Bijlage 1 - Eindconcept kustvisie 2021 Aan 't Meer

KUSTVISIE IJSSELMEERKUST Aan ‘t meer 2030

Eindconcept 27-10-2021

opdrachtgevers

in samenwerking met

2

3

4

VOORWOORD Vanuit de verschillende coalitieakkoorden van gemeenten en provincie én als uitwerking van de Agenda IJsselmeergebied 2050 zijn we gekomen tot de Kustvisie. Een bestuurlijk koersdocument dat als bouwsteen kan dienen voor bijvoorbeeld omgevingsplannen. Pas als de bouwstenen van de kustvisie zijn opgenomen in omgevingsplannen dan krijgen onderdelen van de visie een ‘formele’ status. Provincie Noord-Holland en de gemeenten Hollands Kroon, Medemblik en Enkhuizen streven naar een duurzame leefomgeving voor wonen, werken en recreëren. We willen de balans zoeken en vinden tussen de waarden van natuur, water en landschap én economie, waaronder recreatie en toerisme. Door vanuit draagkracht en met draagvlak gebiedsgericht te verkennen, te versterken en te verbeteren, kunnen we onze leefomgeving beter beschermen, benutten en ontwikkelen voor onze toekomst. We danken daarom alle deelnemers aan de Kustweken in het vroege voorjaar van 2021 voor hun waardevolle bijdragen. Met het opstellen van deze Kustvisie bereiken we meerdere doelen. Veel partijen, en vooral burgers, hebben belang bij een adequate inventarisatie van de vele plannen in het gebied die er al zijn. Het was onze taak als regionale bestuurders om dit palet bij elkaar te brengen, de opgaven onderling af te stemmen en met elkaar in verband te brengen.

Maar ook om een gedeeld kader te realiseren van waaruit de verschillende initiatieven kunnen worden belicht en vormgegeven. Het overzicht laat de enorme dynamiek in het gebied zien, maar ook de noodzaak tot integrale planvorming en samenwerking bij de uitwerking en realisatie. Pas dan wordt het totaal meer dan

de som der (onder)delen. Wat ons betreft is deze integrale Kustvisie het begin van een vruchtbare samenwerking aan de IJsselmeerkust.. Een coalitie van ‘the willing’ die vanuit betrokkenheid bij de opgaven én het gebied aan de slag wil. De visie is een uitnodiging om met nog meer ideeën te komen en samen aan de toekomst van het IJsselmeerkustgebied te werken. Het bijgevoegde projectenboek is voor ons dan ook slechts een start. Het samenwerken aan projecten vanuit eigen verantwoordelijkheden en bevoegdheden is wat ons betreft niet ‘shoppen in de Kustvisie’ of ‘krenten uit de pap halen’. De integraliteit en het zoeken naar balans staan voorop. Wij zullen dat bewaken. De uitwerking van de visie is aan de gebiedspartijen zelf, ieder vanuit eigen verantwoordelijkheid en bevoegdheid. Dat houdt niet in dat er solistisch gewerkt kan worden. Schouder aan schouder kunnen opgaven sneller gerealiseerd worden. Soms is er intensieve samenwerking nodig en mogelijk. Zodat partners elkaars doelstellingen meenemen. We zien daar de eerste voorbeelden al van. In het projectenboek is een reeks kansrijke verkenningen opgenomen. Deze geven vorm en inhoud aan de Kustvisie. Goedkeuring van de visie, betekent niet onmiddellijk goedkeuring voor de projecten. Deze kennen elk hun eigen financieringsvraagstuk en dienen ruimtelijke procedures, besluitvorming en vergunningstrajecten te doorlopen.

Wel zijn ze door de gebiedspartijen kansrijk genoemd, omdat ze kunnen bijdragen aan een gezonde en welvarende toekomst van de IJsselmeerkust. We hopen op uw medewerking bij de realisatie van de Kustvisie

5

6

INHOUD Samenvatting....................................................8 1. Inleiding 1.1 Participatie........................................................................12 1.2 Leeswijzer............................................................................12

2. De Noord-Hollandse IJsselmeerkust

3. Trends en beleid

5. Projectenboek

3.1 Landschap.......................................................................22

5.1 Wieringerhoek...........................................................44

3.2 Landbouw........................................................................23

5.2 Noordkop......................................................................46

3.3 Natuur & biodiversiteit........................................25

5.3 IJsselmeerkustroute...........................................47

3.4 Energietransitie..........................................................26

5.4 Dijkgatbos & omgeving.................................49

3.5 Wonen................................................................................28

5.5 Groene Lopers.........................................................50

3.6 Klimaatadaptaie.....................................................29

5.6 Innovatie-eiland....................................................52

3.7 Recreatie & toerisme...........................................29

5.7 Oude Zeug....................................................................54 5.8 TOP IJsselmeer.........................................................55

2.1 Kustzone.............................................................................13 2.2 IJsselmeerkust West-Friesland...................13

4. Visie en strategie

5.9 Regatta Medemblik..............................................56

2.3 IJsselmeerkust Wieringermeer...................16

4.1 Doel.........................................................................................33

5.10 Vooroever KoopmanspolderAndijk....57

2.4 IJsselmeer........................................................................18

4.2 Bereik....................................................................................33

5.11 PWN......................................................................................59

2.5 Identiteit en kwaliteiten.....................................20

4.3 De Kustvisie....................................................................33 4.4 IJsselmeerwaarde.................................................34

Bijlagen

4.5 Hoofdprincipes..........................................................37

Bijlage - Identiteitsonderzoek

4.6 Toetsingskader..........................................................40 4.7 Visiekaart.........................................................................42 7

Samenvatting De Kustvisie voor de Noord-Hollandse IJsselmeerkust geeft richting aan ideeën, ontwikkelingen en projecten die van invloed zijn op de leefomgeving. Ontwikkeling van de kust is nodig om klaar te zijn voor de toekomst. Veel partijen werken aan verschillende projecten en opgaven, waarbij het gevaar is dat de samenhang ontbreekt. Daarom hebben de provincie, de drie gemeenten en de lokale gemeenschap een Kustvisie opgesteld. De Kustvisie zal het vertrekpunt zijn voor ontwikkelingen en projecten, op zo’n manier dat die op elkaar aansluiten, elkaar aanvullen en waar mogelijk versterken. We staan aan de ene kant voor opgaven als klimaatadaptatie, verduurzaming en biodiversiteit. Tegelijk bieden het IJsselmeer en de Noord-Hollandse IJsselmeerkust volop mogelijkheden om én in te spelen op wat noodzakelijk is, én op wat wenselijk is om de leefbaarheid en de economie verder te versterken. Een aantrekkelijk gebied om te wonen, werken en om te bezoeken. De Kustvisie helpt daarbij. De visie beschrijft wat de betrokkenen belangrijk vinden en waar zij kansen zien. Wat past hier en wat niet? Waarin onderscheidt de Noord-Hollandse IJsselmeerkust zich en hoe kan dat optimaal worden ingezet? Waar moeten ontwikkelingen en projecten aan voldoen? De Kustvisie is een gezamenlijke visie op een gezamenlijke toekomst.

De Noord-Hollandse IJsselmeerkust is de kuststrook van Den Oever tot Enkhuizen. Maar eigenlijk hebben we het over twee gebieden,

elk met hun eigen geschiedenis, kenmerken en mentaliteit: de kust van West-Friesland en de kust van de Wieringermeer. West-Friesland is een aaneenschakeling van kleine polders, ontstaan door de eeuwen heen en met een historie van kleine tuinbouwers, visserij en handel. De Wieringermeer is de eerste IJsselmeerpolder, met een nieuwe bevolking die de nieuwe landbouwgrond kwam ontginnen. Wat beide kustdelen verbindt is water. Toch zijn het vooral bezoekers voor wie het IJsselmeer een grote rol speelt; veel bewoners leven met hun rug naar het water. Behalve de eigenheid en de verbondenheid van de twee kustdelen, heeft water een centrale rol in de Kustvisie, met name het IJsselmeer. Al betekende de afsluiting van de Zuiderzee een ecologische ramp voor het waterleven, het IJsselmeer heeft nu juist veel ontwikkelkansen, met zijn havens, watersport, zoetwaterbekken, natuurontwikkeling, duurzame energie en weidsheid. De Kustvisie sluit aan op trends en ontwikkelingen en op daarbij behorend beleid van provincie, gemeenten en andere overheden. Daarbij gaat het om landschap, landbouw, natuur, energietransitie, klimaat, wonen en recreatie en toerisme. Deze Kustvisie Noord-Hollandse IJsselmeerkust is een nadere uitwerking van de ambities uit de Agenda IJsselmeergebied 2050.

