Document · PDF

Erfgoed als vliegwiel 2022-2026

gemeenteraad 1 maart 2022, gemeente EnkhuizenBij agendapunt: Erfgoedbeleid 2022 -202616.624 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

ERFGOEDBELEID GEMEENTE ENKHUIZEN

Erfgoed als vliegwiel

ERFGOEDBELEID GEMEENTE ENKHUIZEN

Erfgoed als vliegwiel

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Inhoud 1

Voorwoord

Leeswijzer

Samenvatting

Inleiding: doel, aanleiding en definities Waarom erfgoedbeleid? Aanleiding Definitie van erfgoed Totstandkoming van het beleid Kaders Partners

12 12 13 14 16 17

5 Erfgoed in Enkhuizen Het verhaal van Enkhuizen Leven met water Haven, haring en handel Vestingwerken Zaad- en tuinderscultuur Religie

Zeven typen erfgoed Landschap en stedenbouwkundige structuren Gebouwd erfgoed Archeologie Monumentaal groen Roerend erfgoed Immaterieel erfgoed Mobiel erfgoed VISIE: erfgoed als vliegwiel

6 Uitdagingen, ambities en acties Erfgoed met ambitie BASIS OP ORDE Basistaken monumenten en archeologie Informatie openbaar

20 21 21 23 25 26 27 28 28 30 36 36 37 39 41 42

44 44 45 45 47

VANZELFSPREKENDE GESPREKSPARTNER Gebiedsgerichte aanpak Interne samenwerking Netwerkfunctie en regierol Proactieve houding

VERSTERKING VAN DE STADSKRACHT Erfgoed als kans Het verhaal van Enkhuizen

Bijlage A – Kaders Landelijke, provinciale en regionale kaders Archiefwet (1995) Duurzaamheidsopgave Erfgoed Telt (2018) Erfgoedwet (2016) Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (2018) Omgevingswet (2022, onder voorbehoud) Omgevingsvisie NH2050 Pact van West-Friesland Rijksmonumenten en Provinciale Monumenten

Enkhuizer kaders Archeologische Beleidsnota (2013) Bestemmingsplan Beleidsregels terrassen Enkhuizen (2011) Bomenbeleidsplan (2013) Erfgoedverordening (2010) Gemeentelijke monumentenlijst Kerkenvisie (2022) Omgevingsvisie (2021) Welstandsnota (2013)

Colofon

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

48 48 49 50 51 52 52 53

55 56 56 56 56 57 57 57 58 59 59 60 61 61 61 62 62 62 63 63 63 64

Wethouder Dorus Luyckx ©MOOI Noord-Holland.

1 ACTIVITEITENPLAN

Voorwoord Enkhuizen is een van de mooiste steden van het land. En zeg nu eerlijk; waar vind je zo’n historische stad met zoveel architectuur, havens en waterpartijen, lokale verhalen en geschiedenis bij elkaar? Het karakter van onze stad, met de prachtige kunstwerken, schepen, kerken, parken, gebouwen en andere betekenisvolle erfgoederen, vraagt om onze onverdeelde aandacht en liefde. We hebben als gemeenschap de dure plicht om voor dit erfgoed zorg te dragen. Dit erfgoed werkt daarbij als vliegwiel voor alle ontwikkelingen die op stapel staan in de stad. Zo wordt deze dure plicht vertaald in maatschappelijke en economische kansen. Daarom hebben we voor het eerst gedegen en breed gedragen erfgoedbeleid ontwikkeld. Op die manier wordt het erfgoedbeleid als vliegwiel betekenisvol voor andere maatschappelijke ontwikkelingen, zoals ruimtelijk beleid, toerisme, recreatie, zorg, onderwijs en cultuur. Wij vatten tegenwoordig ons erfgoed niet langer op als sector, maar als de basis voor andere beleidsvelden. We werken aan de stad, uitgaande van wat we al hebben: een fantastische historische stad vol recreatie en cultuur, met aan de ene kant het landelijk gebied van West-Friesland en aan de andere kant het IJsselmeer. Een enorme rijkdom en een reden voor velen om hier te willen wonen en werken. De basis voor een kansrijke, duurzame toekomst. Wethouder Dorus Luyckx

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Historische ligging Enkhuizen. Kaart vervaardigd door Joan Blaeu, 1665 (uit atlas Joan Blaeu).

Leeswijzer Deze nota, ‘Erfgoed als Vliegwiel’, bevat de gemeentelijke visie en ambities met betrekking tot het Enkhuizer erfgoedbeleid, alsmede een concreet uitvoeringsprogramma. We hebben als grote monumentengemeente niet eerder formeel erfgoedbeleid gevoerd, terwijl we honderden beschermde monumentale gebouwen, beschermde stadsgezichten, groenstructuren, collecties, varende erfgoederen en tradities en gebruiken hebben die we als samenleving niet kunnen missen. Daarom leggen we in deze nota onze visie en ambitie vast op dit vlak. In de inleiding geven we het doel van het erfgoedbeleid weer, en de aanleiding om het op te stellen. Erfgoed kan op allerlei manieren gedefinieerd worden; reden om ook in deze nota uit te leggen wat wij als gemeente onder de term ‘erfgoed’ verstaan. En natuurlijk hebben we deze nota niet eenzaam op een zolderkamertje samengesteld, maar hebben we ons rekenschap gegeven van de bestaande wet- en regelgeving en van het beleid van het Rijk, de provincie en andere gemeentelijke afdelingen: dit zijn de kaders waarbinnen we werken. Het inspiratie-hoofdstuk ‘Erfgoed in Enkhuizen’ beschrijft wat het verhaal is van onze gemeenschappelijke geschiedenis en welke thema’s en soorten erfgoed daarin naar voren komen.

Vervolgens wordt duidelijk beschreven wat ons te doen staat: voor welke uitdagingen staan we als gemeentebestuur, wat zijn de ambities die daarbij horen en welke acties willen we ondernemen om die ambities waar te maken? Deze acties worden verder uitgewerkt, geconcretiseerd, geprioriteerd en begroot in het laatste deel van deze nota. Zo kan de beleidsmedewerker concreet met deze nota aan de slag. In de bijlage worden de landelijke, provinciale en gemeentelijke kaders verder toegelicht waarbinnen het erfgoedbeleid manoeuvreert.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Samenvatting Enkhuizen is een stad die zijn karakter voor een belangrijk deel ontleent aan de geschiedenis. Het verleden laat zich hier op elke straathoek zien. Van de kleinschalige huizen tot de tradities: het is allemaal erfgoed waar onze generatie voor zorgt en van geniet, maar dat we ook te leen hebben van de generaties na ons. Daarom is het belangrijk om erfgoedbeleid te hebben dat aan iedereen duidelijk maakt op welke manier we voor het erfgoed zorgen. Het erfgoed moet behouden, ontwikkeld en verduurzaamd kunnen worden en beleefbaar zijn voor inwoners, ondernemers en bezoekers. Daarbij staat het buiten kijf dat de bemensing op het vlak van erfgoeddeskundigheid op orde moet zijn in onze gemeentelijke organisatie. Wat verstaan we onder ‘erfgoed’? We zien zeven typen erfgoed: gebouwd erfgoed, archeologie, cultuurlandschap, monumentaal groen, roerend erfgoed, immaterieel erfgoed en mobiel (of varend) erfgoed. Al deze typen zijn door de mens gemaakt, aangelegd of aangeplant. Enkhuizen kiest daarom voor integraal erfgoedbeleid, waarin al deze soorten erfgoed, zoveel mogelijk in samenhang, aan bod komen. Wat we zien als cultureel erfgoed wordt bepaald door een voortdurend gesprek tussen professionals, betrokkenen, gebruikers en initiatiefnemers over welke objecten en verhalen we willen doorgeven.

