Ortese startnotitie

Samenhang met bestaand beleid Bij de uitvoering van dit werkpakket sluiten we aan op het ondersteuningsprogramma dat wordt uitgerold op het gebied van energy hubs als onderdeel van het LAN (Landelijk Actieprogramma Netcongestie). Ook gebruiken we de inzichten uit de Leidraad naar Energieneutrale

Bedrijventerreinen en de subsidieregelingen en financieringsopties van de provincie. Contacten met bedrijven vanuit de gemeente en de provincie zijn de basis om nieuwe initiatieven in beeld te krijgen, bijvoorbeeld vanuit accountmanagement, industrie-aanpak/CES/ Cluster6, et cetera.

Opbrengsten kwartiermakersfase In 2023 zijn verschillende gebieden geïdentificeerd waar aanleiding was om naar energy hubs te kijken. In twee daarvan zijn concrete stappen gezet. Op bedrijventerreinen Bargermeer III en A37 is een eerste bijeenkomst georganiseerd waar tientallen ondernemers op af zijn gekomen. Hierna is een onderzoek gestart naar de mogelijke flexibiliteitsoplossingen bij de bedrijven10. Daarnaast is een ontwerpsessie georganiseerd met de glastuinbouw uit Erica, om de eerste start te maken met een gebiedsvisie waar energie een onderdeel van is. Hieruit is met name de noodzaak tot samenwerking naar voren gekomen en de behoefte om hierin geholpen te worden door de regionale overheden.

Activiteiten In dit werkpakket worden activiteiten zoals gestart in de kwartiermakersfase voortgezet en uitgebreid. Er is nu gestart in twee gebieden. Deze gebieden zullen worden uitgebreid en meer ondernemers worden betrokken. Als zich nieuwe initiatieven voordoen of andere initiatieven zich verder ontwikkelen waardoor ze organisatiekracht van de gemeente vragen, kunnen ook deze mee worden genomen binnen dit werkpakket. Voor deze gebieden wordt een concreet projectvoorstel geschreven om tot een oplossing te komen. De oplossing kan een energiemanagementsysteem zijn of een gezamenlijke opslag in batterijen of een warmtebuffer. Gedurende het uitwerken van deze projectvoorstellen wordt data vergaard die als input geldt voor de werkpakketten 2 en 3.

9 Provincie Drenthe, Tien mogelijke oplossingen bij netcongestie 10 Eind september worden de eerste resultaten verwacht

26

ORTESE Ontwerpen en Realiseren van een Toekomstbestendig Energiesysteem in Emmen

Bargermeer en A37 Voor de ondernemers in Bargermeer en A37 is al een nulmeting gestart. Op moment van het definitief maken van deze notitie komen de aanmeldingen van bedrijven binnen. Stap 1: analyse data van aangemelde bedrijven en onderzoeken behoefte Stap 2: uitwerken oplossingen om flexibiliteit te ontsluiten Stap 3: het presenteren van een voorkeursoplossing en betrekken van meer bedrijven Stap 4: meetsystemen installeren om meer data te vergaren Stap 5: uitwerken van de oplossing en organiseren financiering

Erica Concreet zal dit starten met een nulmeting, hierin wordt zowel warmtevraag als elektriciteit meegenomen. Nu halen de meeste tuinders warmte uit eigen geinstalleerde WKK’s; grotere tuinders verdienen ook aan de elektriciteit die ze daarmee opwekken. Voor deze tuinders is het profiel van elektriciteit bekend. Om te onderzoeken of hier flexibiliteit is wordt dit uitgebreid met de kleinere tuinders en andere stakeholders uit de omgeving. Voor warmte sluiten we aan bij het onderzoek van Greenport. De warmte en elektriciteitsvraag zal over elkaar gelegd worden en oplossingen onderzocht. Voorbeelden van oplossingen voor flexibiliteit zijn het inzetten van (warmte) buffering, vraag-aanbod sturing en conversie van energie. Samenwerkingsvormen zullen in beeld gebracht worden en concreet worden gemaakt. Om dit alles te organiseren zoeken de grotere tuinders de samenwerking met de gemeente op. Ze kunnen dit niet zonder de omgeving mee te nemen en willen samen met de gemeente en stakeholders in het gebied werken aan een gebiedsvisie. Waar mogelijk wordt Klazienaveen direct meegenomen in het onderzoek. Om te zorgen dat het niet bij onderzoek blijft wordt er naar een projectplan toegewerkt.