De visie op de ontwikkeling van de Noord-Hollandse IJsselmeerkust luidt samengevat: Door de unieke kwaliteiten van de Noord-Hollandse IJsselmeerkust optimaal te benutten en de belangrijke functie van zoetwaterbekken voor drinkwater behouden willen we de leefbaarheid en economie versterken, samen met ecologie en energie. Het is een bijzonder gebied met zijn eigen verhalen. Ze hebben geleid tot het waardevolle IJsselmeer en tot een kust met interessante contrasten. Tussen land en water, tussen oud en nieuw land. De kuststrook willen we ontwikkelen met behoud van de landschappelijke waarden en identiteit. De kwaliteiten optimaal benutten, begint met er bewust van zijn en elkaar er bewust van maken. Bij het vervolgens inzetten en/of verder ontwikkelen van deze kwaliteiten, is samenhang belangrijk. Ten eerste moeten ontwikkelingen passen bij de plek. Bij de Wieringermeer met zijn grootschaligheid, innovatie, openheid en strakke lijnen. Bij de West-Friese kuststreek, gekenmerkt door eeuwen aan cultuurhistorie, door grilliger lijnen en kleinschaligheid, al is afwisseling met grootschaliger ontwikkelingen en innovatieve activiteiten ook hier op zijn plaats. Want hoe verschillend de twee gebieden ook zijn, de zichtbare traditie van vooruitgangsdenken delen ze. Ook water zorgt voor samenhang. Als rode draad door de geschiedenis, door de landschappen en door nieuwe ontwikkelingen.

Samen met de dij-

8

ken, die het oude en het nieuwe land, en het IJsselmeer en de kust scheiden én verbinden. Die verbinding kunnen we versterken. Door de blik letterlijk en figuurlijk meer op water te richten en door de overgang tussen water en land te verzachten. In de kustontwikkeling liggen veel kansen voor recreatie en toerisme. Beleving staat daarbij centraal. Van water, landschap, oude en recente cultuurhistorie. Recreatie en toerisme kunnen ook worden gebundeld met andere opgaven, zoals natuur, innovaties in landbouw, energie en klimaatadaptatie. Zo wordt de Noord-Hollandse IJsselmeerkust één zone. Aantrekkelijk voor bewoners, bedrijven en bezoekers, waardevol, bestendig, eigen, verwelkomend, divers, maar verbonden en met samenhang. Uit de visie komt als centraal uitgangspunt naar voren dat ontwikkelingen, projecten en activiteiten IJsselmeerwaarde hebben. De visie biedt houvast vanuit drie hoofdprincipes. IJsselmeerwaarde is het grootschalig vooruitgangsdenken dat kenmerkend was en is voor deze regio. Het IJsselmeer is een door mensenhanden gecreëerde leefomgeving met grote natuur- en waterwaarden, die dankzij die waarden ook economisch bruikbaar is. IJsselmeerwaarde betekent dat ontwikkelingen zich verhouden tot het unieke karakter en de grootse uitstraling van het IJsselmeer en zijn geschiedenis. Dat betekent niet dat elke ontwik-

keling grootschalig moet zijn. Het grootschalig vooruitgangsdenken ontstond uit innovaties voor water en natuur als belangrijke basis. IJsselmeerwaarde bestaat uit een opeenstapeling van historische ingrepen en ontwikkelingen die typerend zijn voor onze omgang met en dynamiek in het IJsselmeer. Nieuwe ontwikkelingen moeten die bijzondere waarden met respect als uitgangspunt gebruiken. En aan de beleefbaarheid van het gebied bijdragen. Kleinschalige ontwikkelingen moeten gezien worden als onderdeel van het grotere geheel met IJsselmeerwaarde. Kleinschaligheid ligt dan in het verlengde van het versterken van de landschapskwaliteit, de identiteit van het gebied, het creëren van samenhang en economische ontwikkeling.

soorten waterrecreanten en -sporters. Maar er liggen nog volop kansen voor doorontwikkeling tot A-locatie voor de watersport. Doordat er met elkaar over is nagedacht en door de Kustvisie als leidraad te gebruiken, kan de kustontwikkeling op een integrale, samenhangende en vooral gewenste manier plaatsvinden.

De drie hoofdprincipes zijn: •

1. Een nieuwe relatie tussen land en water Een natuurlijke balans tussen water, ecologie en activiteiten aan weerszijden van de dijk. Dit gaat om het duurzaam versterken van de condities voor huidige functies op het land en in het IJsselmeer.

•

2. De kust als verbinding Een aantrekkelijke, samenhangende en beleefbare kustzone voor recreanten, toeristen en inwoners, met een combinatie van gebruiksfuncties en ruimtelijke waarden.

•

3. Beleving van internationale allure Het IJsselmeer en de Noord-Hollandse IJsselmeerkust zijn al geliefd bij verschillende

9

1. Inleiding De Noord-Hollandse IJsselmeerkust heeft veel te bieden en dat willen we veel beter benutten, voor versterking van de leefbaarheid en voor de economie. De kuststrook en het IJsselmeer bezitten unieke kwaliteiten en kansen voor ontwikkelingen en voor opgaven waar we met ons allen voor staan. Er spelen grote en diverse belangen in het IJsselmeer, de kustzone en het achterland. Het IJsselmeer is bijvoorbeeld een onmisbare bron voor drinkwater, een zoetwatervoorraad voor landbouw en is belangrijk voor natuur, visserij, scheepvaart en recreatie en toerisme. De ruimtelijke kwaliteit en de cultuurhistorie van de kust zijn zeer waardevol. En zowel op het water als op het land zijn er talloze ontwikkelmogelijkheden voor ecologie, economie en duurzame energie. Er gebeurt al van alles, er zijn allerlei ideeën en wensen en voor de komende jaren staan er tal van projecten en initiatieven op stapel voor verschillende onderwerpen en sectoren. Allemaal hebben ze gevolgen voor de inrichting van de IJsselmeerkust. Wat ontbreekt is samenhang. Met deze Kustvisie voor de Noord-Hollandse IJsselmeerkust willen we daar verandering in brengen. We willen tot een gezamenlijke en integrale aanpak komen voor de hele kuststrook van Den Oever tot Enkhuizen, van Afsluitdijk tot Houtribdijk. De visie is hiervoor de basis en vormt het uitgangspunt voor ontwikkeling en behoud.

Als provincie Noord-Holland en de gemeenten Hollands Kroon, Medemblik en Enkhuizen, hebben we dit toekomstbeeld opgesteld samen met de lokale gemeenschap.

De nadruk ligt op verbetering en groei van recreatie en toerisme: als onderdeel van een aantrekkelijke woonomgeving, voor bezoekers en voor werkgelegenheid. Maar wel in samenhang met natuur en biodiversiteit, met landbouw en andere bedrijvigheid, duurzame energie, drinkwaterwinning en de bestrijding van de gevolgen van klimaatverandering.

kaar aanvullen en waar mogelijk versterken. Daarbij zullen we waken over de eigenheid van het gebied, met ook de verschillen tussen het oude land van het West-Friese deel en het nieuwe land van de Wieringermeerse kust. Om een beeld te geven van de mogelijkheden besluiten we de Kustvisie met enkele voorbeelden van projecten en ideeën.

Een eerste uitdaging is bewustwording van wat het IJsselmeer en de kust nu al te bieden hebben, zo bleek tijdens de totstandkoming van de visie. Bijvoorbeeld hoe bijzonder het enorme zoetwaterbekken is en de natuurontwikkeling die er in het gebied plaatsvindt. Dat er meer roemruchte geschiedenis ligt dan het Zuiderzeeverleden. Dat er een traditie is van innovatie en grootschalig vooruitgangsdenken. Ook blijkt de kuststrook van verschillende kanten verschillend te worden gewaardeerd. Waar watersporters het IJsselmeer en de havenplaatsen op waarde schatten, staan bewoners veelal met hun rug naar het water en zien zij vooral land- en tuinbouwgrond.