Daarom hebben we bij de totstandkoming van dit erfgoedbeleid ook bewoners en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties de mogelijkheid geboden om hun visie op het erfgoed te geven. Een groot onderdeel van het erfgoed vormen de 361 rijksmonumenten, 2 provinciale monumenten, ruim 200 gemeentelijke monumenten en een beschermd stadsgezicht. Hiermee is Enkhuizen formeel een grote monumentengemeente. Het gebouwde erfgoed vormt in sommige opzichten een ‘dierbare last’ voor Enkhuizen: het levert een relatief hoge werkdruk op binnen de gemeentelijke organisatie en de monumenten die in het bezit zijn van de gemeente drukken op de begroting. Het zijn twee kanten van de medaille. Het erfgoed illustreert het verhaal van Enkhuizen door de eeuwen heen. Aan de hand van vijf thema’s schetsen we dat verhaal zo compleet mogelijk. De plekken waar de thema’s zichtbaar worden illustreren belangrijke kernkwaliteiten van de stad:

Het wapen van Enkhuizen op de toegangspoort naar het Nieuwe Weeshuis ©MOOI Noord-Holland.

• • • • •

Leven met water Haven, haring en handel Vestingwerken Zaad- en tuinderscultuur Religie

Het Enkhuizer erfgoed staat natuurlijk niet op zichzelf. Op landelijk, regionaal en gemeentelijk niveau zijn diverse wetten en regelingen van kracht die betrekking hebben op het beschermen, ontwikkelen en zichtbaar maken van erfgoed. Samen vormen ze de (beleids)kaders van dit erfgoedbeleid.

Uitdagingen - ambities - acties

Als bepalende factor in de kwaliteit van onze leefomgeving kan erfgoed niet alleen fungeren als inspiratiebron voor toekomstige (ruimtelijke) ontwikkelingen, maar ook als verbinder tussen verschillende domeinen en partijen. Vanuit deze visie, die samengevat kan worden als ‘erfgoed als vliegwiel’, formuleren we drie overkoepelende ambities van het gemeentelijk erfgoedbeleid: de basis op orde, de erfgoedprofessional als vanzelfsprekende gesprekspartner en erfgoed ter versterking van de stadskracht. Om inzichtelijk te maken waar de kansen liggen, koppelen we de ambities steeds aan uitdagingen en acties, die we uitvoerig beschrijven en concretiseren. In de toekomstige uitvoeringsagenda worden de acties geprioriteerd en gebudgetteerd.

11 11

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Inleiding

doel, aanleiding en definities

Oosterhaven met loggers, 1935 (uit het Noord-Hollands Archief).

Waarom erfgoedbeleid?

Enkhuizen is een stad die zijn karakter voor een belangrijk deel ontleent aan de geschiedenis. Het verleden laat zich hier op elke straathoek zien. Niet alleen in de kenmerkende stadsplattegrond, de kleinschalige huizen, de historische groenstructuren, de Gemeentelijke collectie Enkhuizen, de kerken en andere monumentale gebouwen, maar in ook de interieurs, de verhalen, de tradities en in het landschap – inclusief het water. Dat is allemaal erfgoed: dat maakt Enkhuizen tot wat zij is. Erfgoed, waar onze generatie voor zorgt en van geniet, maar dat we ook te leen hebben van de generaties na ons. Daarom is het belangrijk om erfgoedbeleid te hebben dat voor iedereen duidelijk maakt op welke manier we voor het erfgoed zorgen. Daarbij staat het buiten kijf dat de bemensing op het vlak van erfgoeddeskundigheid in onze gemeentelijke organisatie op orde moet zijn. Tegelijkertijd willen we een levende stad zijn, met ruimte voor hoogwaardige nieuwe ontwikkelingen. Een duurzame stad waar mensen graag leven, recreëren en werken. Het historische karakter kan ons daarbij helpen. Investeringen in de stad die zorgvuldig worden voorbereid en uitgevoerd, met respect voor de bestaande omgevingskwaliteit, kunnen ook ons erfgoed ten goede komen.

Samen kunnen we zorgen dat het erfgoed nog beter beleefbaar wordt, dat tradities in ere gehouden worden, dat de verhalen op een eigentijdse manier verteld worden aan jong en oud en dat de monumenten, archeologische vindplaatsen, de gemeentelijke collectie en het historisch groen goed verzorgd worden. Dat vergt een nieuwe manier van werken binnen de gemeente, waarbij de verschillende afdelingen nog vaker intensief gezamenlijk optrekken. Maar ook de maatschappelijke organisaties en betrokken inwoners hebben we hierbij nodig. Dan kan ons erfgoed gaan fungeren als een aanjager van goede omgevingskwaliteit, als vliegwiel.

vlieg·wiel (het; o; meervoud: vliegwielen): op een as gemonteerd wiel om deze een gelijkmatige snelheid te geven bij wisselende weerstand of belasting. Bron: Van Dale Aanleiding

Enkhuizen is rijk aan erfgoed. Zo heeft de gemeente bijvoorbeeld 361 rijksmonumenten, 2 provinciale monumenten, ruim 200 gemeentelijke monumenten en een beschermd stadsgezicht. Hiermee is Enkhuizen formeel een grote monumentengemeente. De monumenten vormen een kernkwaliteit van onze stad, en om de meerwaarde daarvan te versterken en de zorg voor het erfgoed te verbeteren is er beleid rondom erfgoed nodig. Het gebouwde erfgoed vormt in sommige opzichten een ‘dierbare last’ voor Enkhuizen: het levert een relatief hoge werkdruk op binnen de gemeentelijke organisatie en de monumenten die de gemeente in bezit heeft drukken soms zwaar op de begroting omdat er geregeld vraagstukken rond beheer, restauratie, herbestemming en verduurzaming opspelen. Het zijn twee kanten van de medaille: vandaar dat we het als een ‘dierbare last’ ervaren. Uiteraard lopen de cultuurhistorische kwaliteiten van Enkhuizen als rode draad door tal van andere beleidsnota’s, maar we voerden tot nu toe nog geen op zichzelf staand erfgoedbeleid. Omdat er een disbalans is tussen het grote aantal beschermde monumenten en het aantal inwoners van Enkhuizen (circa 18.000), is er wat betreft het erfgoed altijd een te geringe ambtelijke capaciteit geweest en is het nooit gelukt om erfgoedbeleid te ontwikkelen.

Het is echter nodig om duidelijk en consistent erfgoedbeleid te voeren, zodat alle betrokkenen weten wat ze van de gemeente kunnen verwachten. De basis van de erfgoedzorg moet op orde gebracht worden en onze rol in het brede erfgoedveld moet duidelijk en realistisch zijn.

Kaart van Enkhuizen vervaardigd door Harmen Janszoon Muller en Lucas Janszoon Waghenaer, 1577 (uit het Noord-Hollands Archief).

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Behoud van het stadsgezicht zorgt ervoor dat Enkhuizen haar historische karakter bewaart en interessant blijft voor toeristen (en inwoners).’ Sjoerd van der Maaden – inwoner Enkhuizen

Bovendien hebben gemeenten een aantal wettelijke taken te vervullen. We zijn verplicht om in bestemmingsplannen rekening te houden met cultuurhistorische waarden, waaronder bekende of verwachte archeologische waarden. Na invoering van de Omgevingswet moeten die cultuurhistorische waarden in het omgevingsplan worden geborgd. Ook zijn we als gemeente het bevoegd gezag voor het verlenen van omgevingsvergunningen bij het wijzigingen van rijks-, provinciale en gemeentelijke monumenten, én voor toezicht en handhaving op de verleende vergunning. De gemeente dient een onafhankelijke monumentencommissie te hebben (onder de Omgevingswet heet dat: een gemeentelijke adviescommissie), die ons adviseert bij vergunningaanvragen. Voor het archeologische beleid en onderzoek werken we in West-Friesland nauw samen binnen Archeologie West-Friesland. De genoemde zaken rond monumenten en archeologie zijn voor een deel vastgelegd in de (inmiddels gedateerde) Erfgoedverordening 2010 gemeente Enkhuizen. Naar aanleiding van het akkoord van de gemeenteraad in 2018 werd onder andere opdracht gegeven tot de uitwerking van (toen nog) monumentenbeleid en een verbetering en professionaliseringsslag van de handhaving. In maart 2019 werd een peilnotitie vastgesteld waarin al enige structuur in de opgave werd aangebracht en enkele ambities zijn geformuleerd.