Stap 1: betrekken van meer tuinders en andere stakeholders in de omgeving Stap 2: analyse van warmte en elektriciteitsdata en zo nodig installeren van meetsystemen Stap 3: uitwerken oplossingen om flexibiliteit te ontsluiten. Onderzoeken van mogelijkheden van een (warmte)buffer of andere opslag/conversie Stap 4: uitwerken van de oplossing voor zowel technisch als samenwerkingsmodellen in projectplan(nen) en organiseren van de projectorganisatie en financiering van de vervolgstappen. Stap 5: oplossingen inbrengen in de gebiedsvisie

Organisatie Om deze stappen te kunnen uitvoeren adviseren wij vooruitlopend op de projectplannen van de overige werkpakketten het aanstellen van een ontwikkelaar/ projectleider voor 0,5 fte startend in januari 2024. Er zal onderzoeksgeld nodig zijn om de analyses uit te kunnen voeren en eventuele meetsystemen te installeren. De mate van meewerking van ondernemers en bedrijven en het ter beschikking stellen van hun data bepaald uiteindelijk of de andere werkpakketten hun vervolg kunnen krijgen.

27

28

ORTESE Ontwerpen en Realiseren van een Toekomstbestendig Energiesysteem in Emmen

Hoofdstuk 6 Werkpakket 2: Digital Twin

In dit werkpakket wordt een zo nauwkeurig mogelijke kopie van het huidige energiesysteem gemaakt. Dat doen we in een digital twin (zie kader). Hierin kan de impact van nieuwe energieproductie, -opslag en -vraag worden getest. Daarbij wordt de lokale situatie van Emmen ingebracht in bestaande software en modellen. Om tot een slimmer en efficiënter energiesysteem te komen, kunnen bepaalde oplossingen al worden toegepast – dat doen we in werkpakket 1. Sommige oplossingen mogen juridisch nog niet, of zijn nog onvoldoende technisch uitgewerkt. Bijvoorbeeld een andere manier van aansturen van het elektriciteitsnet (van vermogens- naar energienet), aanpassingen in de architectuur van het net of tijdsgebonden contracten.

Doel en resultaat werkpakket Doel van dit werkpakket is om oplossingen te toetsen in een digitale omgeving. Het gaat dan om opties die nu nog niet mogelijk zijn, bijvoorbeeld vanwege juridische restricties. Hiermee voorkomen we dat we moeten afwachten en kunnen we zelf het initiatief nemen om tot nieuwe oplossingen te komen. Ook kunnen aanpassingen getoetst worden die onderdeel zijn van het energiesysteem van de toekomst (werkpakket 3). Zoals het veranderen van de netstructuur of het inpassen van grootschalige opslag. We willen antwoord geven op vragen zoals: • Wat is de impact van WKK’s van tuinders op de flexibiliteit in het systemen wat gebeurt er als zij een andere warmtebron gaan benutten? • Welke mate van energie-autonomie kunnen energyhubs in Emmen maximaal bereiken en welke behoefte aan aansluitcapaciteit is daarvoor nodig? • Waar zou grootschalige opslag het beste in de netstructuur passen? • Welk effect heeft gebruik van restwarmte van GETEC

in de gebouwde omgeving op de belasting van het elektriciteitsnet? • In hoeverre kan de waterstofproductie in het kader van de GZI Next congestie op het elektriciteitsnet verlichten of verergeren? In plaats van te wachten tot deze oplossingen wel kunnen, willen we de mogelijkheid om ze te testen. Dat doen we in een digital twin: een zo nauwkeurig mogelijke digitale kopie van het energiesysteem van Emmen. Hierin kunnen we kijken hoe we het systeem slimmer kunnen inrichten, gebieden zelfvoorzienend(er) kunnen maken of andere wet- en regelgeving uittesten. In de digital twin worden de energiekenmerken van de huidige situatie zo realistisch mogelijk nagebootst. Denk aan de hoeveelheid opwek en gebruik van energie, opslag- en conversiemethoden, bestaande infrastructuur, et cetera. Hiermee kan inzicht worden opgedaan in de effecten van nieuwe ontwikkelingen zoals hierboven genoemd, bijvoorbeeld de druk op de infrastructuur en netcongestieproblematiek, de mate waarin een gebied zelfvoorzienend kan zijn, et cetera.

Bij het ontwikkelen van een digital twin komen de volgende vragen aan bod: • Hoe houd je het systeem open en transparant met aan de andere kant de borging van privacy en security van data? • Hoe ga je van simulatie naar operatie? • Welk marktmechanisme gaat de aansturing doen? • Wie wordt eigenaar van de aansturing of kan dit door marktwerking zelfsturend worden? • Hoe kan dit meegenomen worden in de processen van gemeente en provincie op het gebied van gebiedsontwikkeling?