Deze Kustvisie Noord-Hollandse IJsselmeerkust is een nadere uitwerking van de ambities uit de Agenda IJsselmeergebied 2050. De Noord-Hollandse ambities voor deze kust zijn opgenomen in het provinciale coalitieakkoord Duurzaam Doorpakken. De Kustvisie sluit ook aan bij de ontwikkelprincipes uit de provinciale Omgevingsvisie NH2050 en bij gemeentelijk beleid; zowel omgevingsvisies als diverse plannen in en om het kustgebied. Daarnaast zijn allerlei gegevens, ideeën, opinies en informatie opgehaald. Bijvoorbeeld met een landschapsbiografie en een sociaal-economische analyse, maar ook met een belangrijke rol voor de lokale bevolking en organisaties tijdens verschillende participatietrajecten. Wat vinden bewoners, ondernemers, natuurorganisaties en andere betrokken partijen belangrijk en waar zien zij kansen?

Voor de Kustvisie gingen we op zoek naar de identiteit van de IJsselmeerkust, hoe we een brug kunnen slaan tussen land en water en tussen oud en nieuw land, en hoe we verschillende kansen en opgaven in samenhang kunnen aanpakken. Zodat we niet alleen hetzelfde voor ogen hebben, maar ook meer kunnen doen en bereiken.

Zo is deze Kustvisie voor de Noord-Hollandse IJsselmeerkust een gezamenlijke visie op een gezamenlijke toekomst. Samen werken we aan de toekomst van het IJsselmeergebied.

De Kustvisie zal het vertrekpunt zijn voor het werken aan ontwikkelingen en projecten, op zo’n manier dat die op elkaar zullen aansluiten, el-

10

Wieringermeerkust

West-Friese kust

11

1.1 Participatie

1.2 Leeswijzer

In de zomer van 2020 is gestart met een participatietraject. Dat begon met een onderzoek naar de identiteit van de kustzone en er is gesproken met onder andere agrariërs, belangenverenigingen, bewoners, natuurorganisaties, gemeenten en andere overheden.

In hoofdstuk 2 geven we een beeld van het gebied. Van het ontstaan en de ontwikkeling van West-Friesland en de Wieringermeer. Van de invloed daarvan op de omgeving en de economie, en ook op de mentaliteit en de manier van samenleven. Aan de orde komt ook hoe de aanleg van de Wieringermeerpolder en de Afsluitdijk de rol en betekenis van het IJsselmeer veranderde.

Vervolgens was er in oktober 2020 een online bijeenkomst over de Kustvisie, en uitgebreide informatie- en participatiebijeenkomsten in maart 2021 onder de noemer Kustweken. Tijdens 23 online sessies hebben in– en externe stakeholders in de vorm van werkateliers, informatiebijeenkomsten en vragenuurtjes mee kunnen praten over de toekomst van de IJsselmeerkust.

In hoofdstuk 3 beschrijven we ten eerste de relevante trends en ontwikkelingen die nu op het gebied afkomen. Denk daarbij aan maatschappelijke opdrachten als verduurzamen van de landbouw, aan klimaat, natuur- en energieopgaven, en uiteraard de kansen die toerisme en

recreatie bieden. Aanvullend beschrijft hoofdstuk 3 steeds de ambities en opgaven vanuit bestaand en toekomstig beleid, zoals de IJsselmeeragenda, provinciaal en gemeentelijk beleid. In Hoofdstuk 4 komen we dan tot de visie voor de Noord-Hollandse IJsselmeerkust en hoe we tot uitvoering kunnen komen. Een voorschot op de uitvoering staat in Hoofdstuk 5, met een aantal projectideeën.

Alle inbreng is verzameld en verwerkt in deze kustvisie. Alle belanghebbenden zijn nogmaals geconsulteerd in oktober 2021, voordat de gemeenteraden van de gemeenten Hollands Kroon, Medemblik en Enkhuizen en Provinciale Staten de visie vaststellen. In het kader van de aankomende Omgevingswet wordt de omgeving in een zo vroeg mogelijk stadium betrokken bij de plannen. Ook de uitvoering van deze visie wordt gezamenlijk met de partners en met de omgeving opgepakt.

Stadsgezicht Enkhuizen

12

2. De Noord-Hollandse IJsselmeerkust Wat kenmerkt en onderscheidt de Noord-Hollandse IJsselmeerkust, zijn verleden en heden, en over welk gebied hebben we het precies?

2.1 Kustzone De Noord-Hollandse IJsselmeerkust is de kuststrook vanaf Den Oever tot aan Enkhuizen, waar de Houtribdijk het IJsselmeer van het Markermeer scheidt. De karakteristieken van het kustgebied worden grotendeels bepaald door die van het achterland; de Wieringermeer en West-Friesland. Dit nieuwe en oude land kennen een eigen ontstaansgeschiedenis die hun sporen hebben nagelaten in de inrichting van het landschap, de economie, de mentaliteit en in de vorm van de kustlijn. Daarmee verschillen ze ook in wensen en ontwikkelkansen en -mogelijkheden. Daarom beschrijven we de twee deelgebieden, met elk hun eigen identiteit. Daarna volgt een beschrijving van het IJsselmeer. Overigens begrenst de Houtribdijk wel beide meren, maar niet de West-Friese kust. Die loopt door tot aan Hoorn. De kust van het Markermeer valt echter buiten deze Kustvisie. Bij deze gebiedsbeschrijving en Kustvisie rijst de vraag hoe ver landinwaarts we de invloed van de kust herkennen. Dat varieert. De kustzone zelf is het overgangsgebied tussen land en IJsselmeer. Op sommige plekken is die zone maar een tiental meters breed. Zo vormt de rechte en hoge Wieringermeerdijk een abrupte overgang tussen land en water, met op de landbouwgrond direct achter de dijk weinig kustbeleving.

Op andere plekken reikt de invloedssfeer van het IJsselmeer verder landinwaarts. Achter de dijk, maar bijvoorbeeld ook waar buitendijkse vooroevers zijn aangelegd. Als kustzone merken we daarom de strook aan waar het land een verband heeft met het IJsselmeer. In deze visie beperken we ons overigens niet tot de directe kustzone; we nemen ook de kansen en mogelijkheden mee die het IJsselmeer het directe achterland biedt. Ook om daarmee de betekenis van het IJsselmeer beter en breder onder de aandacht te brengen. Waar bewoners nu grotendeels met de rug naar het water gekeerd staan, bieden we hen met deze Kustvisie (uit)zicht op een toekomst waarin het water een meer prominente rol kan spelen.

West-Friese IJsselmeerkust

2.2 IJsselmeerkust West-Friesland De kustlijn van West-Friesland wordt gekenmerkt door de Omringdijk die landinwaarts, al kronkelend, een groot aantal aaneengesloten polders uit verschillende eeuwen omvat. De in totaal 126 kilometer lange dijk loopt door tot ver in het achterland en markeert de streek die tot West-Friesland wordt gerekend. Aan de IJsselmeerkust doet de Omringdijk nog steeds dienst als waterkering. Daarbij steekt een deel van West-Friesland als een kaap het IJsselmeer in, met op het meest oostelijke punt Enkhuizen, en een baai bij Wervershoof. Verder liggen aan deze kustlijn het

Visserij

13

stadje Medemblik en dorpen als Onderdijk en Andijk. Buitendijks zijn er op veel plekken vooroevers, natuurlijke ondiepten en deels aangelegde gronden, tegenwoordig benut voor recreatie of natuurontwikkeling. Op de dijk lopen wegen en paden, met uitzicht over land en IJsselmeer.

West-Friese Omringdijk

Lintbebouwing achter de dijk

Omringdijk Met kaden en dijkjes beschermden de West-Friezen hun landbouwgrond - vooral tuinbouw - en regelden ze de waterstand. Het was een nat gebied met rivieren en meren. Tot de 12e eeuw was er behalve ten westen, ook ten noorden land. Noord-Holland zat zelfs vast aan de huidige provincie Friesland. Na doorbraken vanuit de Noordzee ontstond echter de Zuiderzee, die veel land opslokte en ervoor zorgde dat West-Friesland voor een groot deel door de zee omringd raakte. De Omringdijk is een aaneenschakeling van de polderdijkjes aan de buitenrand van het gebied, door de tijd heen aangevuld en opgehoogd tot een aaneengesloten dijk. De huizen en boerderijen werden gebouwd aan de Omringdijk en de andere dijken. Er werd steeds voortgeborduurd op wat er al was en ingespeeld op de elementen. Oud landschap; kleinschalig en gevarieerd West-Friesland heeft zodoende een oud landschap. Ondanks ruilverkaveling is nog steeds het kleinschalige en gevarieerde karakter van de - oude en ook nieuwere - poldertjes te herkennen. De lintbebouwing is duidelijk aanwezig. Boerenbedrijven zijn van vader op zoon overgegaan en – in geval van meer zoons - opgedeeld in kleinere bedrijfjes. Ook aan de West-Friese IJsselmeerkust zie je nog de relatief kleine tuinbouwbedrijven, al zijn er ook grote bedrijfshallen verrezen van bollenbroeierijen.