De peilnotitie stelde uitdrukkelijk dat het meerwaarde voor de stad zou bieden om samenhangend beleid te ontwikkelen voor alle typen erfgoed. Bovendien kunnen de kansen die erfgoedbeleid biedt in de aanpak van vraagstukken op het gebied van andere beleidsterreinen, zoals toerisme, recreatie, educatie en wonen, beter benut worden. Het te ontwikkelen erfgoedbeleid heeft op deze manier een integraal ambitieniveau gekregen. Het opstellen van erfgoedbeleid biedt Enkhuizen kansen. De historische kwaliteiten hebben aantrekkingskracht op bewoners, bezoekers en ondernemers. In de Atlas voor gemeenten 2015 werd al beschreven dat monumenten de waarde van woningen verhogen; van het pand zelf, maar ook van woningen in de buurt. De aantrekkingskracht van een historische stad op (potentiële) bewoners gaat vaak samen met een toename van de werkgelegenheid, ofwel: werken volgt wonen. En qua toerisme is aangetoond dat per rijksmonument jaarlijks zo’n 150 extra bezoeken gegenereerd worden (bezoekers die anders niet waren gekomen). Een goed onderhouden erfgoedstad is dus van meerwaarde voor de bewoners, de economie, het toerisme, de horeca en het vestigingsklimaat van Enkhuizen. De betrokken erfgoedorganisaties in Enkhuizen willen graag dat de gemeente een meer actief regisserende en verbindende rol in het erfgoedveld gaat innemen en ze hebben tal van ideeën op welke manier dat zou kunnen.

Er is bij inwoners en ondernemers veel belangstelling voor erfgoed. De gemeente staat er dus niet alleen voor. Ook wordt er gezocht naar een bredere samenwerking, die op organisatorisch en financieel gebied het erfgoedbeleid kan dragen.

Definitie van erfgoed

In Enkhuizen maken we onderscheid tussen zeven typen erfgoed: gebouwd erfgoed, archeologie, cultuurlandschap, monumentaal groen, roerend erfgoed, immaterieel erfgoed en mobiel (of varend) erfgoed. Al deze typen zijn te duiden als cultureel erfgoed, ofwel door de mens gemaakt, aangelegd of aangeplant. Enkhuizen kiest daarom voor integraal erfgoedbeleid, waarin al deze soorten erfgoed zoveel mogelijk in samenhang aan bod komen.

Gezicht op het stadhuis te Enkhuizen, 1729 (collectie Rijksmuseum).

Het grootste deel van het erfgoed in Enkhuizen bestaat uit gebouwen die als monument beschermd zijn. Maar niet alleen een overheid bepaalt wat bewaard en beschermd wordt. Als we erfgoed definiëren als die sporen uit het verleden waaraan we genoeg betekenis hechten om ze door te willen geven aan volgende generaties, dan wordt de erfgoedvoorraad bepaald door een voortdurend gesprek tussen professionals, betrokkenen, gebruikers en initiatiefnemers over welke objecten en verhalen we willen doorgeven. Daarom hebben we ook bewoners en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties bij de totstandkoming van dit erfgoedbeleid de mogelijkheid geboden om hun visie op het erfgoed te geven.

‘Er is zoveel moois dat bewaard moet blijven, houden zo.’ F. Kok – inwoner Enkhuizen

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

‘De gemeente zou meer als verbinder tussen erfgoedorganisaties kunnen optreden. Zo kunnen er meer crossovers ontstaan.’ Elsa Gorter en Christian Pfeiffer – Erfgoedvereniging Heemschut

Totstandkoming van het beleid

In het akkoord van de gemeenteraad uit 2018 is het volgende opgenomen over monumentenbeleid: ‘Voor de raadsagenda 2018-2020 worden van het college initiatieven verwacht om een monumentenbeleid uit te werken en om de handhaving te verbeteren en te professionaliseren.’ In 2020 is er gestart met de uitwerking van het beleid op basis van de peilnotitie: de karakteristieke historische thema’s en de verschillende soorten erfgoed. We hebben met mensen van verschillende afdelingen binnen de ambtelijke dienst gesproken. Brede participatie was lastig te organiseren in de periode van lockdowns en coronamaatregelen, maar via stoepgesprekken, video- en telefoongesprekken zijn vertegenwoordigers van maatschappelijke partners en inwoners in het proces betrokken. Op een oproep in de lokale media om ideeën te delen met de gemeente kwamen veel reacties. Dit proces leverde een brede waaier aan inzichten op, die duidelijk een aantal rode draden liet zien. Dat hielp om prioriteiten te stellen en de visie aan te scherpen. Citaten van de vele gesprekken die gevoerd zijn, zijn in dit erfgoedbeleid opgenomen en inhoudelijke input is verwerkt in de tekst.

Detail van de gevel van het Oude Weeshuis aan de Westerstraat ©MOOI Noord-Holland.

Kaders

Op landelijk, regionaal en gemeentelijk niveau zijn diverse wetten en regelingen van kracht die betrekking hebben op het beschermen, ontwikkelen en zichtbaar maken van erfgoed. Samen vormen ze de (beleids)kaders van dit erfgoedbeleid.

Landelijke, provinciale en regionale kaders • • • • • • • • • •

Archiefwet (1995) Duurzaamheidsopgave Erfgoed Telt (2018) Erfgoedwet (2016) Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (2018) Omgevingswet (2022, onder voorbehoud) Omgevingsvisie NH2050 Pact van West-Friesland Rijksmonumenten en Provinciale Monumenten

Enkhuizer kaders • • • • • • • • •

Archeologische Beleidsnota (2013) Bestemmingsplan Beleidsregels terrassen Enkhuizen (2011) Bomenbeleidsplan (2013) Erfgoedverordening (2010) Gemeentelijke monumentenlijst Kerkenvisie (2022) Omgevingsvisie (2021) Welstandsnota (2013)

Elk kader wordt omschreven in Bijlage A.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Rapportnaam 18

Partners • Archeologie West-Friesland • Bruine vloot • Cayen • Stichting 4 en 5 mei anti-discriminatie comité Enkhuizen • Enkhuizer Klokkenspelvereniging • Erfgoedvereniging Heemschut • Gemeente Hoorn • Harddraverijvereniging Enkhuizen • Koninklijke Horeca Enkhuizen • Joodse gemeenschap • Loods Herbestemming provincie Noord-Holland • MADhouse • MOOI Noord-Holland • Provincie Noord-Holland • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed • Sow to Grow • Stadsherstel Enkhuizen • Steunpunt Monumenten & Archeologie Noord-Holland • Marketing Enkhuizen en de VVV • Turkse gemeenschap • Vereniging Oud Enkhuizen • Welwonen • Westfries Archief • Westfries Genootschap • Westfries Museum • Westerkerk • Zuiderkerk • Zuiderzeemuseum

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Erfgoed in Enkhuizen Enkhuizen wordt geroemd om haar historische centrum met de vestingwal en de havens, die tot het rijksbeschermd stadsgezicht behoren. De stad telt in totaal 361 rijksmonumenten, twee provinciale monumenten en ruim tweehonderd gebouwen die beschermd zijn als gemeentelijk monument. Een groot deel daarvan is woonhuis; Enkhuizen is in alle tijden een woonstad geweest, vanaf het prille begin tot in de naoorlogse periode. Daarnaast zijn er bijzondere landschappelijke structuren te vinden, zoals de Westfriese Omringdijk, en belangwekkende collecties van cultuurgoederen. Enkhuizen kent bovendien tientallen archeologische vindplaatsen met resten die dateren uit de bronstijd (2000-800 voor Christus), Middeleeuwen en Nieuwe Tijd en – niet te vergeten – vele verhalen, tradities en ambachten die kenmerkend zijn voor de stad en de regio West-Friesland. Denk aan de harddraverij en de bruine vloot. Aan de hand van vijf thema’s schetsen we het verhaal van Enkhuizen, dat wordt verteld door het erfgoed in de stad, als een tastbare herinnering. De plekken waar de thema’s zichtbaar worden illustreren belangrijke kernkwaliteiten van de stad.

