buca light

Overdracht wegen 7 Westfriese Gemeenten

Samenvatting Businesscase

1

Inleiding

In 1993 wordt de Wet Herverdeling Wegenbeheer van kracht. Deze wet voorziet drie wegbeheerders, het Rijk voor rijkswegen, de provincie voor provinciale wegen en de gemeenten voor de overige wegen. In het westen van het land waren er enkele waterschappen die van oudsher het onderhoud deden van de wegen in de polders. Een deel van de waterschappen is dit met name voor de kleinere gemeenten blijven doen. Vervolgens zijn gemeenten en waterschappen gefuseerd en is

er een beheersituatie

ontstaan die niet meer logisch is. Van de vijf waterschappen die wegen beheren zijn er vier die dit beheer heroverwegen. In het gebied van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) liggen 32 gemeenten. Bij 18 daarvan (situatie 2015, start programma Wegenoverdracht) heeft HHNK wegen in beheer. In verband met de beheersituatie heeft HHNK de wens geuit de wegen over te willen dragen aan de gemeente voor 2025. Intentieovereenkomst Deze vraag is opgepakt door de colleges van de 7 Westfriese gemeenten en op 10 juli 2017 is er een intentieovereenkomst gesloten om de overdracht van de wegen in de regio Westfriesland onder bepaalde voorwaarden te onderzoeken. Het bijzondere van deze overeenkomst is dat de 7 Westfriese gemeenten de overdracht samen oppakken. Er is onderzocht of het mogelijk is de wegen over te nemen zonder dat dit de inwoners meer gaat kosten. Dit is uitgewerkt in een businesscase. Op 4 maart 2021 hebben de portefeuillehouders wegen overeenstemming bereikt over het te volgen scenario en gaat de bestuurlijke besluitvorming van start. Voordeel Door de versnipperde beheersituatie is het voor de gebruikers en omwonenden niet altijd duidelijk van wie een weg is en waar een klacht of vraag ingediend moet worden.

Ook komt het voor dat een gemeente haar mobiliteitsbeleid of ruimtelijke plannen niet optimaal kan uitvoeren omdat niet alle betreffende wegen in haar beheer zijn. In de 7 Westfriese gemeenten heeft HHNK circa 500 km aan wegen in eigendom en beheer. Het doel is te komen tot een

eenduidige beheersituatie, zowel voor de helderheid richting inwoners over de verantwoordelijkheid van het wegenbeheer als met het oog op een eenduidige en transparante financiering.

2

Businesscase

Door de Westfriese Gemeenten is samen met HHNK een businesscase opgesteld. In deze businesscase wordt bekeken op welke wijze de wegen overgedragen kunnen worden. Daarnaast is gekeken hoe het aanbod van HHNK zich verhoudt tot een nader te bepalen samenwerking tussen de gemeenten. De volgende scenario’s zijn daarin meegenomen en getoetst op haalbaarheid:

Omschrijving iedere gemeente regelt de wegenoverdracht individueel met HHNK. Financieel samen regelen, uitvoering apart wegentaak onderbrengen bij een bestaand samenwerkingsverband in Westfriesland een nieuw samenwerkingsverband wegen opzetten Gemeentelijke herindeling

Kansrijk? Beoordeling/toets ja Voorstel HHNK, Is goed uitvoerbaar, maar voldoet niet aan de uitgangspunten van de intentieovereenkomst ja Verschillende opties, is goed uitvoerbaar

Schuiven gemeentegrenzen, zodat het inwonertal van iedere gemeente in verhouding staat met de wegen en kosten Beheerorganisatie Openbare ruimte

nee

Centrumgemeente, een gemeente regelt het onderhoud Taakverdeling per gemeente

nee

Uitbesteden, het onderhoud wordt via gebiedscontract aanbesteed, kosten verdeeld 10 Samenwerking op onderdelen

nee

11 Wegenfonds, HHNK blijft eigenaar van de wegen en heft belasting, gemeenten regelen onderhoud 12 Wegenbelasting, een nieuwe belasting zoals de wegenheffing

nee

0

1 2

3 4 5

6

7 8 9

ja

Met kanttekeningen uitvoerbaar, maar duurder

ja

Met kanttekeningen uitvoerbaar, maar duurder Bestuurlijk lastig, vraagt langere organisatietijd dan voor overdracht wegen wenselijk is. Bestuurlijk lastig, veel administratieve verhuizingen van bewoners en bedrijven.