Prominent aanwezig is Seed Valley: een clustering van bedrijven gespecialiseerd in plantenveredeling en zaad-

technologie. Het is een grote speler op de wereldmarkt en bestrijkt behalve een deel van de West-Friese IJsselmeerkust ook de kust tot Hoorn en verder landinwaarts. Verder is de (haring) visserij eeuwenlang een belangrijke inkomstenbron geweest, net als de overzeese handel vanuit de havensteden Medemblik en Enkhuizen. Dit verleden komt in beide steden nog tot uiting in het straatbeeld, architectuur en plattegronden. Niettemin zijn deze havensteden tegenwoordig meer dan dat dat ze enkel bestaan bij de gratie van een roemrijk verleden. Het karakter van een typische West-Fries is nog steeds onmiskenbaar: een harde werker, praktisch ingesteld en ondernemend. Recreatiesector Naast de tuinbouw is de recreatiesector hier belangrijk voor de economie. Deze is voor een groot deel gericht op de omvangrijke cultuurhistorie, zoals het museum Kasteel Radboud in Medemblik en het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen. Erfgoed en beleving is een sterke combinatie. Beide voormalige Zuiderzeesteden trekken met hun VOC-verleden ook zelf al het nodige publiek. Met een authentieke boot zijn ze met elkaar verbonden. Ook rijdt er een stoomtrein vanuit Medemblik. Het Enkhuizer Sprookjeswonderland is gericht op gezinnen met kleine kinderen. Dat ligt overigens vlakbij het IJsselmeer en de oude stad, maar heeft in zijn invulling met beide weinig relatie.

Maar vooral watersporters en recreanten weten de havens binnen en buiten de steden te vinden in Enkhuizen, Medemblik, Den Oever en Andijk. Enkhuizen heeft zelfs een aparte haven voor de bruine (charter)vloot die met grote groepen vaart, en Regatta Center Medemblik is behalve een moderne haven ook thuishaven voor gerenommeerde internationale zeilwedstrijden. Er is een sterke scheiding tussen het gebruik van het binnen- en buitenwater. Het binnendijkse vaar-

14

water heeft inmiddels een belangrijke toegevoegde kwaliteit voor de nieuwste woonwijken. Er lijkt behoefte aan meer vaarwater. Verder is er een aantal vakantieparken gesitueerd tussen Medemblik en Wervershoof en bij Andijk. Een uitzondering daargelaten richten deze parken zich op het laag- en middensegment van de markt. Proefpolder De vakantiewoningen bij Andijk staan op een bijzondere plek: een driehoekige buitendijkse polder. Hij is in 1927 aangelegd, als proefpolder voor de drooglegging van de Wieringermeer. Hier werd onderzoek gedaan naar onder meer ontzilting, inklinking en geschikte gewassen voor deze grond. Het bleek een groot succes en betekende groen licht voor de aanleg van de Afsluitdijk en de IJsselmeerpolders, waaronder de Wieringermeer. Dat deze proefpolder aan de wieg stond

van de Zuiderzeewerken is op het vakantiepark niet meer zichtbaar. Vlakbij ligt een nieuw proefgebied, met een andere insteek en een opvallend ontwerp: de heringerichte Koopmanspolder. Het is een natuurgebied met een vispassage en een paai- en opgroeigebied in spiraalvorm, passend bij de West-Friese dijkjes en ringsloten. Er wordt tevens geëxperimenteerd met water- en peilbeheer. De Koopmanspolder is een voorbeeld van landschapskunst met belangrijke ecologische waarden. Uniek drinkwaterbedrijf Ten oosten van Andijk ligt een buitendijkse polder van recentere datum . Het is het bedrijfsterrein met twee waterinnamebekkens van PWN, drinkwaterbedrijf en natuurbeheerder in NoordHolland. Op het terrein staan diverse installaties

om IJsselmeerwater (voor) te zuiveren. Ruim 1,2 mln. inwoners van Noord-Holland worden hiermee voorzien van drinkwater uit de kraan. Sinds 1968 zet PWN daarvoor steeds innovatieve technologieën in. De bekendheid van het verhaal over drinkwaterbereiding uit het IJsselmeer voor Noord-Holland en de waardering daarvoor verdient meer aandacht. Zeker omdat het bedrijfsterrein niet publiekstoegankelijk is om veiligheids- en milieuhygiënische redenen. Stranden en natuur Andere buitendijkse gebieden zijn bijvoorbeeld de stranden bij de Vooroevers bij Wervershoof, het Nesbos bij Medemblik, het nieuwe stadsstrand bij Enkhuizen en het aangelegde natuureiland De Kreupel. De laatste is niet toegankelijk voor publiek, wel zijn daar enkele aanlegsteigers voor passanten.

Vooroevers Wervershoof

2.3 IJsselmeerkust Wieringermeer De kust van de Wieringermeerpolder heeft een heel andere uitstraling. Nog geen eeuw geleden was hier zee. Dit is het nieuwe land, grenzend aan het voormalige eiland Wieringen in het noordwesten en West-Friesland in het zuidoosten. De Wieringermeer is niet stukje bij beetje, maar in één keer aangelegd. Eerste IJsselmeerpolder Het was de eerste van de IJsselmeerpolders. Om precies te zijn een Zuiderzeepolder, want begonnen in 1927 viel de nieuwe polder in 1930 droog, nog voordat de Afsluitdijk (in 1932) werd aangelegd. Eigenlijk zou de Wieringermeer pas daarna worden ingepolderd. Wegens een grote behoefte aan landbouwgrond en aan werkgelegenheid was echter eerder gestart. Vandaar dat de dijk, als bescherming tegen eerst nog de Zuiderzee in plaats van het IJsselmeer, hoger is dan andere dijken langs het IJsselmeer. Het water werd vervolgens weggepompt met de gemalen Lely (nabij Medemblik) en Leemans (ten zuiden van Den Oever). Zo kon grond die rond de 12e eeuw werd genomen door de zee, weer in gebruik worden genomen. Bijzonder was ook dat het deze keer niet om binnenlandse polders ging, maar om meertjes en drassige veenweiden die werden ingepolderd tot landbouwgebied. Dit was werkelijk landaanwinning. Nieuwe toekomst De overheid schreef sollicitaties uit voor de Wieringermeerpolder waar boeren, en boeren in spe, uit het hele land op afkwamen.

Ze kwamen de vruchtbare polder ontginnen, gingen het avon-

tuur aan, waren ondernemend en innovatief. Na het ontginnen en na een strenge selectieprocedure kregen zij voorrang bij de uitgifte van nieuwe landbouwbedrijven. Zij werden ‘pioniers’ genoemd. Ze lieten het oude bekende achter, stroopten de mouwen op, en begonnen aan een nieuwe toekomst. Het was de maakbare samenleving ten voeten uit. Deze mentaliteit herken je nog steeds in de Wieringermeer en zijn kust. Nieuw landschap, planmatig aangelegd De percelen werden uitgegeven in een pachtsysteem en maten allemaal 20 hectare (250 x 800 meter). Flinke stukken grond en net zo rechttoe rechtaan als de hoge rechte lange dijk. En waar onder aan de West-Friese IJsselmeerdijk als vanouds bebouwing staat, begint in de Wieringermeerpolder meteen het landbouwareaal, met voornamelijk akkerbouw. De nieuwe dorpen Wieringerwerf, Middenmeer, Slootdorp en Kreileroord zijn planmatig aangelegd. Hetzelfde geldt voor de boerderijen, allemaal van vrijwel hetzelfde type, en op regelmatige afstand langs rechte wegen. Met halverwege een knik, bij werkhaven Oude Zeug, splitst de IJsselmeerdijk als een smalle rechte lijn land en water, met aan beide zijden open ruimte. Aan beide zijden van de dijk is de overgang abrupt. Er is nauwelijks interactie tussen land en water. Grootschalig De agrarische productie is grootschalig en het landschap verandert in rap tempo.