Anoniem, Gezicht op de Streek en Polder Het Grootslag, 1616. Schilderij, olieverf op paneel, 249,5 cm (b) x 74,5 cm (h) (uit de Gemeentelijke collectie Enkhuizen).

Het verhaal van Enkhuizen

In de ontstaansgeschiedenis van de regio West-Friesland en de stad Enkhuizen zijn er elementen die telkens terugkeren. Al sinds de bronstijd hebben er mensen gewoond in dit gebied. Die mensen ondernamen allerlei activiteiten die de stad, het ommeland en het water hebben gevormd. De terugkerende elementen komen samen in de thema’s ‘leven met water’, ‘haven, haring en handel’, ‘vestingwerken’, ’zaad- en tuinderscultuur’ en ‘religie’. Samen vormen de thema’s het verhaal van Enkhuizen; een verhaal dat het verleden via het heden met de toekomst verbindt. Ze vormen de basis voor een beschrijving van de zeven typen erfgoed in Enkhuizen en verbinden die met elkaar. De ruimtelijke neerslag van de thema’s is op veel plekken in en om de stad terug te vinden. We beschrijven kernkwaliteiten die uit de thema’s voortkomen.

Leven met water

De ligging aan het water zorgde ervoor dat Enkhuizen zich in de vroege Middeleeuwen ontwikkelde als vissersdorp. Die ligging was bepalend voor het ontstaan en de welvaart van de stad, maar zorgde er ook voor dat Enkhuizen zich geregeld moest wapenen tegen de bedreigingen van het water. In de twaalfde en dertiende eeuw groeide het binnenmeer door diverse overstromingen uit tot binnenzee: de Zuiderzee. Als gevolg van de veenontginningen daalde bovendien het Hollandse bodempeil. Om droge voeten te houden legden de bewoners van het gebied aarden wallen aan, die in de dertiende eeuw werden samengevoegd tot de Westfriese Omringdijk. In die tijd bestond het huidige Enkhuizen nog uit twee kerkdorpen: het van landbouw levende Gommerskarspel en het vissersdorp Enkhuizen. Twee jaar later volgde de aanleg van de polder Het Grootslag. In dit drooggemalen gebied kon de waterstand kunstmatig geregeld worden. Het watermanagement bestond aanvankelijk uit het gebruiken van afwatersluisjes om overtollig water af te voeren. In 1452 werden de eerste molens bij Enkhuizen afgebouwd. Helaas zijn de meeste molens inmiddels weer gesloopt.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

De Oude Haven uit de lucht.

De afdamming van de Zuiderzee, die definitief in gang werd gezet na de grote watersnood van 1916, werd voltooid door de aanleg van de Afsluitdijk in 1932. De Afsluitdijk voorkwam tijdens de watersnoodramp van 1953 grote overstromingen in de gebieden rondom het IJsselmeer, maar zorgde er ook voor dat niet alleen de haring, maar ook de Zuiderzeecultuur, die zich sinds de middeleeuwen had ontwikkeld, uit het gebied verdween. Tot op de dag van vandaag is Enkhuizen beïnvloed en gevormd door de ligging aan het water.

Kernkwaliteiten als gevolg van het leven met water: • • •

•

Westfriese Omringdijk, die Enkhuizen als doorlopende structuur met de rest van de regio verbindt. Polder Het Grootslag, een ontgonnen veengebied dat mogelijkheden voor de land- en tuinbouw bood. Herinnering aan de tijd van strijd tegen – en leven met – het water. Verdwenen dorpen, watersnoden. Culturele gevolgen na het afdammen van de Zuiderzee: de Zuiderzeecultuur verdween, de strijd tegen het water matigde. Het Zuiderzeemuseum is hieruit voortgekomen. Waterwegen in en buiten de stad: vaarten, grachten, sloten, duikers, sluizen en bruggen.

Leendert Nieman, Weckpot met drie haringen op sterk water, 1932. Gevangen een nacht voor de afsluiting van de Zuiderzee. ©WimZandbergen (uit de Gemeentelijke collectie Enkhuizen).

Haven, haring en handel

De ligging aan het water bood de stad naast bedreigingen vooral ook veel kansen. Met dank aan de scheepvaart en visvangst kent Enkhuizen een rijk handelsverleden. Enkhuizen staat nog steeds bekend als ‘Haringstad’: de drie haringen op het stadswapen verwijzen naar de haringvisserij die de stad grote welvaart bracht. In de veertiende eeuw werd de eerste haven gegraven, waarna grotere exemplaren volgden. Tussen 1540 en 1650 kende het succes van de Enkhuizer scheepvaart, handelsmissies en visserij een hoogtepunt. In die tijd groeide de stad explosief en vestigde de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) er een van haar zes Kamers. Niet veel later zag ook de West-Indische Compagnie (WIC) het licht en ook van deze onderneming werd een Kamer in Enkhuizen gevestigd. De geschiedenis van de VOC en WIC, met haar goede én slechte kanten, is onlosmakelijk verbonden met de steden waar ze gevestigd waren. De stad profiteerde van de rijkdom die de handel in de oost en in de west bracht en had ook een actieve rol in de slavenhandel tussen Afrika en Amerika. Het slavernijverleden van de stad wordt in kaart gebracht door het onderzoeksproject Mapping Slavery.

Anoniem, Vlootschouw op de rede van Enkhuizen, 1614. Schilderij, olieverf op paneel, 145 cm (b) x 88 cm (h) (uit de Gemeentelijke collectie Enkhuizen).

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Anoniem, Zeemanskist, 1600-1800 (uit de Gemeentelijke collectie Enkhuizen) ©Henriëtte Tilgenkamp.

Halverwege de zeventiende eeuw zette een neergang van de welvaart in. Enkhuizen verloor de strijd met concurrerende handelssteden als Amsterdam en de oorlogen met Engeland en Frankrijk drukten zwaar op de Republiek. De vorming van het Enkhuizerzand verslechterde bovendien de toegankelijkheid van de havens, waarvan een deel werd gedempt. Het onderhoud van de rijke zeventiende-eeuwse woningen en pakhuizen was voor menigeen niet meer op te brengen. Hoewel deze situatie in de achttiende en negentiende eeuw leidde tot een levendige slooppraktijk, zijn nog talrijke monumentale panden bewaard gebleven. De havens werden minder intensief gebruikt, maar kregen in de negentiende eeuw nog wel een havenlicht, ’t Vuurtje genoemd. Nog steeds herinnert dit erfgoed aan het welvarende handelsverleden.

Kernkwaliteiten als gevolg van haven, haring en handel: • • • • • •

Havens die de vissersvloot, de bruine vloot en de pleziervaart huisvesten. Het Zuiderzeemuseum, waar het verhaal van de Zuiderzeecultuur wordt geconserveerd en verteld. De bruine vloot die over het IJsselmeer vaart en de herinnering levend houdt aan het water als verbinding met de rest van de wereld. Monumentale panden die in de hele stad herinneren aan de bloei van de stad dankzij de internationale handel. Het wapen van de stad, dat met de drie haringen doorlopend herinnert aan de welvaart die de haringvisserij ooit vracht. Het havenlicht en de vuurtoren De Ven, die als bakens aan de intensieve scheepvaart herinneren.

Koepoort ©Martin Cordes.