29

Uit de Digitaliseringsagenda van de Topsector Energie: “Digital twins -digitale kopieën van fysieke assetsspelen een steeds belangrijkere rol in het beheren, besturen, en vormgeven van energiesystemen. Maar digital twins verschaffen ook, indien juist geparametriseerd en gevoed met integere data, alle nodige informatie om investeringsbeslissingen veel nauwkeuriger te nemen. Dit betekent dat wij met juiste inzet van digital twins veel nauwgezetter kunnen bepalen of een regio of gebruiker meer gebaat is bij investeren in productie, opslag, conversie, transport infrastructuur of vraagzijde management. Zo kan met behulp van een digitale tweeling van het energiesysteem, de bodem en de bebouwing in een wijk nauwkeurig ingeschat worden wat het effect is van het plaatsen van een nieuwe windturbine, buurtbatterij of laadpalen voor elektrische auto’s, voordat deze fysiek geïnstalleerd worden. Digitale tweelingen -samen met gebruikersinterfaces en software die begrijpelijk en bruikbaar zijnstellen ambtenaren, projectontwikkelaars, burgers, netbeheerders en andere stakeholders in staat om veel beter inzicht te verkrijgen ten aanzien van nodige veranderingen in lokale energiesystemen.

Met een synthetische populatie -een digitale versie van een gemeenschap, inclusief persoonskenmerken zoals voorkeuren, levenspatronen en behoeftes- kunnen zelfs sociale impacts van veranderingen op voorhand ingeschat worden, zoals de weerstand of het draagvlak voor een nieuwe zonneweide.” (pp. 47-48)

Rol ORTESE Vanuit ORTESE nemen we het initiatief om te komen tot de toepassing van een digital twin op Emmen. We brengen Emmen in als testcase, waarbij we in eerste instantie gebruik willen maken van de bestaande

30

software, modellen en tools die beschikbaar zijn om de digital twin vorm te geven. Verschillende partijen zijn al bezig met digital twins, zowel vanuit kennisinstellingen als vanuit het bedrijfsleven. De digitale kopie van het energiesysteem die we binnen ORTESE willen realiseren, bestaat echter nog niet en vraagt een innovatieve toepassing en verdieping van bestaande tools en software.

Betrokken partijen Enexis zal haar kennis inzetten van het modelleren van het energiesysteem en scenario-ontwikkeling. Voor de gemeente is het van belang hoe dit past in de gebiedsvisie ontwikkeling. De Topsector Energie is vanuit haar digitaliseringsprogramma betrokken bij ORTESE. Landelijke organisaties en platforms zoals de Club van Wageningen, platform Transform, programma Maatschappelijk Verantwoord Innoveren en het ministerie van EZK hebben meegedacht en -gedaan. Hun verdere betrokkenheid zal worden geformaliseerd op het moment dat gemeente en provincie besluiten dit project daadwerkelijk uit te gaan voeren. Kennis- en onderzoeksinstellingen hebben een duidelijke rol in de realisatie van de digital twin, net als softwarebedrijven. Ook deze zullen in de tweede helft van 2023 verder betrokken worden.

Samenhang met bestaand beleid Met de digital twin kan een enorme kennisbron worden gecreëerd die provincie, gemeente, netbeheerders en andere partijen zoals kennisinstellingen en bedrijven kan helpen. Binnen het bestaande klimaat- en energiebeleid moeten bestuurlijke keuzes worden gemaakt. Denk aan het wel of niet investeren in een warmtenet in de gemeente Emmen, of het inpassen van grootschalige batterijopslag. Op dit moment is er nog te weinig informatie over de systeemimpact van dat soort keuzes. Met de digital twin kan dit worden doorbroken.

ORTESE Ontwerpen en Realiseren van een Toekomstbestendig Energiesysteem in Emmen

Opbrengsten kwartiermakersfase In de kwartiermakersfase zijn gesprekken gevoerd met partijen die zich bezighouden met digitalisering in de energietransitie. In mei 2023 is een bijeenkomst georganiseerd over het energiesysteem van de toekomst samen met de Club van Wageningen en het platform Transform. Hierbij waren diverse landelijke partijen en kennisinstellingen aanwezig. De belangrijkste opbrengst was dat je digital twins kan gebruiken om te testen en te ontwerpen welke oplossingen het meest ideaal zijn: • enerzijds in het hier en nu om congestie te voorkomen; • anderzijds om keuzes te onderbouwen voor andere energiedragers. De conclusie van deze sessie was dat het eerste een digital twin van het huidige systeem vraagt, en dat het tweede een modellering van het toekomstig systeem vraagt. Daaruit is de opsplitsing in de werkpakketten 2 en 3 voortgekomen11. Ook is in juli een werksessie met de Hanzehogeschool Groningen georganiseerd, waaruit geconcludeerd is dat er kansen zijn om de doelen van ORTESE te koppelen aan bestaande onderzoeksprogramma’s van het lectoraat Energietransitie.