Zo breidt Agriport, bij Middenmeer, steeds verder uit. Dit is een bedrijventerrein met niet alleen uitgestrek-

16

Gemaal Lely

Dijkgatbos

De stevinssluizen in de Afsluitdijk bij Den Oever

Boerderijen in de polder17

te glastuinbouw, maar ook grote datacenters. Agriport ontvangt overigens jaarlijks duizenden bezoekers voor excursies. Daarbij is er ook aandacht voor de aardwarmtecentrale op het terrein, de grootste van de Benelux. Daarnaast speelt windenergie een steeds prominentere rol, zowel in de energievoorziening als het landschap: de Wieringermeer heeft sinds 2020 het grootste windmolenpark van Nederland op het vasteland.

Zuiderhaven

Recreatie Recreatie aan de Wieringermeerkust heeft een ander karakter dan aan de West-Friese kust. Gelegenheid voor watersport is er zeker. Den Oever heeft jachthavens aan beide kanten van de Afsluitdijk. Via een schutsluis kunnen boten van de IJsselmeerzijde naar de Wadden. Passanten leggen echter niet snel bij Den Oever aan. Ze vervolgen veelal de route naar de Waddenzee; de havens van Den Oever hebben vooral vaste gebruikers. Afgezien van werkhaven Oude Zeug zijn er verder geen havens aan de kust van de Wieringermeer. Voor andere waterrecreatie zoals zwemmen en surfen zijn weinig mogelijkheden. Zwemstrandjes of vooroevers zijn er aan dit deel van de kust niet. Afgezien daarvan is het vooral lastig om bij het IJsselmeer te komen. Dat maakt ook wandelen of fietsen langs de dijk vooralsnog minder aantrekkelijk dan aan de West-Friese kant: het ontbreekt er aan adequate fiets- of wandelroutes en ontsluiting. Fietspaden zijn er niet op de dijk; alleen erachter loopt een lange weg, met maar een paar zijwegen het achterland in en er zijn amper oversteken naar de dijk. Potentie is er wel, want al belemmert de hoge dijk het zicht op het IJsselmeer, óp de grasdijk komen liefhebbers van weidse uitzichten aan hun trekken. Bijvoorbeeld bij het Dijk-

Windenergie

gatbos, een gebied met een bijzondere historie waar een wandelroute over de dijk en langs een uitkijktoren komt. Het Dijkgatbos is samen met het Robbenoordbos een onverwachte onderbreking in het agrarische gebied. Ze grenzen beide aan de IJsselmeerkust. Het Robbenoordbos ligt net ten zuiden van Den Oever, het kleinere Dijkgatbos een klein eindje verderop. Wandelaars kunnen er goed uit de voeten en er worden sporten als paardrijden en mountainbiken beoefend. De twee jonge bossen maken deel uit van Natuurnetwerk Nederland en voorzien beide in een camping. Net als Wieringerwerf overigens.

2.4 IJsselmeer De Zuiderzee werd IJsselmeer toen in 1932 het laatste deel van de Afsluitdijk werd gedicht. De reden van de afsluiting was in eerste instantie veiligheid: regelmatig werden de zee en de kust tijdens stormen hevig geteisterd door de Zuiderzee. Tegelijk bood de afsluiting kansen voor de landaanwinning die al jaren werd gewenst om landbouwgrond te creëren. Na de succesvolle inpoldering van de Wieringermeer volgden later aan de oostkant van het IJsselmeer de Noordoostpolder en ten zuiden daarvan de twee Flevopolders. De Zuiderzeewerken waren een knap staaltje werk. Bijkomend voordeel was dat deze aanleg van de Afsluitdijk en van de IJsselmeerpolders jarenlang werk opleverde voor grote aantallen arbeiders, in de crisisjaren dertig en na de Tweede Wereldoorlog. Het plan om ook het Markermeer in te polderen is uiteindelijk niet uitgevoerd. De Houtribdijk (1976) die hiervoor was aangelegd, werd evenwel een belangrijke wegverbinding tussen Enkhuizen en Lelystad en markeert nu het IJssel- en Markermeer.

18

De afsluiting was ook op een andere manier een ommekeer, niet in het minst voor kustbewoners. Behalve veiligheid, werk en landbouwgrond, leverde het ingrijpende gevolgen op voor de natuur en voor duizenden vissers, scheepsbouwers en zeilmakers. Het water werd weldra zoeter en daarmee verdwenen haring, bot en ansjovis. Alleen paling, snoekbaars en spiering hielden enigszins stand, maar de ecologie in het IJsselmeer werd ernstig verzwakt. Veel vissers kregen een uitkering en enkelen werden zelfs boer. Met het afsluiten van de Zuiderzee verdween zo, tezamen met veel waterleven ook grotendeels de Zuiderzeecultuur.

de havenplaatsen aan de IJsselmeerkust. Het IJsselmeer is het grootste zoetwaterbekken van West-Europa, gevoed door onder meer de IJssel. Dit water is onmisbaar. Belangrijk als water voor burgers en bedrijven en voor beregening en tegen verzilting - van landbouwgrond. De laatste jaren neemt ook het besef toe dat het herstellen en stimuleren van (onderwater) natuurontwikkeling in het IJsselmeer en langs de kust een essentiele opgave is. Deze opgaven zijn waar mogelijk te combineren met andere vraagstukken als drinkwater, landbouw, recreatie en toerisme en duurzame energieopwekking.

Velen waarderen het IJsselmeer als een fantastisch watersportgebied en dan vo++oral zeilers en direct langs de kust ook surfers en kitesurfers en andere waterrecreanten. Ook sportvissers en (lange afstand)fietsers genieten langs het water. De beleving blijkt voor velen het meer zelf en

IJsselmeer19

2.5 Identiteit en kwaliteiten De ontstaansgeschiedenis van de twee delen van de Noord-Hollandse IJsselmeerkust heeft invloed gehad op de identiteit: op het landschap, de bebouwing, de natuur, de cultuur, de economie, de mentaliteit. Zoals hiervoor beschreven, zijn er behoorlijke verschillen tussen het oude land en het nieuwe land. De overeenkomsten zijn vooral het vooruitgangsdenken en de verbondenheid met water. Die betreft meer dan het verleden van Gouden Eeuw, Oostzee-, VOC- en de Zuiderzeecultuur waar de West-Friese kust bekend van is. Beide delen van de kust bestaan dankzij hun strijd tegen het water. De recente geschiedenis van de Wieringermeerpolder is daarbij minstens zo interessant als de eeuwenlange geschiedenis van West-Friesland, en heeft zelfs veel invloed gehad op de verdere inrichting en voorspoed van Nederland. Toch mist de Noord-Hollandse IJsselmeerkust identiteit; zowel de beide delen als het geheel. Of beter gezegd, die identiteit, de onderscheidende kenmerken, worden amper onder de aandacht gebracht, laat staan dat ze worden ingezet. Wie zijn wij? Wat past bij ons? En voor wie is dat van toegevoegde waarde? Alleen Enkhuizen en Medemblik slagen daarin, met hun eigen specifieke karakters en cultuurhistorische identiteit. De historische steden zijn gericht op het water met hun erfgoed en beleving, van binnenstad tot bruine vloot.

Die sterke combinatie is een onverminderde toeristische trekpleister voor bezoekers. Het begint al met het weinig bewust zijn van de eigen identiteit en kwaliteiten. In beide kustdelen wordt bijvoorbeeld amper stilgestaan bij de verbondenheid met water. Net zo min bij de interessante geschiedenis van die verbondenheid, als

bij het belang en de kansen van het IJsselmeer nu. Zoals voor de drinkwatervoorziening, het beregenen van landbouwgronden, het beperken van klimaatproblemen, voor herstel van ecologie in het meer, en welke toeristische en recreatieve mogelijkheden zowel het IJsselmeer als de kust bieden. Opvallend bij een onderzoek voor deze visie, was dat betrokkenen als passende woorden voor (de toekomst van) de Noord-Hollandse IJsselmeerkust kozen voor onder meer Nederlands, waterrijk, functioneel, inspirerend en authentiek/geworteld, maar ook voor identiteitsloos/kansloos. De bewoners werden vooral betiteld als ondernemend, toegankelijk, trots, sportief, hardwerkend en betrouwbaar; afspraak is afspraak. Concluderend kunnen we stellen dat het IJsselmeer langs de Noord-Hollandse kust meer kwaliteiten heeft dan waar bezoekers en bewoners zich bewust van zijn. Veel meer dan nu wordt benut.