‘Als mijn vrouw de Koepoort twee weken niet ziet wordt ze ziek.’ Mark Veen – Harddraverijvereniging Enkhuizen

Vestingwerken

Een welvarende handelsstad van formaat moest zichzelf kunnen verdedigen. De directe aanleiding voor de aanleg van de eerste beschermingswallen rondom de stad waren de Hoekse en Kabeljauwse twisten. In deze anderhalve eeuw durende machtsstrijd liepen de spanningen in het graafschap Holland hoog op. Rond 1500 werd daarom begonnen met de bouw van een stenen stadsmuur, die in de loop van de eeuw met poorten en torens werd uitgebreid. In 1572 was Enkhuizen een van de eerste Hollandse steden die zich achter Willem van Oranje schaarden en de Spaanse bezetter uit de stad verdreven. De verdedigingswerken werden rond 1593 uitgebreid tot een waar vestingstelsel, bestaande uit wallen, vijfhoekige bastions, grachten en waterpoorten. De vesting omsloot de hele stad, die in de loop van de zestiende eeuw flink was uitgebreid. Het leeuwendeel van de verdedigingswerken in Enkhuizen is intact gebleven, ook toen de stad buiten de omwallingen werd uitgebreid. Van de oorspronkelijk zeven bastions is er nog een vijftal over. De stadswallen zijn veranderd in een groen stadspark, waarin inwoners en toeristen recreëren.

Kernkwaliteiten van de vesting: • • •

De doorlopende structuur van de gebastioneerde hoofdwal met hoofdgracht, die nog altijd structuurbepalend is voor de plattegrond van de stad, met zijn hoog monumentale, archeologische en landschappelijke kwaliteiten. De overgebleven (water)poorten: de Drommedaris, Koepoort, Boerenboom en Oude Gouwsboom, die iconisch voor Enkhuizen zijn. De verdeling die de vestingstructuur aanbrengt binnen de stad: Enkhuizen kent nog altijd binnenpoorters en buitenpoorters.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Anoniem, Gezicht op De Streek, c. 1606. Schilderij, olieverf op paneel, 138 cm x 60 cm (uit de Gemeentelijke collectie Enkhuizen). Dit schilderij behoort tot de oudste documentaire landschapsschilderingen ter wereld ©Henriëtte Tilgenkamp.

Zaad- en tuinderscultuur

Een onmisbaar deel van het verhaal van Enkhuizen is de ontwikkeling van de zaadtechnologie en plantveredeling in en rond de stad. Rond 1650 bleef de verwachte bevolkingsgroei in Enkhuizen uit. In plaats daarvan nam het inwonersaantal drastisch af en kwamen de reeds gewonnen uitbreidingsgronden in het westelijke stadsdeel braak te liggen. Boeren en tuinders vestigden daar hun boerderijen en bedrijven. Ook nu nog wordt dit stadsdeel, de zogenaamde Boerenhoek, gekenmerkt door een agrarisch karakter met een eigen kerk en eigen gebruiken, zoals de harddraverij, die werd gehouden in de periode dat de oogst binnen was. Vanwege het gunstige klimaat rondom het IJsselmeer hielden de tuinders zich ook bezig met de productie en teelt van zaden. In de negentiende eeuw verwierven de tuinders achter de Westfriese Omringdijk een status als specialist als het ging om zaadveredeling. Vandaag de dag is Enkhuizen een van de belangrijkste centra van plantveredeling ter wereld. In Seed Valley, gelegen in de regio tussen Enkhuizen en Warmenhuizen, werken tientallen innovatieve bedrijven aan de ontwikkeling van hoogwaardige rassen en nieuwe technologieën. Met deze expertise speelt Enkhuizen een belangrijke rol in de wereldwijde voedselproductie.

Kernkwaliteiten van zaad- en tuinderscultuur: • • • • •

De Boerenhoek die in de stad laat zien waar in de zeventiende eeuw de agrarische bedrijven gevestigd waren. De harddraverij, een boerentraditie waar de hele stad voor uitloopt. Het museum Sow to Grow, dat de geschiedenis van de zaadveredeling toont en uitdraagt. De traditie van zaadveredeling die Enkhuizen internationale bekendheid geeft. De oude rivaliteit tussen boeren en vissers geeft inzicht in de opkomst en neergang van culturen – de opkomst van de tuinderscultuur en de neergang van de zeevaarderscultuur – en hoe die zich tegenwoordig tot elkaar verhouden. De winnaar van de (van oudsher boerse) harddraverij krijgt bijvoorbeeld een pond paling als prijs.

De nog net zichtbare houtschilderingen op de binnenzijde van het dak van de Zuiderkerk ©MOOI Noord-Holland.

Religie

Kenmerkend voor Enkhuizen is de grote diversiteit aan kerkgenootschappen binnen de relatief kleine historische binnenstad. De twee oudste kerkgebouwen, de Sint Pancraskerk en de Sint Gommaruskerk, werden gebouwd in de vijftiende eeuw en zijn het resultaat van een wedloop om de grootste en mooiste parochiekerk. De zestiende-eeuwse kerkgebouwen in Enkhuizen zijn relatief groot van formaat. Zij moesten immers voldoende ruimte bieden aan de groeiende bevolking van de welvarende stad. Met de Reformatie ontstond in Enkhuizen een versnipperd religieus landschap. De twee parochiekerken werden omgedoopt tot respectievelijk de Zuider- en Westerkerk. De rooms- katholieken, doopsgezinden, remonstranten en lutheranen namen hun toevlucht tot schuilkerken. Ondanks de verslechterde economische situatie maakte de Gereformeerde Kerk tussen 1650 en 1850 juist een grote bloei door. De diverse afsplitsingen bouwden nieuwe kerkgebouwen in de stad. De kerkgenootschappen ondernamen diverse activiteiten voor bevolkingsgroepen die dat nodig hadden. Denk aan de zorg voor ouderen, zieken en wezen maar ook aan onderwijs en meer algemeen aan de verbindende werking van religie in de samenleving. De ontkerkelijking en toenemende leegstand van religieus erfgoed vormen een belangrijke actuele opgave.

Als antwoord hierop is in Enkhuizen een kerkenvisie in ontwikkeling, waarin een duurzaam toekomstperspectief wordt geschetst voor de negentien kerkgebouwen in de stad. Een uitzondering hierop vormt de Alaaddin moskee, die was gevestigd in een oude kleuterschool uit 1972 en in 2021 een nieuw gebouw realiseert in de Oude Gouw-Gommerwijk. Nazaten van de gastarbeiders die in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw vanuit Turkije naar de stad werden gehaald om te werken in de lokale industrie (onder andere de pvc-fabriek), vormen samen met andere migranten een hechte gemeenschap die uiteenlopende activiteiten ontplooit in het gebouw van de moskee.

Kernkwaliteiten van religie: • • •

De monumentale religieuze gebouwen in de stad, die door hun afwijkende architectuur, maat en silhouet een beeldbepalende plek innemen in het stadsbeeld. De religieuze kunst en het roerend religieus erfgoed in de collectie van de gemeente en van de kerken zelf. De activiteiten die de religieuze gemeenschappen vroeger en in het heden ondernemen voor diverse groepen in de samenleving.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

‘Er valt wat te zien en wat te horen, er valt wat te leren en te genieten!’ Melissa Botman-de Nijs en Jelle Botman – inwoners Enkhuizen

Zeven typen erfgoed

Landschap en stedenbouwkundige structuren Gebouwd erfgoed Archeologie Monumentaal groen Roerend erfgoed Immaterieel erfgoed Mobiel erfgoed

Landschap en stedenbouwkundige structuren

De stedebouwkundige structuur van Enkhuizen met nauwe straatjes en steegjes ©MOOI Noord-Holland.

Enkhuizen kent tevens een divers maritiem landschap. Je kunt hierbij denken aan de Houtribdijk (1976), de waterkering die Enkhuizen met Lelystad verbindt. Of aan de Westfriese Omringdijk – een provinciaal monument – waarvan het Enkhuizer deel vanaf de zuidkant van de stad, via de Vissersdijk en Breedstraat in de binnenstad, tot het dorp Oosterdijk loopt. De dijk is van regionale betekenis omdat hij West-Friesland beschermde tegen het opdringende water uit de Zuiderzee en de omliggende meren. Ook de historische havens van Enkhuizen en de openheid van het IJsselmeer laten zien hoe de stad zich al eeuwenlang verhoudt tot het water.