Activiteiten Verschillende partijen zijn al bezig met digital twins, zowel vanuit kennisinstellingen als vanuit het bedrijfsleven. De digitale kopie van het energiesysteem die we binnen ORTESE willen realiseren, bestaat echter nog niet en vraagt een innovatieve toepassing en verdieping van bestaande tools en software. Vanuit ORTESE nemen we het initiatief om daartoe te komen, enerzijds door als initiatiefnemers goed te omschrijven waaraan de digital twin moet voldoen. Vanuit ORTESE wordt ook de financiering geboden voor de digital twin. We gaan er hierbij vanuit dat we naast bijdragen van provincie en gemeente ook externe financiering ophalen, vanuit partners en vanuit landelijke

en Europese subsidieregelingen. Uiteindelijk is het een instrument om analyses te draaien en daarmee slimme(re) keuzes te maken als het gaat om oplossingen voor het energiesysteem in Emmen. Om hiertoe te komen onderscheiden we de volgende activiteiten: • Stap 1: Uitwerken van een gemeenschappelijk uitgangspunt en projectplan (Q4 2023-Q1 2024): hoe groot is het gebied dat we meenemen in de digital twin, hoe baken je infrastructuren af (bijvoorbeeld het hoogspanningsnet), welke data kan worden gebruikt en op welke manier, wat is er extra nodig aan metingen? Dit pakken we samen met betrokken partners op na vaststelling van de startnotitie. GO/NO GO: projectplan met commitment van partners • Stap 2: Voorbereiding van de aanbesteding (Q1-Q2 2024). De basisgedachte achter de digital twin is het in kaart brengen van het huidige systeem in realtime. Dat betekent dat je de huidige infrastructuur en energiestromen schetst en datasets binnenhaalt waarmee scenario’s gedraaid kunnen worden. Dit vraagt: - In kaart brengen van de status quo: huidige gasnetten (aardgas, later ook waterstof en biogas), elektriciteitsnetten en waterstofleiding. - Ophalen van data voor scenario’s: verduurzamingsplannen van (grotere) bedrijven, data uit werkpakket 1, energiegebruiksdata (stookseizoen). - Opstellen van een programma van eisen: simulatiemogelijkheden, dataverwerking en visualisatie.

- Opstellen van een contract voor de partij die de digital twin gaat ontwikkelen. GO / NO GO: voldoende animo en toestemming voor data van ondernemers uit Emmen • Stap 3: Aanbesteding (Q3 2024-Q1 2025): op basis van het programma van eisen en beschikbare data wordt de digital twin aanbesteed. • Stap 4: Bouwen van de digital twin (Q2 2025-Q4 2025). De geselecteerde partij gaat aan de slag met het bouwen van de digital twin, waarbij infrastructuren

11 Zie ook “Bijeenkomst Emmen: kansen voor digital twins” via Transform (forthefutureofenergy.nl)

31

worden ingevoerd, profielen worden ingeladen, real-time data wordt opgehaald en waar nodig extra metingen worden uitgevoerd, bijvoorbeeld in het elektriciteits- of gastnet. - Tussenresultaat: het visualiseren van de verschillende oplossingen uit de energyhubs in WP2 • Stap 5: Real time draaien en uitvoeren van simulaties (vanaf Q1 2026). De tool is werkend en hier kunnen simulaties in worden gedraaid. Deze kunnen op verzoek van de initiatiefnemers van ORTESE, maar mogelijk ook vanuit andere partners komen (denk aan een groep bedrijven of netbeheerders). - In dit werkpakket gaat het vooral over de korte termijn scenario’s: Gedacht kan worden aan: het beter uitnutten van de huidige infrastructuur, inpassen van grootschalige energieopslag in het elektriciteitssysteem, slim uitbreiden van zon-opdakcapaciteit, warmtenetontwikkeling, uitbreiding van bedrijven, conversie en opslag.

32

ORTESE Ontwerpen en Realiseren van een Toekomstbestendig Energiesysteem in Emmen

Hoofdstuk 7 Werkpakket 3: Ontwerpen van het energiesysteem van de toekomst In werkpakket 2 kijken we wat mogelijk is in het huidige systeem, en welke effecten dit heeft op zelfvoorzienendheid en netcongestieproblematiek. Maar wat is het gewenste eindbeeld? Hoe ziet het ideale energiesysteem van Emmen eruit? Welke infrastructuur is nodig om een klimaatneutraal en zo efficiënt mogelijk systeem te ontwerpen? En zou dat er heel anders uitzien dan nu? Inzicht hierin ontbreekt op dit moment. Met de toegenomen schaarste van beschikbare elektriciteitsinfrastructuur en de ruimtelijke impact van het nieuwe systeem, hebben overheden juist hier steeds meer verantwoordelijkheden voor.