Koopmanspolder

20

Invoegen: afbeelding wedstrijdzeilen of andere zie suggesties

Aanleg afsluitdijk

Passend bijschrift toevoegen Wedstrijdzeilen

PWN

Aanleg proefpolder Andijk

21

3. Trends en beleid In dit hoofdstuk beschrijven we steeds eerst de relevante maatschappelijke trends en ontwikkelingen. Vervolgens benoemen we daarmee samenhangende ambities en beleid van provincie, gemeenten en ander beleid relevant voor deze Kustvisie. We kijken daarbij naar landschap, landbouw, natuur, energietransitie, klimaat, wonen en naar recreatie en toerisme. Een belangrijke basis voor deze Kustvisie is de Agenda IJsselmeergebied 2050. Deze gebiedsagenda voor het IJsselmeer, Markermeer-IJmeer en randmeren zet in op het vergroten en versterken van de omgevingskwaliteit en de samenhang in het IJsselmeergebied. Met deze agenda kunnen de provincies en andere overheden en betrokkenen hun beleid en plannen op elkaar afstemmen en beschikbare middelen optimaal inzetten. De agenda vindt zijn uitwerking in beleid, projecten, activiteiten en Kustvisies, waaronder deze Kustvisie voor de IJsselmeerkust van Noord-Holland.

3.1 Landschap Trends en ontwikkelingen Door verschillende ontwikkelingen staat het landschap onder druk. Klimaatadaptatie, natuur, landbouw, economische activiteiten, verstedelijking en energietransitie vragen allemaal om ruimte. Tegelijkertijd hechten burgers meer waarde aan het landschap als het om wonen, beleven en recreëren gaat. Ook dragen ze zelf meer zorg voor het landschap en cultuurhistorisch erfgoed. Verstoring van het landschapsbeeld roept dan ook vaker protest op. Bijvoorbeeld bij nieuwe bebouwing, plaatsing van windturbines en zonneparken, delfstoffenwinning en het kappen van bomen. De participerende burger wacht niet af, maar onderneemt actie en zet zich in voor zaken die hij of zij belangrijk vindt.

De ambities van de gebiedsagenda zijn in het kort: • Landschap van wereldklasse • Toekomstbestendig water- en ecosysteem • Vitaal economisch belang

Bij de kustontwikkeling bestaat ook een spanningsveld tussen landschap en recreatie/toerisme en woningbouw. Ze hebben allen belang bij een aantrekkelijk landschap, terwijl de kans bestaat dat ze er met hun aanwezigheid beslag op leggen, dan wel afbreuk aan doen.

Ook het coalitieakkoord Duurzaam Doorpakken van de provincie Noord-Holland is een belangrijk vertrekpunt. Het is een akkoord op hoofdlijnen, over onder meer klimaat, duurzame verstedelijking en bereikbaarheid, leefbaarheid en economie, en vitaal landelijk gebied.

Ambities en beleid In het landschapsbeleid van de provincie en van de drie kustgemeenten zijn landschapskwaliteit en cultuurhistorie leidend bij ruimtelijke ontwikkelingen. Gemeente Hollands Kroon noemt dat ‘ontwikkelen met behoud van identiteit en kwa-

liteit’ en gemeente Medemblik ‘behoud en versterking van bestaande archeologische, cultuurhistorische en landschappelijke waarden’. De gemeente Enkhuizen heeft het ‘inzetten van cultuurhistorie als ruimtelijke identiteitsdrager’ tot opgave benoemd. De cultuurhistorische opgave betreft naast het erfgoed binnen de gemeente het roerend erfgoed “de Bruine Vloot”. De provincie vindt dat ruimtelijke ontwikkeling moet bijdragen aan het zichtbaar en herkenbaar houden van de landschappelijke karakteristieken en gebruikt hiervoor de Leidraad Landschap en Cultuurhistorie. Tevens dient rekening gehouden te worden met de eisen die zijn gesteld vanuit Bijzonder Provinciaal Landschap. Deze beleidsopgaven sluiten aan bij de waarde die burgers in toenemende mate hechten aan hun leefomgeving en waar ze zich ook hard voor maken. Zo gaat bijvoorbeeld gemeente Hollands Kroon ervan uit dat inwoners en ondernemers, binnen de gestelde kaders in ruimtelijke plannen, zelf zorg dragen voor de landschappelijke inpassing. Ze inspireert liever dan dat ze afdwingt. Er is dan ook zowel een inspirerende als heldere balans nodig tussen bescherming en ontwikkeling. Behoud door ontwikkeling zou men het kunnen noemen. De Regionale visie Verblijfsrecreatie van Noord-Holland Noord spreekt van het produceren van ruimtelijke kwaliteit in plaats van consumeren.

22

3.2 Landbouw Trends en ontwikkelingen De ontwikkelingen in de landbouwsector leggen druk op boeren en op de leefomgeving. Al decennia ligt de nadruk op kostenverlaging, productieverhoging, modernisering, innovatie, specialisatie en schaalvergroting. Deze efficiencyslag en intensivering leiden tot enerzijds veel innovaties, maar anderzijds ook tot dalende werkgelegenheid in de landbouw en intensiever gebruik van bodem en buitengebied, met grotere gebouwen, meer kassen en meer bollenbroeierijen en verwerkende bedrijven. In West-Friesland zien we deze ontwikkeling bijvoorbeeld terug in ‘Seed Valley’, het centrum voor plantenveredeling en zaadtechnologie voor nieuwe groenten- en bloemenrassen. Naast deze relatief grootschalige zaadindustrie bestaat de landbouw uit een afwisseling van grote en kleinere land- en tuinbouwbedrijven.

Schaalvergroting kan bijdragen aan innovatie en de verduurzaming van de agrifoodsector, maar leidt ook tot bedrijfsbeëindigingen en gebouwen die hun agrarische functie verliezen. In de Wieringermeer kenmerkt de landbouw zich vanaf haar oorsprong nog steeds door grootschalige akkerbouw, met onder andere aardappelen, graan, uien en suikerbieten. Ook worden er groentegewassen en bollen geteeld en vindt er grootschalige glastuinbouw plaats. Hier komt een belangrijk deel van ons dagelijks eten vandaan. Door schaalvergroting ontstaan steeds grotere bedrijven, terwijl vrijkomende boerderijen andere functies (kunnen) krijgen. Deze ontwikkelingen vinden plaats in een tijd waarin natuur, recreatie, landschap, klimaatadaptatie en burgers om ruimte én verduurzaming - ook van de voedselproductie - vragen.

Hierdoor staat het maatschappelijk draagvlak voor (intensieve) landbouw soms onder druk. Voor de sector ligt er in Nederland de opgave om meer in verbinding te komen met de natuur, de omgeving en de maatschappij. Dat kan door het verduurzamen van de bedrijfsvoering, ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen, het introduceren van recreatie en toerisme als tweede tak en het meer openstellen van bedrijven voor het publiek. Agriport biedt bijvoorbeeld, in samenwerking met Bezoek Agriport, excursies aan. Daarbij zijn ook arrangementen mogelijk in combinatie met vrijetijdsbeleving in de regio. Ook liggen er kansen om gebouwen die hun agrarische functie verliezen een toeristisch-recreatieve functie te geven.