Uit de vestingatlas van Johann Merck. Vervaardigd door H.M. Mense, 1649 (uit het Noord-Hollands Archief).

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Vuurtoren De Ven, datering onbekend (uit het Noord-Hollands Archief).

Gebouwd erfgoed

Het als monument aangewezen erfgoed valt over het algemeen in de categorie gebouwd erfgoed. In Enkhuizen zijn dat panden als woningen en boerderijen, maar ook transportgebouwen, kerkgebouwen, verdedigingswerken, standbeelden, horecapanden en waterwerken. In de gemeente staan 361 geregistreerde rijksmonumenten – voornamelijk uit de zeventiende en achttiende eeuw – waarvan het merendeel woonhuis (268) of handels-, opslag- en transportgebouw (29) is. De ruim 200 gebouwen die zijn aangemerkt als gemeentelijk monument fungeren op dit moment grotendeels als woonhuis en/of winkel. Een deel daarvan heeft vroeger dienst gedaan als koetshuis, pakhuis of schuitenmakerij. De meeste gemeentelijke monumenten zijn gebouwd rond 1850. De recentste aanwijzingen betreffen adressen aan de Oranjestraat en Spoorstraat uit de wederopbouwperiode. Gebouwd erfgoed is veruit de omvangrijkste categorie erfgoed, en het is een categorie die heel bepalend is voor het karakter en voorkomen van de stad. We lichten daarom kort zes soorten bouwwerken uit die typerend zijn voor het verhaal van Enkhuizen. Waterstad Veel bouwwerken in Enkhuizen hebben te maken met de relatie van de stad met het water. Vuurtoren De Ven (1700) was een van de drie lichtbakens aan de Zuiderzeekust ter navigatie van de scheepvaart.

De witgepleisterde vuurtoren nabij het dorp Oosterdijk (ten noorden van de binnenstad van Enkhuizen) is een van de oudste exemplaren van Nederland. In de negentiende eeuw bouwde de marine op de Bierkade het Rijks Betonningsmagazijn (1886), een loodsencomplex voor de opslag van materialen die nodig waren voor de betonning en bebakening van de Zuiderzee. Met het in 1572 verkregen Paalkistrecht mocht Enkhuizen in ruil voor het markeren van de vaarwegen een soort belasting innen. Die taak werd in de negentiende eeuw overgenomen door het Rijk. In de zeventiende-eeuwse zeemuur aan de Wierdijk was het Staverse poortje de enige doorgang. De poort, die vroeger toegang gaf tot een brug en nu doorgang biedt naar de Compagnieshaven, werd in 1833 herbouwd. Sommige onderdelen, zoals de natuurstenen bekroning, zijn ouder en waarschijnlijk afkomstig van een ander bouwwerk. Ook intern is de stad verbonden door diverse waterwegen. De binnenstad heeft diverse historische boog- en klapbruggen, waarvan een aantal rijksmonument is. Het zeventiende- eeuwse Spuihuisje, een voormalig sluiswachtershuisje boven de doorvaart van de grachten naar de Zuiderhaven, moest met een houten sluisdeur een te hoog waterpeil in de stadsgrachten voorkomen. Tegenwoordig is het Flessenscheepjes Museum er gevestigd. Momenteel wordt de negentiende-eeuwse Sassluis gerestaureerd en voorzien van nieuwe deuren.

Handels- en industriestad Een herinnering aan het VOC-verleden van Enkhuizen is het Peperhuis (1625), dat de handelscompagnie eind zeventiende eeuw aankocht en als opslag gebruikte voor specerijen, textiel en thee. Ook werden er koloniale waren klaargemaakt die ter veiling gingen. Het Peperhuis maakt tegenwoordig deel uit van het Zuiderzeemuseum. In de Waag (1559) werden de handelswaren die uit andere steden arriveerden gewogen en gecontroleerd. Een waag was onmisbaar voor een stad die zich als betrouwbaar handelscentrum wilde positioneren. In Enkhuizen staat tevens de enige nog resterende vestiging van de Westfriese Munt (1611). Van eind zestiende tot eind achttiende eeuw had West-Friesland haar eigen munt, die afwisselend werd geslagen in Enkhuizen, Hoorn en Medemblik. Van latere makelij zijn enkele kenmerkende industriële gebouwen. Aan de Vette Knol staat een oude ijsfabriek (1927), het eerder genoemde Rijks Betonningsmagazijn en het voormalige hoofdkantoor van zaadveredelaar Royal Sluis, Het Gele Kantoor (1937).

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

De welvaart van het zeventiende-eeuwse Enkhuizen is duidelijk terug te zien in de stadsgevangenis (1612) en het stadhuis (1688). In het laatste is het interieur van onder andere de schepenenkamer, weeskamer en burgerzaal nog grotendeels authentiek. Bouwmeester Steven Vennekool was een leerling van Jacob van Campen. Er zijn dan ook veel overeenkomsten te ontdekken tussen het Enkhuizer stadhuis en het Amsterdamse Paleis op de Dam.

De Drommedaris.

Vestingstad De Drommedaris (1540) maakte onderdeel uit van de eerste stadsmuur van Enkhuizen. Deze van kanonnen voorziene stadspoort en verdedigingstoren had vrij zicht op de Zuiderzee en waakte over de havens. Bij de stadsuitbreiding eind zestiende eeuw werd de stadsmuur afgebroken en vervangen door een vestingwal, ontworpen door de Alkmaarse burgemeester Adriaan Anthonisz. Het is een treffend voorbeeld van het oud-Nederlandse vestingstelsel van aarden wallen en bastions omringd door grachten. Aan de westkant van de stad werd de Koepoort (1650) opgetrokken, de stadspoort die in haar huidige vorm pas in 1730 definitief werd voltooid. Onderdeel van de vestingwal zijn tevens de Boerenboom en Oude Gouwsboom, twee waterpoorten voorzien van een houten schuif om de doorgang naar de stad af te kunnen sluiten. De benaming ‘boom’ is afgeleid van de stam die voor de poort dreef en weggesleept kon worden om een schipper door te laten. Kerkenstad In Enkhuizen staan in totaal twintig kerkgebouwen, waaronder een synagoge, een voormalige schuilkerk van de doopsgezinden en het catechisatiegebouw voor godsdienstonderwijs van Stichting Snouck van Loosen. Acht kerkgebouwen zijn rijksmonument, waaronder de Nederlands Hervormde Sint Gommarus- of Westerkerk (1542) en de Sint Pancras- of Zuiderkerk (begin vijftiende eeuw).

Vier kerkgebouwen zijn gemeentelijk monument en acht kerkgebouwen hebben geen monumentale status. Vanwege de actualiteit rondom de leegstandsproblematiek van kerkgebouwen benoemen we religieus erfgoed hier als aparte categorie. Ook in Enkhuizen zijn er zorgen over de toekomst van kerkgebouwen. In 2019 startte de gemeente met het opstellen van een kerkenvisie, waarin toekomstscenario’s worden ontwikkeld in samenwerking met eigenaren, beheerders en experts. Stolpboerderijen Een bijzonder gebouw, typerend voor Noord-Holland en West-Friesland, is de stolpboerderij. Stolpen zijn herkenbaar aan het vierkante vloeroppervlak en de piramidevormige kap. Van dit boerderijtype is er in Enkhuizen een zestal beschermd als gemeentelijk monument. Twee stolpen plus een stolpschuur zijn rijksmonument. De stolpen zijn beeldbepalend in het straatbeeld van de Boerenhoek, het noordelijke deel van de binnenstad dat gekenmerkt wordt door een agrarisch karakter.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Weldoeners Diverse gebouwen in Enkhuizen herinneren aan de liefdadigheidswerken van welvarende regentenfamilies in de stad. Het woonhuis van Margaretha Maria Snouck van Loosen bijvoorbeeld, bekend als het Snouck van Loosenhuis (1742), werd na haar dood in 1885 ingericht als tehuis voor ongehuwde vrouwen en weduwen. Het interieur – waaronder het goudleerbehang – is nog grotendeels authentiek. Daarnaast bracht Margaretha het familiekapitaal onder in een fonds, waarvan onder andere het Snouck van Loosenpark (1897) werd aangelegd. Vijftig ruim opgezette woningen moesten een plek bieden aan gezinnen uit de arbeidersklasse. Diverse onderdelen van het park zijn rijksmonument, zoals de woningen zelf, het groen, het toegangshek, de vlaggenmast en een tuinhuis.