In een snel veranderende wereld, waarin de vraag naar en het aanbod van energie voortdurend evolueren, is het essentieel om onze ontwerpregels voor effectieve energiesystemen aan te passen. Momenteel zijn deze regels vooral bekend onder de engineers van regionale en landelijke netbeheerders, terwijl ze voor alle besluitvormers inzichtelijk moeten zijn. Dit roept de vraag op: hoe kunnen we de ontwerprichtlijnen voor lokale en regionale energiesystemen duidelijk maken aan alle betrokken partijen? In dit werkpakket wordt het ideale eindbeeld van het energiesysteem van Emmen in kaart gebracht. Dat doen we via een participatief proces en een modelmatige doorrekening. Dit geeft oplossingsrichtingen die vervolgens via de digital twin in het huidige systeem kunnen worden getest. Bij dit werkpakket worden reeds uitgevoerde systeemstudies en -onderzoeken meegenomen.

Doel en resultaat werkpakket In dit werkpakket willen we de impact van keuzes die we nu maken op het energiesysteem van de toekomst inzichtelijk maken. Hiermee kunnen we laten zien hoe het ideale energiesysteem eruitziet en kunnen we de weg daarnaartoe vervolgens inbrengen in de digital twin (werkpakket 2). Dat geeft onderbouwing voor keuzes in de energietransitie, in de aanleg van infrastructuur en lobby voor aanpassingen in wet- en regelgeving. Ook de ontwikkeling van een toegankelijk dashboard is cruciaal.

Achtergrond bij het energiesysteem van de toekomst Vaak kijken we nog vanuit één deel van het energiesysteem. In dit werkpakket willen we impact van keuzes in de energietransitie inzichtelijk maken. Daarmee kunnen we antwoorden geven op vragen als: • Hoe is de energievraag in te vullen in 2050? • Welke bronnen zijn er beschikbaar en waar zijn deze gesitueerd? • Welke infrastructuren zijn er nodig en welke conversie kan ingezet worden? • Welke marktmechanismen zijn er mogelijk en welke impact hebben deze op de infrastructuur? Alsook meer systemische vragen: • Wat is een ideaal energiesysteem, wat zijn parameters waar dit aan moet voldoen, te denken aan efficiency, betrouwbaarheid, beschikbaarheid, maar ook lokaal benutten van energie? • Kunnen parameters verschillen per scenario en hoe ga je hiermee om in een virtuele wereld? • Welke rol kan Artificial intelligence spelen in het ontwerpen van een ideaal energiesysteem?

33

Rol ORTESE Vanuit ORTESE nemen we het initiatief om te komen tot toekomstbeelden en het ideale energiesysteem dat hierbij hoort. Daarnaast ontwikkelen we een tool met een virtuele wereld waarin de impact van verschillende mogelijkheden duidelijk gemaakt kunnen worden. De opbrengsten van deze tool zullen inhoudelijk ook voor de partners uit ORTESE het meest relevant zijn. Andere partijen, zoals kennisinstellingen en softwarebedrijven, hebben een belangrijke rol in de realisatie van de tool. De kracht van het ontwikkelen van zowel de digital twin als een virtuele wereld van de toekomst zit in het bij elkaar brengen van het toekomstbeeld en de huidige situatie, en het uittesten van de stappen om te doorlopen om te komen tot dat toekomstbeeld. Instrumenten: • Ontwerpsessies: samen met partners in een gebied brengen we de gewenste toekomstbeelden in kaart. Hierbij kijken we naar het energiesysteem als onderdeel van het totaalplaatje van een gebied (denk ook aan natuur, economische activiteit, wonen et cetera). Deze aanpak hebben we al toegepast in Erica. • Innovatieve aanbesteding door hackathon als eerste selectie: samen met het platform Transform gaan we een hackathon organiseren om een partij te selecteren om de basis te leggen voor de virtuele wereld.