Boerderij Wieringermeerpolder23

Ambities en beleid Greenport Noord-Holland Noord is een samenwerkingsverband van ondernemers, overheden en kennisinstellingen in de agrarische sector. De ruimtelijk-economische visie ‘Greenport Noord-Holland Noord 2050’ biedt verschillende landschappelijke strategieën: consolideren, continueren, stimuleren, articuleren en reconstrueren. Voor het IJsselmeerkustgebied zijn de eerste drie van toepassing: • In het landschap van de Wieringermeer met grootschalige akkerbouw en grootschalige glastuinbouw, passen grootschalige ontwikkelingen. Daarom wordt voor de Wieringermeer ingezet op continueren. Die strategie gaat uit van doorontwikkeling van bestaand grondgebruik en behoud van openheid. In het huidige beleid is er dan ook geen sprake van vermindering van

Continueren

landbouwareaal, en zijn zonne-energie of natuur op landbouwgrond ongewenst. • In het gebied tussen Medemblik en Wervershoof wordt ingezet op consolideren vanwege de landschappelijke kwaliteiten. Met name op en achter de dijk is de landbouw medebepalend voor de kustbeleving. Consolideren kan hier samengaan met verbreding naar recreatieve functies op (voormalige) landbouwbedrijven en naar natuurinclusieve landbouw die positief kan uitpakken voor de belevingswaarde.

natuurinclusieve landbouw. een vorm van duurzame landbouw waarbij gewerkt wordt binnen de grenzen van de natuur om deze te sparen en verzorgen. Deze vorm gaat uit van een veerkrachtig voedsel- en ecosysteem, die optimaal gebruik maakt van de natuurlijke omgeving en dit integreert in de bedrijfsvoering. Hierbij is de ambitie om de grondgebonden landbouw in 2030 zoveel mogelijk natuurinclusief te laten zijn. Dit draagt bij aan het behouden en versterken van biodiversiteit en van de bodem- en waterkwaliteit.

• Tussen Wervershoof en Enkhuizen wordt ingezet op stimuleren. Dit gaat uit van eigentijdse ontwikkelingen en schaalvergroting die samengaan met - al dan niet experimenteel - vormgeven aan het landschap. In het landbouwbeleid is ook veel aandacht voor

Consolideren

Stimuleren

24

3.3 Natuur en biodiversiteit Trends en ontwikkelingen Net als in heel Nederland vraagt ook in Noord-Holland de afname van de biodiversiteit veel aandacht. Met de plant- en diersoorten binnen de natuurgebieden gaat het gemiddeld genomen goed; er zijn soorten die in aantal afnemen en soorten die toenemen. Maar in de landbouwgebieden neemt de biodiversiteit nog steeds af. Ook in het IJsselmeer zijn de opgaven voor de ecologie groot. Met de aanleg van de Afsluitdijk werd het ecologisch evenwicht in de voormalige Zuiderzee ernstig verstoord. Een natuurlijke zoetwaterdynamiek is nooit ontstaan c.q. ontbreekt, het zoute water is zoet geworden en een belangrijke migratieroute is grotendeels afgesloten voor trekvissen, van diep in Europa naar verre oceanen. Dat heeft gevolgen voor onder meer de diversiteit van leefgebieden, vissen, vogels, planten. Met andere woorden: het natuurlijke systeem heeft gaten. Ook speelt de afname van de voedselrijkdom en de aanwezigheid van medicijnresten en gewasbeschermingsmiddelen in het water.

Ambities en beleid Er zijn stevige ambities voor natuur en biodiversiteit in en bij het IJsselmeer, dat in zijn geheel is aangewezen als een Natura 2000 en Vogelrichtlijngebied. Er zijn al verschillende projecten gerealiseerd en gaande. Het gaat niet goed met de visstand. Veel partijen werken aan behoud en versterking van de visserij. In nauw overleg met kennisdragers in het gebied gaat het om nieuwe paai- en opgroeigebieden, behoud van visgebieden, vispassages en zout-zoet overgangen. Zo worden voor trekvissen geleidelijke overgangen gemaakt tussen de Waddenzee en het IJsselmeer, dat wil zeggen tussen zout en zoet water. Daarvoor

is aan de Friese kant van de Afsluitdijk een vismigratierivier in aanleg en doet bij Den Oever al een vispassage dienst. Bij het Amstelmeer vindt onderzoek plaats naar toekomstige ecologische ontwikkelingen. Ook zijn er wensen voor vispassages bij de gemalen Leemans, Lely, Hoekvaart, Slootvaart, Vier Noorderkoggen en Grootslag. Aan de randen van het IJsselmeer ontstaan paaigebieden zoals in de Koopmanspolder, een provinciaal project bij Andijk. Bij het Robbenoordbos is recentelijk een viskringloop gerealiseerd, een nieuw paai- en opgroeigebied. Hierin werkt het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier samen met diverse wetenschappelijke instellingen en ingenieursbureaus.

Ook klimaatverandering draagt bij aan de afname van biodiversiteit. Plant- en diersoorten verdwijnen door zowel verdroging als wateroverlast. Klimaatzones verschuiven in een relatief snel tempo, waardoor soorten zich onvoldoende kunnen aanpassen en/of verplaatsen. Om de verandering van het klimaat op te kunnen vangen zijn grote aaneengesloten natuurgebieden nodig, waarlangs soorten zich kunnen verplaatsen. Het IJsselmeer en diverse kleine gebieden in de kustzone zijn beschermde natuurgebieden, maar daar wordt ook gewerkt en gerecreëerd en er worden verschillende watersporten beoefend.

Vispassage Den Oever

25

Vanuit het Natura 2000 Beheerplan IJsselmeergebied 2017-2023 en Programmatische Aanpak Grote Wateren is het verkennende project Wieringerhoek gestart. De Wieringerhoek is het deel van het IJsselmeer voor de Noord-Hollandse kust. Rijkswaterstaat wil hier een nieuw leefgebied creëren voor vissen en vogels. Ze trekt daar in op met de Provincie Noord-Holland, de gemeenten Hollands Kroon, Medemblik en Enkhuizen, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en drinkwaterbedrijf PWN. Het gaat onder meer om het versterken van het deltakarakter met betere verbinding tussen het IJsselmeer en de Waddenzee (van nat naar droog en zoet naar zout) en het voorzien in meer rijke leefgebieden in het IJsselmeer en de achteroevers. Deze opgave is een belangrijke bouwsteen voor deze Kustvisie. De impact ervan is groot en biedt mogelijkheden om natuurontwikkeling te combineren met plannen voor drinkwatervoorziening, energie, recreatie en toerisme, wonen en werken, landbouw en visserij. Het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier heeft plannen om sterk bij te dragen aan de ecologische doelen van in het gebied de Wieringerhoek.

Hun project de Noordkop zorgt voor verbeterde vismigratiemogelijkheden tussen Waddenzee, het Noord-Hollandse achterland en IJsselmeer; een beheerste zoet-zoutgradiënt; de aanleg van zoete ecotopen en een vispassage op de meest logische plek tussen IJsselmeer en Amstelmeerboezem, bij de Stontelerkeersluis. Ten zuiden van Den Oever en ten oosten van Medemblik liggen op land terreinen binnen Natuurnetwerk Nederland, waaronder het Robbenoordbos, het Dijkgatbos, de Koopmanspolder en de Zuiderpolder. Enkele nieuwe gebieden moeten nog als natuur worden ingericht.

Verder stimuleert de provincie het waarborgen van natuur binnen ontwikkelingen in de landbouw en bij verstedelijking. Het gaat niet alleen om meer hectares aan natuur, maar om het maken van slimme combinaties van natuur met andere functies.

3.4 Energietransitie Trends en ontwikkelingen In 2030 dient de CO2 uitstoot met bijna 50 procent gereduceerd te zijn ten opzichte van het ijkjaar 1990. Fossiele brandstoffen dienen te worden vervangen door hernieuwbare energiebronnen. Dat is onder meer vastgelegd in het Klimaatakkoord dat door zowel de Nederlandse overheid, bedrijfsleven als maatschappelijk organisaties is ondertekend. Dit betekent dat er de komende decennia een volledige overgang naar duurzame, hernieuwbare energiebronnen moet plaatsvinden. Variërend van de opwekking van wind-, zonne-energie en waterenergie tot geothermie. Ook moet (versterkt) worden ingezet op energiebesparing, opslag en hergebruik van bijvoorbeeld restwarmte. Er zijn verschillende vormen van duurzame energie nodig, die elkaar gedurende de dag en seizoenen aanvullen. Daarbij heeft elke regio, conform de Regionale Energie Strategie (RES) een prestatieopdracht meegekregen. Ambities en beleid De ambitie van de regio Noord-Holland Noord is de opwek van 3.6TWh aan hernieuwbare energie in 2030. Dit is een groot bod aan de landelijke ambitie van 35TWh in 2030. Een groot deel van deze 3.6TWh is al gerealiseerd of zit in de vergunningsfase.