Ook Johanna Margaretha de Vries liet in haar testament bepalingen over haar familiehuis na. Het Weduwenhuis (1849) is een van de drie panden aan de Westerstraat en de Torenstraat waar een hofje van liefdadigheid werd gevestigd. In de regentenkamer is laat achttiende-eeuws geschilderd behang (‘kamertje rond’) te zien van de Vaderlandsche Maatschappij van Reederij en Koophandel ter Liefde van ’t Algemeen te Hoorn. Johanna liet tevens een gift na aan het Weeshuis van Enkhuizen, dat in 1906 werd herbouwd ter vervanging van het weeshuis uit de vroege zeventiende eeuw. Aan de voorzijde van het weeshuis bevinden zich de kamers van de regenten en regentessen, waar nog kostbaar goudleerbehang (1742) aanwezig is. Dirk Glas liet in de achttiende eeuw een hofje voor weduwen bouwen aan de Paktuinen.

Detail van het in 2019-2020 gerestaureerde goudleerbehang in de regentessenkamer van het Nieuwe Weeshuis ©MOOI Noord-Holland.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Archeologie

Sinds 2010 werkt Enkhuizen op het gebied van archeologisch onderzoek samen met de zes andere Westfriese gemeenten: Drechterland, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer en Stede Broec. Inmiddels zijn Schagen en Texel ook aangesloten. Sindsdien zijn er 50 opgravingen in gemeente Enkhuizen verricht. Zo werden er in 2015 resten van een bakstenen stadsmuur (1550) aangetroffen, naar aanleiding van de vernieuwing van de kademuur aan het Spaans Leger. Bij het lichten van de grafzerken in de Zuiderkerk, ten behoeve van een herinrichting in 2013, werden achttiende-eeuwse beenderen gevonden in het noordertransept. In 2019 zijn tijdens een opgraving in de binnenstad nog sporen van bewoning teruggevonden uit de zeventiende eeuw, zoals funderingsresten en delen van huisraad als Chinees porselein en tabakspijpen. In Enkhuizen zijn vijf terreinen aangewezen als archeologisch rijksmonument. De historische stadskern – inclusief de vestingwallen – zijn van hoge archeologische waarde, evenals de Westfriese Omringdijk. Van zeer hoge waarde zijn een middeleeuws terrein in de binnenstad en twee terreinen ten noorden van de stadskern. Op de archeologische beleidskaart van Enkhuizen zijn deze terreinen aangegeven, alsmede de verwachtingen van oude woongronden uit de bronstijd en de Middeleeuwen.

Via de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is de kaart ‘Archeologie in Nederland’ beschikbaar gesteld, een combinatie van de Archeologische Monumentenkaart (AMK) en de Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW).

Monumentaal groen

Tuinen, parken en landgoederen of de historische ensembles daarvan vertegenwoordigen ook een cultuurhistorische waarde. Dit groene erfgoed in Enkhuizen bestaat onder andere uit het Wilheminaen Julianaplantsoen, dat aan de noordoostzijde van de stad is aangelegd rond de voormalige vis-

sershaven en waar zich het bevrijdingsmonument en het Indiëmonument bevinden. Bekender nog is het monumentale stadspark vlak naast het treinstation. Het Snouck van Loosenpark (1897) is niet alleen een van de eerste sociale woningbouwinitiatieven, ook de parkaanleg is bijzonder en als rijksmonument beschermd. Naar ontwerp van tuinarchitect Hendrik Copijn werd er een plantsoen aangelegd, met een vijverpartij en verschillende boomsoorten. 26 van deze bomen zijn aangemerkt als monumentale bomen. Dat wil zeggen, een boom van minstens 80 jaar oud en beeldbepalend vanwege de omvang, grootte of snoeivorm. In Enkhuizen staan in totaal 141 waardevolle bomen, waarvan 18 op begraafplaatsen. Ook deze plekken kennen een bijzonder landschapsontwerp. In het noordelijkste ommuurde bastion, De Beer, werd in 1831 een algemene begraafplaats geopend. Begin twintigste eeuw werd een extra perceel bij de begraafplaats getrokken en een lang wandelpad aangelegd. Op het meest zuidelijke bastion, genaamd Hollandia, werd in 1889 een rooms-katholieke begraafplaats geopend. Daar vlakbij, aan de Oranjestraat, ligt de joodse begraafplaats, daterend uit 1738.

Roerend erfgoed

Gemeente Enkhuizen bezit een cultuurhistorische collectie van circa 7.000 objecten, die de geschiedenis van de stad en de regio illustreren en stammen uit de tweede tot en met de twintigste eeuw. De Gemeentelijke collectie Enkhuizen bestaat uit vele deelcollecties, zoals een schilderijen-, prentenen tekeningencollectie, een zilver- en een numismatische collectie, een bijzondere textielcollectie, een medische collectie, porselein en aardewerk, boeken, meubels, maquettes, ambachtsgereedschap en winkelinventarissen. Sinds de sluiting van de beide stadsmusea aan het einde van de 20e eeuw (in het Stadhuis en De Waag) beschikt de gemeente niet meer over een eigen gebouw om de objecten in tentoon te stellen. De collectie is op dit moment verspreid over diverse locaties, in depots, externe musea en het archief. De collectie is daarmee grotendeels ontoegankelijk voor het publiek. Een aantal belangrijke stukken wordt getoond in het Westfries Museum in Hoorn, in het Westfries Archief en in het Stadhuis van Enkhuizen.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Jan Albertz Rotius, Portret van Gerrit Jacobsz. Cronenburg, 1665 (uit de Gemeentelijke collectie Enkhuizen).

De archieven van gemeente Enkhuizen worden beheerd en ontsloten door het Westfries Archief. In 1974 besloten de zeven Westfriese gemeenten om hun archieven over te dragen aan een streekarchief dat de stukken beheert en inspecteert en dat zich als kenniscentrum dienstbaar maakt aan een breed publiek. De Enkhuizer archieven, bestaande uit stukken van onder andere kerk, overheid en waterschap, gaan terug tot een akte uit 1283. Ook het één na oudste bekende aandeel ter wereld, uitgegeven door de VOC-kamer Enkhuizen in 1606, is aanwezig in het Westfries Archief

Het één na oudste bekende aandeel ter wereld, uitgegeven door de VOC-kamer Enkhuizen in 1606 (uit het Westfries Archief).

Frits Reinaert is een van de Enkhuizer stadsbeiaardiers.

Immaterieel erfgoed

Samen met de tastbare objecten vertelt ook het immateriële erfgoed het verhaal van Enkhuizen. Bij immaterieel erfgoed kun je denken aan tradities, ambachten en verhalen die tot op de dag van vandaag doorverteld worden. De harddraverij bijvoorbeeld, een paardenrensport waarbij gewed wordt op de uitslagen, is zeer populair. De Enkhuizer Harddraverijvereniging organiseert jaarlijks een harddraverijdag. Of dat een stadsbeiaardier sinds de zeventiende eeuw de carillons van de Zuidertoren en de Drommedaris, met beiaardklokken van onder andere de gebroeders Hemony, met de hand bespeelt. Op zomerdinsdagavonden organiseren de beiaardier en de Enkhuizerse Klokkenspelvereniging carillonconcerten.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Ook wordt er jaarlijks herdacht en gevierd. Het Comité 21 mei 1572 organiseert ieder jaar een manifestatie om te herdenken dat de burgerij van Enkhuizen zich in 1572 heeft bevrijd van het Spaanse juk, waarbij historische scènes worden nagespeeld en rondleidingen worden gegeven. Stichting 4 en 5 mei anti-discriminatie comité Enkhuizen organiseert een reeks festiviteiten voor de bevrijding van Nederland. De Lappendag, een typisch Westfriese traditie, is een jaarmarkt die tegelijkertijd plaatsvindt met de Enkhuizer kermis. Ook zijn in Enkhuizen diverse volksverhalen ontstaan. De bekendste is misschien wel het verhaal van Aagje van Enkhuizen (1600), bekend van de uitdrukking nieuwsgierig Aagje. De oude ambachten van de vissersstad staan in het Zuiderzeemuseum centraal, waar demonstraties worden gegeven van onder andere zeilmaken en touwknopen. Tegenwoordig staat Enkhuizen op economisch gebied vooral bekend om de zaadindustrie. West-Friesland is wereldwijd koploper als het gaat om plantenveredeling. Seed Valley, gelegen tussen Enkhuizen en Warmenhuizen, is het internationale kenniscentrum voor zaadtechnologie. Gemeente Enkhuizen is voornemens de mogelijkheden te onderzoeken om een aantal van deze tradities en ambachten voor te dragen voor de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland.