nee

nee

nee

nee

nee

Te complex om een oplossing te kunnen zijn binnen de projectopdracht overdracht wegen. Kan een toekomstig groeimodel zijn in het kader van het Pact 7.1 Splitsing binnen en buiten de kom blijft bestaan, te veel variatie. Buitenruimte wordt versnipperd, geen integraliteit in de uitvoer Discussie ontstaat over de kwaliteit en kosten bij gewenste herinrichting. Geeft te veel mogelijkheden, er wordt op een aantal vlakken al samengewerkt. Niet wenselijk vanuit HHNK, juridisch waarschijnlijk niet in stand te houden Wettelijk grondslag ontbreekt, rest van het land heeft die belasting ook niet

De vier kansrijke scenario’s zijn vervolgens nader uitgewerkt. Scenario 1 is als beste uit de bus gekomen. Dit scenario houdt in dat iedere gemeente de wegen zelf overneemt en dat de gemeenten elkaar financieel steunen over een periode van 12 jaar.

3

Wat nemen de gemeenten over?

De overdracht omvat de wegen en alles wat er bij hoort, zoals verhardingen, bermen, fietspaden, voetpaden en trottoirs, duikers, bruggen, openbare verlichting (met inbegrip van ondergrondse bekabeling), wegmeubilair, beplanting en wegsloten. Dit laatste met uitzondering van primaire waterlopen. Primaire waterlopen zijn in het algemeen in het geheel in eigendom bij HHNK, terwijl bij overig water de erfgrens in het hart van de wegsloot loopt.

Een uitzondering wordt gemaakt bij wegen die op een waterkering liggen. In dat geval wordt niet het eigendom overgedragen, maar wordt een recht van opstal gevestigd. Dit recht van opstal betreft de weg plus een meter berm, tenzij door bijvoorbeeld hekken een andere afstand logischer is. Van oorsprong waren de meeste wegen in het buitengebied natuurlijk dijken, maar het aantal dijken met een waterkerende functie is niet zo groot meer.

Principe overdracht Dijkweg. HHNK heeft in hun beheersysteem staan hoeveel m2 verharding, berm en de bijbehorende beheerobjecten zoals kunstwerken, bomen en lichtmasten er in iedere gemeente zijn.

Overzicht per gemeente:

KoggenOpmeer MedemHoorn Stede EnkhuiDrechterland blik Broec zen land Asfalt m2 520.583 213.326 969.360 37.348 101.139 74.445 404.621 Bruggen st 43 29 104 2 9 1 12 Bomen st 5.349 3.843 10.947 282 1.147 153 5.200 Waarvan es st 1.722 906 5.208 8 438 92 1.611 Plantsoen m2 24.875 3.843 141.773 26400 396 31983 Berm m2 787.073 304.885 1.561.885 35.963 231.733 96.842 577.585 Lichtmasten st 1.255 560 2.201 34 79 62 780 Verkeers1.186 556 1.966 64 173 191 867 borden st Kolken st 602 355 1.241 16 35 6 578 Wegsloot km 86 46 154 0,8 14,2 4,7 68 4

Wat kost het onderhoud?

Met de door HHNK verstrekte gegevens zijn we gaan rekenen. Beheerders van de Westfriese gemeenten hebben gezamenlijk de eenheidsprijzen bepaald. Deze zijn getoetst door adviesbureau Antea en akkoord bevonden. Risico’s zoals bodemverontreiniging en essentaksterfte zijn meegenomen. En daarnaast is rekening gehouden met eenmalige kosten van de overdracht en kapitaallasten uit het verleden en in de toekomst. Als alle kosten onder elkaar worden gezet ontstaat het volgende beeld per gemeente:

X € 1.000

totaal

Opmeer

Medemblik

5.729

Koggenland 1.259

Totaal beheerkosten Totaal personeelskosten Toevoeging reserve wegen Toevoeging reserve kunstwerken Kapitaallast boekwaarden Kapitaallast afkoopsom kapitaallast overdracht en implementatie Totale kosten

Hoorn

Enkhuizen

72

Stede Broec 250

142

Drechterland 966

617

2.421

2.007

394

140

1.012

28

76

55

302

394

84

39

175

5

17

10

64

135

29

20

70

1

6

1

12

244

25

13

126

48

-

7

25

139

-

-

-

88

29

22

-

91

20

8

42

1

3

3

14

8.739

1.811

837

3.846

244

382

240

1.383

5

Hoe worden de kosten gedekt?