Dit willen we doen in een hackathon waarin bedrijven al een 0.1-versie opstellen, er vanuitgaande dat er met bestaande software gewerkt kan worden. • Bestaande scenariostudies verwerken tot bruikbare data: er zijn voor Emmen al systeemstudies uitgevoerd naar een klimaatneutrale toekomst. Deze gebruiken we als basis. Veelal is in scenariostudies gekeken naar de totale hoeveelheid energie die nodig is, niet naar de tijdsafhankelijke inzet van vermogens. • Tooling inzetten voor bestuurlijke keuzes: is een warmtenet een goede optie voor een woonwijk? Is er plek voor grootschalige batterijiopslag? Welke duurzame energiebron is optimaal voor de glastuinbouw? Deze keuzes hebben impact op het

34

hele energiesysteem. Binnen de virtuele wereld is het mogelijk om de impact inzichtelijk te maken en verschillende opties te toetsen.

Samenhang met bestaand beleid Zowel vanuit de gemeente Emmen als de provincie Drenthe wordt het energiesysteem van de toekomst in kaart gebracht. Hierbij gaat het veelal over de energiemix die in de toekomst nodig is en wat dat ongeveer vraagt aan ruimtelijke inpassing. In dit werkpakket brengen we hier een belangrijke verdieping op in een specifiek gebied. We kijken namelijk naar de profielen van aanbod van en vraag naar energie en naar de concrete projecten die nodig zijn om het systeem van Emmen te optimaliseren. Hiermee gaan we een stap verder en maken we concreet wat nodig is om tot het ideale systeem in 2050 te komen.

Opbrengsten kwartiermakersfase In de kwartiermakersfase zijn we tot de conclusie gekomen dat het niet lukt om de doelen zoals gesteld in werkpakket 2 in een en dezelfde digital twin te kunnen verwerken als de doelen beschreven hierboven. Experts van de Topsector Energie, Club van Wageningen en Entrance (Hanze Hogeschool) onderschrijven dit. Hier gaat het om het uitwerken van verschillende toekomstbeelden en te komen tot een ideaal energiesysteem. Dit verwerken in een virtuele wereld waarin de impact van verschillende keuzes inzichtelijk gemaakt kan worden. In juni 2023 hebben we een ontwerpsessie georganiseerd over het energiesysteem van de toekomst in glastuinbouwgebied Erica. Samen met 8 vertegenwoordigers van het glastuinbouwgebied Erica, en mensen van gemeente Emmen en provincie Drenthe is in brede zin gekeken naar mogelijkheden om te verduurzamen. Denken en werken vanuit mogelijkheden en nieuwe perspectieven stond daarbij centraal.

ORTESE Ontwerpen en Realiseren van een Toekomstbestendig Energiesysteem in Emmen

Verschillende oplossingsrichtingen zijn verkend waarbij op integrale wijze mogelijkheden zijn onderzocht. Daarbij ging het niet alleen om oplossingen in de energietransitie maar ook naar de wijze waarop in de toekomst de energiehuishouding zou kunnen worden georganiseerd, passend bij waarden die deelnemers van belang vonden zoals, eigenaarschap, verantwoordelijk willen zijn, gelijkwaardigheid, coöperatief werken, cross-sectorale oplossingen zoeken en volhoudbaar werken. Dat bracht met zich mee dat andere thema’s die bijdragen aan een volhoudbare glastuinbouw in Erica zoals water, natuur, biodiversiteit en sociale duurzaamheid nadrukkelijk zijn meegenomen in de oplossingsrichtingen. Bij het uitwerken van concrete(re) plannen komt iedereen uit op het belang van samenwerking. De ene meer gericht op het samenwerken binnen de tuinders en met andere energie-intensieve industrie om warmte en flex te delen, de andere ook met andere partijen. Allen zochten naar coöperatieve samenwerkingsvormen. Om te komen tot een energiecoöperatie of collectief binnen de tuinders is de conclusie dat er eerst een concreet project nodig waar gezamenlijk de schouders onder gezet kunnen worden. Als optie kwam naar voren om gezamenlijk een grote warmtebuffer voor de pieken in de winter te organiseren.

Vanuit de Hanzehogeschool Groningen, Entrance, is een eerste sessie georganiseerd om te komen tot de parameters van een ideaal energiesysteem. Een van de parameters is het voorkomen van verplaatsing van energie: benut de energie die lokaal beschikbaar is. Bepaal daarna wat er van buiten nodig is.

Activiteiten • Opstellen projectplan (Q1-Q2 2024). Na vaststelling van de startnotitie werken we een projectplan uit. In Q1 2024 zal er een grote stakeholdersbijeenkomst worden georganiseerd die input levert voor het plan.

