomen uit het Monumenten Inventarisatie Project (MIP). Enkhuizen wijst nog steeds nieuwe monumenten aan als daar een goede reden voor is. Een als gemeentelijk monument geregistreerd gebouw mag niet zonder vergunning aangepast worden. Gemeentelijke monumenten in Enkhuizen ontvangen (nog) geen instandhoudingssubsidie.

Kerkenvisie (2022)

In de kerkenvisie van Enkhuizen zijn alle 18 kerken en één moskee in de gemeente in kaart gebracht. Ook zijn kernwaarden beschreven, toekomstverwachtingen onderzocht en er worden (mede) aan de hand daarvan prioriteiten opgesteld voor onderhoud en herbestemming. Er worden onder andere aanbevelingen gedaan om twee kerken aan te wijzen als gemeentelijk monument. De kerkenvisie bevat een actieplan om de doelstellingen uit de visie te verwezenlijken.

Omgevingsvisie

De in 2009 opgestelde Stadsvisie Enkhuizen schetste de toekomst van de stad in 2030. De Structuurvisie 2020 maakte er onderdeel van uit en bood een ruimtelijke vertaling. De belangrijkste ambitie van de Structuurvisie was geformuleerd als ‘verandering met behoud van geheugen’. Bij het schrijven van dit erfgoedbeleid werken we aan de nieuwe Omgevingsvisie voor Enkhuizen. Kernkwaliteiten Als kernkwaliteiten van Enkhuizen benoemt de Stadsvisie het cultuurhistorisch erfgoed en de unieke ligging aan het water. Met betrekking tot het historische centrum spreekt de Stadsvisie de wens uit om de structuur van het havengebied en de monumentale binnenstad beter afleesbaar te maken. Daarbij staat een authentieke lokale beleving voorop. In alle ruimtelijke ontwikkelingen dienen de cultuurhistorische maat en structuur van de binnenstad gehandhaafd en waar mogelijk versterkt te worden. Door het creëren van aantrekkelijke en korte verbindingen – niet alleen tussen de havens en het historisch centrum, maar ook tussen de binnenstad en het buitengebied – ontstaat meer samenhang in het toeristisch aanbod van de stad. Hier introduceert de Stadsvisie het ‘octopusmodel’: een veelarmig stelsel van langzame verkeersroutes. Toeristische trekpleister De ambitie voor 2030 is dat Enkhuizen zich heeft ontwikkeld tot toonaangevende toeristische trekpleister van West-Friesland.

De regiofunctie van Enkhuizen wordt voornamelijk bepaald door de activiteit van de (jacht)havens. Het watertoerisme op het IJsselmeer en aan het Enkhuizerzand floreert en heeft landelijk een grote aantrekkingskracht.

63

Welstandsnota

Het in 2013 herziene welstandsbeleid draagt zorg voor een passende architectonische vormgeving van nieuwe bouwwerken in de gemeente en waarborgt daarmee de ruimtelijke karakteristiek en samenhang van het gebied. De nota omschrijft vier welstandsniveaus. Het hoogste niveau is dat van beschermd stadsgezicht. In dit deel van de stad – het historisch centrum, de Boerenhoek, de zuidwesthoek inclusief verdedigingswallen en schootsveld en de havens – is het beleid gericht op het behoud en de versterking van de historische karakteristieken van de stedenbouwkundige structuur, de bebouwing, het stadsbeeld en het dakenlandschap. Ontwerpen voor nieuw- of verbouw in dit gebied moeten aan de hoogste eisen van de beoordelende instanties voldoen. Bij inwerkingtreding van de Omgevingswet gaat de welstandsnota op in het tijdelijke omgevingsplan. Het aanwijzen van een gemeentelijke adviescommissie moet dan geregeld zijn. Ruimtelijke identiteit De identiteit van Enkhuizen als historische Zuiderzeestad omschrijft de welstandsnota als van landelijke betekenis:

‘Enkhuizen maakt deel uit van een reeks historische Zuiderzeesteden die als een ketting rondom het IJsselmeer ligt en die als ensemble een begrip is geworden.’ Uniek aan de Enkhuizer binnenstad is niet alleen dat het een gaaf ensemble vormt, maar ook dat ze twee gezichten heeft: enerzijds is het een historische Hollandse havenstad en anderzijds een agrarische Boerenhoek. Het ruimtelijke kwaliteitsbeleid volgt het in de Structuurvisie opgenomen uitgangspunt dat de continuïteit van het karakter van de binnenstad uitgangspunt is bij alle stedenbouwkundige ontwikkelingen in de gemeente.

64

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Colofon Gemeente Enkhuizen, december 2021 Marijke Leek – beleidsadviseur cultuur Miriam Schneiders – beleidsmedewerker erfgoed, monumenten en ruimtelijke kwaliteit Margriet Talstra – beleidsmedewerker erfgoed en cultuur (tot april 2020) Gemeente Enkhuizen College van Burgemeester en Wethouders Titia van den Berg – projectleider omgevingsvisie Jeroen Couzy – afdelingshoofd vastgoed, haven en accommodaties Jacco Eenkoren – beleidsadviseur ruimtelijke ontwikkeling Hans Groot – plantoelichter Henriëtte Tilgenkamp – conservator Gemeentelijke collectie Enkhuizen Martien Kruithof – toezichthouder Omgevingswet Peter Kok – beleidsmedewerker ruimtelijke ontwikkeling Iboyka Lode – beleidsmedewerker duurzaamheid Jeanette Sondervan – adviseur subsidies Wendy Pranger – beleidsmedewerker economische zaken MOOI Noord-Holland Dorine van Hoogstraten Primo Reh Klankbordgroep Maja Berkhout Erik Colombijn Klaas Fongers Sarah Laan Carly Misset Jur Visser Met dank aan: Heleen Agterhuis – projectleider kerkenvisie Enkhuizen, COUP Michiel Bartels – gemeentelijk archeoloog, Archeologie Westfriesland Dieuwertje Duijn – archeoloog, Archeologie Westfriesland Jacco Schilder – horecaondernemer, Koninklijke Horeca Nederland, afdeling Enkhuizen Klaas Telgenhof – loods herbestemming, provincie Noord-Holland Lajos van Wely – horecaondernemer, Koninklijke Horeca Nederland, afdeling Enkhuizen Welmoed Wijmans –

erfgoedprofessional, Wijmans Cultuurperspectief Beeldrechten Cover: Karel Tomeï Vormgeving Merijn Groenhart

65

71

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

72