Nagegaan is hoe de onderhoudskosten gedekt kunnen worden en of het onderhoud voor de inwoners niet duurder wordt. Bij de Wet Herverdeling Wegenbeheer krijgt de gemeente geld van het Rijk om de wegen te beheren. Dit wordt vervolgens in de Westfriese gemeenten aan de beheerder HHNK overgemaakt. Het ontvangen bedrag van het Rijk is gebaseerd op het aantal kilometer weg en is voor de regio Westfriesland ongeveer 3 miljoen euro. Een deel staat dus al in de begroting en is gedekt. Maar dat is niet genoeg. Daarom mag het waterschap een extra bijdrage vragen in de vorm van een wegenheffing om de daadwerkelijke kosten te kunnen dekken. HHNK haalt via de wegenheffing in Westfriesland ruim 7 miljoen euro per jaar op. De totale inkomsten van HHNK in Westfriesland voor het wegenbeheer zijn voor 2022:

X € 1.000

totaal

Opmeer

Medemblik

3.001

Koggenland 718

Uitk. Wet Herverdeling wegen Wegenheffing HHNK 2022

347

1.098

7.616

933

474

totaal

10.617

1.651

821

Hoorn

Enkhuizen

97

Stede Broec 140

111

Drechterland 489

1.729

2.405

665

641

767

2.827

2.504

805

752

1.256

Wat opvalt is dat HHNK in meer geld int dan de gemeenten nodig hebben als deze het beheer zelf doen. Dit komt doordat HHNK BTW moet betalen en de gemeenten niet. In de wegenheffing betaalt iedereen hetzelfde voor het onderhoud van de wegen. Daardoor draagt een gemeente met veel inwoners en weinig wegen veel bij, en wordt netto-betaler genoemd. Het is voor deze gemeente gunstig om de wegen over te nemen. Dit is het geval in Hoorn, Enkhuizen en Stede Broec. De andere gemeenten hebben minder inwoners en veel wegen en worden netto-ontvanger genoemd. HHNK wil nu de wegen overdragen aan de gemeenten. Voor de netto-betalers is dat dus interessant, maar voor de netto-ontvangers wordt het duurder. Als een grote nettobetaler als Hoorn of Purmerend besluit de wegen over zou nemen stijgen de kosten voor de achterblijvers. Daarom vraagt HHNK aan de netto-betalers een afkoopsom. Deze wordt als gewenningsbijdrage aan de netto-ontvangers gegeven, zodat de inwoners van deze gemeente over een periode van 10 jaar langzaam kunnen wennen aan de extra kosten. Inmiddels hebben Amsterdam, Alkmaar, Hollands Kroon, Schagen en Oostzaan op deze manier de wegen overgenomen. Dit is scenario 0 in de businesscase.

In Westfriesland willen we de wegen in principe overnemen, maar willen we de kosten onderling regelen. De gemeente kan echter geen wegenheffing innen en moet dekking vinden, naast het geld van de Wet Herverdeling Wegenbeheer, door bezuiniging, ombuiging of belastingheffing. De OZB is dan de enige heffingsmogelijkheid die hier voor in aanmerking komt. Er is wel een verschil in de wijze waarop de belasting wordt geheven. Dit betekent ook dat sommige gemeenten nog steeds geld te kort komen. Dit probleem lossen we in Westfriesland voor de eerste 12 jaar op door onderlinge steun te geven aan elkaar. Hoorn, Enkhuizen en Stede Broec betalen aan de andere gemeenten geld waardoor de heffingen in die gemeenten niet direct hoeven te stijgen. In plaats van de stapsgewijze berekening van HHNK gaan we hier uit van ieder jaar dezelfde bijdrage. De bijdrage wordt in een keer betaald, zodat de ontvangende gemeente zelf kan bepalen over wat voor termijn de heffing moet stijgen en hoeveel. In onderstaande tabel zijn de posten tussen haakjes extra uitgaven voor regionale steun, waar ook dekking voor gevonden moet worden. Deze kosten zijn verwerkt in de op te brengen OZB.