Langs de werkpakketten die we hebben gedefinieerd gaan we opnieuw in gesprek met potentiële partners, met als doel om een concreet plan van aanpak inclusief verdeling van taken en financiering op te stellen. GO/NO GO op projectplan • Onderdeel van het projectplan is het starten van een innovatief aanbestedingstraject, gestart met een hackathon. Doel hiervan is om partijen meteen de kans te geven om te laten zien wat hun software kan bijdragen aan de doelen van het project. • Parallel hier aan werken we met verschillende ontwerpsessies naar het ideale energiesysteem en de scenario’s die in de virtuele wereld naar voren moeten komen. GO / NO GO : naar gelang de behoefte en de uitkomsten van de hackaton bepalen of de aanbesteding doorgezet gaat worden • In 2025 komen we tot realisatie van de tool. Hiervoor selecteren we een partij die een platform gaat bouwen en grote hoeveelheden data kan verwerken. • In 2026 brengen we deze tool en de digital twin samen en komen we tot het eindproduct zoals in werkpakket 2 genoemd. Als beide digitale tools ontwikkeld zijn vertalen we dit naar concrete acties. Wat is de impact van verschillende oplossingen en keuzes.

Hoe kunnen we het ideale systeem ontwikkelen vanuit de infrastructuur die we nu kennen? Al tijdens de ontwikkeling van de tools zullen we gaan werken in ontwerpsessies waar beide tools ingezet kunnen worden om de mogelijkheden en impact te laten zien.

Betrokken partijen Transform heeft aangegeven ondersteuning te willen bieden bij de uitvoering van dit werkpakket. Bijvoorbeeld door in nauwe samenwerking met netbeheerders en kennispartners de veranderende richtlijnen en ontwerpkeuzes te onderzoeken. Hiermee wordt in kaart gebracht van nodig is voor de ontwikkeling van lokale energiesystemen.

35

Vanuit zowel Entrance als TNO is er interesse om mee te werken aan het ontwikkelen van scenario’s en mee te werken hoe de resultaten uit een dergelijk onderzoek meegenomen kunnen worden.

Kader: Hoe komen werkpakket 2 en 3 samen?

Begin 2024 willen we een bijeenkomst organiseren in samenwerking met MVI (onderdeel van de Topsector Energie) om samen met stakeholders een eerste ontwerp te maken van het ideale energiesysteem. Ook zal er ondersteuning zijn bij het vormen van de consortia.

Iedereen kent de vraagstukken met lucifers. Je mag 1 of 2 lucifers verplaatsen om te komen tot een nieuw figuur. Zo kun je ook kijken naar de architectuur van het elektriciteitsnet. Er zijn keuzes gemaakt in het verleden en het net is steeds verder uitgebouwd. Als je helemaal opnieuw zou mogen beginnen hoe zou je het dan ontwerpen? En wat kunnen we voor aanpassingen maken in het huidige net om daar te komen? En wat gebeurt er dan? Dit kun je dan weer toetsen in een digital twin.

Het toetsen van oplossingen om te komen tot het ideale energiesysteem.

De visie van Transform op de casus Emmen “De casuïstiek van Emmen biedt een uitstekende kans om tot een representatieve afbakening te komen en relevante data te verzamelen van diverse partners. (…) Door de beelden, belangen, kansen en belemmeringen in kaart te brengen, kunnen we een gezamenlijk projectvoorstel opstellen dat aansluit bij de behoeften van alle partijen. De weg naar het ontwerpen van het energiesysteem van de toekomst vereist samenwerking en een open dialoog tussen alle betrokkenen. Transform is vastbesloten om deze dialoog te faciliteren en een gezamenlijke visie te ontwikkelen voor een rechtvaardiger, robuuster en schoner energiesysteem. Laten we gezamenlijk bouwen aan een duurzame en welvarende toekomst waarin energie voor iedereen toegankelijk is.”

Verplaats één lucifer zodat deze berekening klopt. Je mag het gelijkheidsteken (=) niet veranderen in Oplossing

(8 - 4 = 4) of

(0 + 4 = 4)

36

ORTESE Ontwerpen en Realiseren van een Toekomstbestendig Energiesysteem in Emmen

Hoofdstuk 8 Randvoorwaarden en organisatie

In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan de onderwerpen die noodzakelijk zijn voor een goed project. Deze zijn onderdeel van alle werkpakketten en derhalve niet opgenomen in een van de eerdere hoofdstukken. Dit is slechts bedoeld om ze te benoemen, een verdere uitwerking is nog nodig.