De harddraverij van Medemblik staat hier bijvoorbeeld al geregistreerd, evenals de Hoornse Kermis en de Lappendag.

Buitenhaven, 1916 (uit het Noord-Hollands Archief).

‘Als ik aan Enkhuizen denk, zie ik gelijk de haven met de prachtige schepen van de bruine vloot.’ Janny Prins van Triest – inwoner Enkhuizen

Mobiel erfgoed

Vanwege haar relatie met het water is het mobiele erfgoed in Enkhuizen voornamelijk varend erfgoed. In de havens van Enkhuizen liggen meerdere historische schepen voor anker. Ook in het Zuiderzeemuseum zijn historische schepen te bewonderen, zowel in de museumhaven als in de schepenhal van het binnenmuseum. In Enkhuizen zijn nog authentieke polderschuiten te vinden, open boerenschuiten waarmee landbouwproducten werden vervoerd. Enkhuizen is tevens een van de ligplaatsen voor de traditionele zeilschepen die gezamenlijk bekend staan als de bruine vloot. De vloot bestaat uit 350 zeilschepen, waarvan er zo’n vijftig in Enkhuizen liggen. Deze tjalken en klippers werden vroeger ingezet voor goederentransport maar tegenwoordig wordt er charter mee gevaren. De bruine vloot trekt veel binnen- en buitenlandse (varende) toeristen en maakt onderdeel uit van het stadsbeeld. Sinds 1975 wordt er in Enkhuizen jaarlijks een Klipperrace georganiseerd, bestaande uit twee racedagen: de Olympische Baan en de Drie Steden Race, die start en finisht in het Krabbersgat, de vaargeul voor de stad.

ERFGOED ALS VLIEGWIEL | ERFGOEDBELEID ENKHUIZEN

Anoniem, Begrafenisschild van het Turfdragersgilde Enkhuizen, 1679. Zilver, 20,5 cm (h) x 26,5 cm (b) (uit de Gemeentelijke collectie Enkhuizen) ©Henriëtte Tilgenkamp.

‘Voor de inwoners van Enkhuizen is de aanwezigheid van erfgoed volstrekt vanzelfsprekend. Ze komen nauwelijks op het idee dat je er goed voor moet zorgen. Maar: kom niet aan Enkhuizen, de mensen komen voor hun monumenten op als die bedreigd worden.’ Elsa Gorter en Christian Pfeiffer – Erfgoedvereniging Heemschut

VISIE: erfgoed als vliegwiel

Het erfgoed in Enkhuizen is veel en divers en het vormt de basis van de identiteit van de stad. De gemeente kiest daarom uitdrukkelijk voor erfgoedbeleid in plaats van monumentenbeleid. Met een erfgoedbrede aanpak zorgen we ervoor dat er niets over het hoofd wordt gezien en dat de verschillende soorten erfgoed in Enkhuizen in samenhang met elkaar worden benaderd. Waar nu door een versnipperde en objectgerichte aanpak kansen verloren gaan en erfgoed vaak als last wordt ervaren, wordt er met dit nieuwe beleid ingezet op een integrale en proactieve aanpak. De kerndoelstelling van de Omgevingswet is: een gezonde en veilige leefomgeving met een goede omgevingskwaliteit. Erfgoed vormt een belangrijk onderdeel van die algemene kwaliteitsdoelstelling. Daarbij wordt erfgoed niet opgevat als een serie objecten waarvoor gezorgd moet worden, maar als een samenhangend beleidsveld dat kansen biedt om de vraagstukken waar de gemeente voor staat op te lossen met een hoge omgevingskwaliteit als doel. Dat geldt in het bijzonder voor een monumentale en historische stad als Enkhuizen, waar het aanwezige erfgoed ook een aanjager is voor het toeristische verkeer. Het historische karakter van de stad is een belangrijke factor in haar aantrekkingskracht op bewoners, ondernemers en toeristen.

Een goed onderhouden en beleefbare erfgoedstad is van grote meerwaarde voor de bewoners, de economie, het toerisme en het vestigingsklimaat. Dat betekent ook dat met erfgoedwaarden rekening gehouden moet worden als er nieuwe ontwikkelingen zijn. Door sterker in te zetten op het verhaal van Enkhuizen en gebruik te maken van het fundament dat erfgoed hierin biedt, versterken we de betrokkenheid van inwoners, de aantrekkelijkheid van de stad en de economische potentie van Enkhuizen. Erfgoed als vliegwiel dus! We merken dat erfgoed een steeds belangrijkere rol speelt bij opgaven op andere beleidsterreinen. Een ontwikkeling die in het kader van de Omgevingswet wordt versterkt. Het erfgoedbeleid van Enkhuizen heeft dan ook een integraal ambitieniveau: de erfgoedmedewerker moet in een vroeg stadium betrokken worden bij nieuwe (ruimtelijke) ontwikkelingen. Ook moeten we de komende

‘Op allerlei plekken in Enkhuizen blijft cultureel erfgoed behouden door de inzet van inwoners van Enkhuizen (en omgeving).’ C.A. van Zijverden – inwoner Enkhuizen

jaren goed onderzoeken hoe we de noodzakelijke verduurzaming van de stad kunnen inzetten met respect voor het historische karakter. De historische panden moeten in veel gevallen beter geïsoleerd worden en ook op andere manieren toekomstbestendig gemaakt worden, zodat ze duurzaam benut kunnen worden of blijven. We moeten onderzoeken op welke locaties de openbare ruimte, die op veel plekken een charmant, historisch karakter heeft, klimaatbestendig ingericht kan worden. De Regionale Energie Strategie (RES) zal ongetwijfeld invloed hebben op de historische stad en het landschap, en de vraag is hoe we de historische structuren hierbij een rol kunnen laten spelen. Ook bij het zoeken naar goede oplossingen voor vraagstukken als parkeren en terrassenbeleid kan een analyse van de historische stedenbouwkundige structuren kansen blootleggen die anders niet voor het voetlicht waren gebracht. Tegelijkertijd is het belangrijk om de jeugd enthousiast te maken voor hun leefomgeving; deze generatie zal in de toekomst met het erfgoed gaan werken. Erfgoededucatie kan vaak heel goed gecombineerd worden met onderwijs op het vlak van cultuur, sport of natuur, omdat alleen al een goede locatiekeuze (zoals de vesting, een kerk of een ander monumentaal gebouw) een grote meerwaarde kan leveren voor een project.

Op al die terreinen kan erfgoed fungeren als vliegwiel voor nieuwe ontwikkelingen in de stad. Dat geldt niet alleen voor processen binnen het gemeentelijke apparaat, maar zeker ook daarbuiten. Voor de inwoners van Enkhuizen is de waardering voor het erfgoed immers vaak het vliegwiel voor een grotere betrokkenheid bij (ruimtelijke) ontwikkelingen. Kaart van Noord-Holland vervaardigd door Jacob van Deventer, c. 1565 - 1575 (uit het Noord-Hollands Archief).

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/11100583/1