X € 1.000

totaal

Uitk. Wet Herverdeling wegen Onderlinge steun OZB

3.001

Koggenland 718

Opmeer

Medemblik

347

1.098

Hoorn

Enkhuizen

97

Stede Broec 140

111

Drechterland 489

(0)

317

91

1.126

(1.133)

(336)

(286)

222

5.748

776

398

1.621

1.285

580

417

672

Totale dekking

8.749

1.811

837

3.846

249

384

242

1.383

Wegenheffing HHNK 2022

7.616

933

474

1.729

2.405

665

641

767

Ter vergelijk is ook de geraamde wegenheffing van HHNK voor 2022 vermeld in de tabel. Deze moet vergeleken worden met de OZB. Het is daardoor duidelijk dat de wegen overnemen een voordeel voor de inwoners van de regio heeft. Dit scenario is voor de netto-ontvangers voordeliger dan de wegen solo overnemen van HHNK, er is veel meer steun. Voor de netto-betalers is dit scenario daardoor duurder, maar er is nu een voordeel, en over 12 jaar als onderlinge steun afbetaald is weer. Er wordt in dit scenario voldaan aan de voorwaarde van de intentieovereenkomst, omdat als een netto-betaler de wegen overneemt, de kosten voor de achterblijvers stijgen, en er weer nieuwe nettobetalers ontstaan, terwijl het gat tussen de wegenheffing en wat nodig is in een gemeente steeds kleiner wordt. Ook stijgt de wegenheffing.

6

Wat zijn hiervan de gevolgen?

Zoals aangegeven is er een verschil in heffingsgrondslag tussen de wegenheffing en de OZB. Hoewel er minder geld wordt opgehaald met de OZB betekent dit niet direct dat “de burger” ook minder betaald. Er zijn verschillen in heffingspercentages, er vindt bij de woningen een verschuiving plaats van gebruiker naar eigenaar, en van woningen naar bedrijven. Bij de bedrijven van onbebouwd (agrarisch) naar bebouwd (bedrijven). In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van het effect voor een woning met de gemiddelde WOZ-waarde (2020) een bedrijf met een WOZ-waarde van € 464.000,- en een agrarisch bedrijf met een WOZ-waarde van € 706.500 en 16 ha. Grond.

Woning gemid. WOZ-waarde Wegenheffing woning eigenaar Extra OZB woning Wegenheffing + OZB bedrijf nu Nieuwe OZB bedrijf Wegenheffing + OZB agrarisch bedrijf Nieuwe OZB agrarisch bedrijf

Koggenland 234.000

Opmeer

Medemblik

Hoorn

Stede Broec

Enkhuizen

232.000

217.000

183.000

191.000

180.000

Drechterland 229.000

€ 71,28

€ 71,04

€ 69,18

€ 64,96

€ 65,95

€ 64,95

€ 70,66

€ 53,42

€ 56.84

€ 51,26

€ 27,19

€ 51,58

€ 21,78

€ 60,81

€ 1.048

€ 1.340

€1.344

€ 1.513

€ 1.585

€ 2.549

€ 1..310

€ 1.260

€ 1.552

€ 1.601

€ 1.618

€ 1.812

€ 2.734

€ 1.571

€ 2.057

€ 2.470

€ 2.480

€ 2.715

€ 2.815

€ 4.191

€ 2.427

€ 1.780

€ 2.194

€ 2.269

€ 2.291

€ 2.561

€ 3.879

€ 2.221

Hierbij wordt opgemerkt dat bij een woning de gebruiker een vast deel van € 42,28 betaald. De OZB kent dit niet. Waar bovenstaande tabel een voordeel laat zien voor een gebruiker/eigenaar van een woning, is er voor een verhuurder een nadeel van ongeveer € 20,- per woning.