In de afgelopen decennia is in de regio veel windenergie gerealiseerd. Vooral in de Wieringermeer, waar in het voetspoor van de windturbines ook datacentra verrezen die (indirect) de lokaal opgewekte energie kunnen benutten. Daarnaast zijn er, conform RES 1.0 van Noord-Holland Noord, plannen voor opwekking van zonne-energie op grote daken, boven parkeerplaatsen, op bedrijventerreinen en langs wegen en kanalen. Langs de IJsselmeerkust is geen draagvlak voor meer windenergie. De gemeente Hollands Kroon sluit zonne-energie op landbouwgrond uit. Wel staat ze dit toe op het IJsselmeer, mits er geen afbreuk wordt gedaan aan de ecologische waarden. Bij de ambities voor natuur en biodiversiteit is het veelomvattende project Wieringerhoek al genoemd. Hiervoor zijn vooruitstrevende plannen voor zonne-atollen, in combinatie met natuur, in ontwikkeling als zoekgebied opgenomen in de RES. De RES-regio Noord-Holland Noord (provincie, gemeenten en waterschap) staat achter deze plannen en daagt het Rijk uit om dit samen met de regio te realiseren. West-Friesland gaat juist wel uit van zonne-energie op bedrijventerreinen en landbouwgrond. De zoekgebieden liggen daarbij voornamelijk iets van de kust af, op en rond de bedrijventerreinen van Medemblik en Andijk en het Grootslag, een polder die een groot deel van de ‘kaap’ beslaat.

Dit kan leiden tot een zonne-zone tussen het kustlandschap van Andijk en het agrarisch gebied van het Grootslag. Daarbij is ook aandacht voor het behouden van aantrekkelijke verbindingen voor recreatief verkeer tussen de gebieden ten noorden en zuiden van de zonne-zone.

26

Artist impression Zonne-atollen Energie-opwekkingsplan NHN 2030 studio S3 ontwerp & bouwadvies

27

3.5 Wonen Trends en ontwikkelingen De woningmarkt is, ook in Noord-Holland, overspannen. Desalniettemin is er vergeleken met Noord-Holland Zuid in Noord-Holland Noord een lage verwachting voor nieuwbouw. De regio wil 40.000 extra woningen bouwen. Er is binnen de provincie vraag naar passende en betaalbare woningen voor alle doelgroepen. Voor Noord-Holland Noord gaat het om circa 20.000 woningen. Wegens afname van het aantal gezinnen en meer 65+ers en alleenstaanden, zal er meer behoefte zijn aan kleinere woningen, met voorzieningen en openbaar vervoer binnen handbereik. Ook zal de regio, door stijgende huizenprijzen en het in 2020 sterk toegenomen thuiswerken, vermoedelijk steeds meer in trek komen bij woning-

zoekenden uit andere delen van de provincie. Door thuiswerken speelt afstand tussen woonen werkplek een kleinere rol, terwijl er meer waarde wordt gehecht aan rust, ruimte en een prettige omgeving om te wonen en recreëren. Wensen waar zeker aan de IJsselmeerkust aan tegemoet kan worden gekomen. Ambities en beleid Het provinciaal woonbeleid van 2020-2025 kent twee speerpunten. De eerste is een woning voor iedereen. Dan hebben we het over goede afstemming tussen vraag en aanbod en over het aanbod aan diverse en betaalbare woningen. Het tweede speerpunt is gezond, duurzaam en toekomstbestendig wonen in een aantrekkelijke provincie. Daaronder valt het verduurzamen van bestaande woningen, en nieuwbouw die zoveel mogelijk klimaatneutraal, klimaatadaptief en cir-

culair dient te zijn en aansluit bij het landschap. Aansluitend daarop staan de gemeenten voor een gezonde woningvoorraad en richten ze zich actief op jongeren, starters en ouderen. In Medemblik en Enkhuizen zullen nieuwe ontwikkelingen van woningbouw en voorzieningen zoveel mogelijk binnen het stedelijk gebied en nabij OV-knooppunten plaatsvinden. Al zijn er ook mogelijkheden voor stadsuitbreidingen, zoals GommerwijkWest-West in Enkhuizen. In de buitengebieden zijn er ook mogelijkheden voor (kleinschalige) woningbouw, met aandacht voor het landschap en bij voorkeur in combinatie met recreatievoorzieningen. Veel nieuwe woonwijken zijn aangesloten op het vaarnetwerk. Dat komt ten goede aan de populariteit van de woningen en van het vaarnetwerk, dat inmiddels druk bezet is.

recreatiewoningen aan het water bij Den Oever

3.6 Klimaatadaptatie Trends en ontwikkelingen Wegens het veranderende klimaat zal ook het Noord-Hollandse IJsselmeerkustgebied rekening moeten houden met: • Nattere, drogere, warmere weersomstandigheden en meer extremen. Enerzijds gaat het om extreme warmte, droogte en hittestress en tekort aan zoet water, anderzijds om het opvangen van een teveel aan water dat leidt tot wateroverlast, overstromingen en hoge peilen op het IJsselmeer. • Toename van verzilting. Dit probleem speelt voornamelijk in de Wieringermeer, waaronder in het Robbenoordbos, maar weinig in West-Friesland. Het IJsselmeer heeft bij al deze zaken een onmisbare functie. Het is immers een voor de Nederlandse watervoorziening onmisbaar zoetwaterbekken. Het IJsselmeerwater wordt benut voor de industrie, de agrarische sector en voor het doorspoelen van gronden/vaarten die dreigen te verzilten. Daarnaast speelt het IJsselmeer als zoetwaterbron een belangrijke rol bij het Noord-Hollandse drinkwater uit de kraan. PWN, drinkwaterbedrijf en natuurbeheerder in Noord-Holland, constateert dat de effecten van klimaatverandering, zoals verzilting, en een toename van de drinkwatervraag aanleiding geven tot het nemen van maatregelen om de drinkwatervoorziening en de zoetwaterbeschikbaarheid naar de toekomst veilig te stellen. Naast het zorgvuldige beheer van het IJsselmeer als strategische zoetwater-

voorraad voor de watervragende functies zal er ook behoefte zijn aan sterke zelfvoorzienende bronnen in de regio. Ambities en beleid Er wordt gestreefd naar buffering en berging van zoet water op plekken waar veel water wordt gebruikt. Dit speelt onder meer langs de A7 bij Agriport. Hier wordt onderzoek gedaan naar het opvangen van regenwater van de kassen voor gesloten koeling van de datacentra. Hetzelfde geldt voor het uitbreiden van waterberging om met name hoosbuien te kunnen verwerken en droogte te bestrijden. Ook wordt bij de kustontwikkeling gekeken naar een meer geleidelijke overgang van water en land. Daarbij kunnen extra opvang van zoet water (voor tijden van droogte) en een robuuste kustlijn (tegen overstromingen) gecombineerd worden met natuur en recreatiefuncties. Er wordt ingezet op het klimaatbestendig maken van de drinkwatervoorziening in de regio. PWN doet bijvoorbeeld een (locatie)onderzoek naar een klimaatbuffer voor de IJsselmeerkust. Overigens is dijkversterking langs de Noord-Hollandse IJsselmeerkust voorlopig niet nodig. Mogelijk komen op termijn enkele dijkvakken na toetsing het komende decennium wel weer in beeld. Verder is er aandacht voor hittestress en voor het verwerken van regenwater in stedelijke gebieden. Dat kan met vergroening, waterinfiltratie in de bodem en hergebruik van regenwater.

PWN

3.7 Recreatie en toerisme Trends en ontwikkelingen Het coronavirus had vanaf voorjaar 2020 een negatieve invloed op de ontwikkeling van de vrijetijdssector. In hoeverre dit effect aanhoudt, is nog onduidelijk. Toch zorgde het virus ook voor positieve ontwikkelingen. Het verlangen naar ruimte en natuur, en de reisbeperkingen, zorgden met name in de zomer en nazomer van 2020 voor een enorme toeloop in natuurgebieden, recreatieparken, logiesaccommodaties én het water. Waar de afgelopen jaren sprake was van een dalende belangstelling van watersporters aan de IJsselmeerkust, was er afgelopen jaar een toeloop van waterrecreanten en -sporters. Dat was onder meer terug te zien in de bezetting van de havens en in de bootverhuur. De verwachting is reëel dat deze tendens, na de herontdekking van het eigen land en de natuur,