Communicatie Het energiesysteem is complex. ORTESE raakt aan veel onderwerpen die technisch of juridisch van aard zijn. Tegelijk is de overgang naar een slim en efficiënt energiesysteem voor iedereen relevant. Dat zien we nu met de problemen die netcongestie op het elektriciteitsnet voor bedrijven oplevert. Ruimtelijk heeft energieinfrastructuur ook een belangrijke impact. Binnen ORTESE is communicatie daarom een cruciale schakel. We willen communicatie in ieder geval inzetten om: • Aan onze partners (bijvoorbeeld mede-overheden, netbeheerders) en stakeholders (bijvoorbeeld bedrijven, instellingen en inwoners) uit te leggen waar ORTESE over gaat; • Partners en stakeholders die dit nog niet zijn actief te betrekken bij het project, bijvoorbeeld via werkconferenties en bijeenkomsten; • Kennis die we in Emmen opdoen te verspreiden naar andere delen van Drenthe en Nederland (disseminatie) en kennis op te doen uit vergelijkbare projecten. In het licht hiervan is ORTESE in Brussel gepitcht bij het Small and Medium Sized Cities Platform; • Aansluiten bij landelijke programma’s zoals het Landelijk Actieprogramma Netcongestie.

Wet- en regelgeving Veel oplossingen om lokaal vraag en aanbod te balanceren, of de druk op energie-infrastructuur te verlagen, lopen tegen juridische obstakels aan. Denk aan energie uitwisselen met je buurman, een gezamenlijke batterij gebruiken of flexibele transportcontracten afsluiten. Of aan een volledig andere manier van sturen op het elektriciteitsnet: van vermogens- naar energienet. We weten nu al dat we tegen diverse zaken aan gaan lopen die juridisch niet of beperkt mogen. In alle drie werkpakketten nemen we daarom wet- en regelgeving mee als aandachtspunt. Emmen wordt met de uitvoering van ORTESE een plek waar andere juridische arrangementen kunnen worden getest of waar geëxperimenteerd kan worden.

Samenwerkingsvormen We zien nu dat partijen vooral vanuit hun eigen perspectief naar hun energievraag en -productie kijken. Dat is logisch in een situatie waarin energie beschikbaar is. Als we het systeem slimmer en efficiënter willen inrichten, vraagt dat echter meer afstemming en samenwerking. Lokaal vraag en aanbod koppelen is maatwerk. Slimme oplossingen voor het systeem vragen vaak ook dat bijvoorbeeld bedrijven samen efficiënter gebruik maken van dezelfde infrastructuur door hun verbruikspatronen op elkaar aan te passen. Om samen tot oplossingen voor het energiesysteem te komen, zijn manieren nodig om samen te werken. Dat kan via een gezamenlijk contract bij de netbeheerder, via een coöperatie of op een andere manier. Hiervoor zijn goede samenwerkingsvormen en -contracten nodig, en prikkels voor partijen om samen te werken. We zien het ontwikkelen van effectieve samenwerkingsvormen als een belangrijke randvoorwaarde voor ORTESE.

37

Organisatie en benodigde capaciteit Uit het Nationaal Plan Energiesysteem: “Het veranderende energiesysteem vraagt ook om nieuwe manieren van samenwerken, door burgers, bedrijven en overheden. Deze moeten passen bij hoe we in de toekomst energie gebruiken, bij de nieuwe verdienmodellen in de economie en het mogelijk maken effectief kennis en ervaring te delen binnen de transitie. Dit geldt op alle schaalniveaus. Bijvoorbeeld lokaal voor het realiseren van een energiehub of het realiseren van een warmtenet dat zowel woningen als glastuinbouw bedient. Of binnen een keten of sector voor het beter benutten (m.n. opschalen) van de innovatieve kracht van het bedrijfsleven.” (p. 22)

Trainees en onderwijs De energietransitie gaat versnellen en vraagt meer mensen met kennis hebben over de mogelijkheden om het energiesysteem te verduurzamen. ORTESE is door de opzet uitermate geschikt om startende mensen op de arbeidsmarkt in te wijden in de uitdagingen en mogelijkheden die er liggen in het energiesysteem. We willen een aantal trainees de mogelijkheid bieden om binnen het project een eigen rol te pakken. Dit zal binnen de projectplannen van WP 2 en 3 verder uitgewerkt worden. Entrance biedt de mogelijkheid om onderdelen van het ORTESE project in te brengen in een Entrance learning community. Hier komen studenten, docenten, onderzoekers, bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties bij elkaar. Het biedt een multidisciplinaire omgeving, met veel interactie met de praktijk. Ook studenten en onderzoekers van NH Stenden (onderdeel van de Green Wise campus) kunnen via een learning community aansluiten en meewerken aan energievraagstukken.

38

ORTESE is een project met een voorgestelde looptijd tot en met 2027. De initiatiefnemers zijn de provincie Drenthe en de gemeente Emmen. In de maanden na vaststelling van deze startnotitie zullen andere partners van het programma formeel betrokken gaan worden. Als het gaat om de projectorganisatie zien we dit als volgt voor ons: - Er wordt per werkpakket een werkgroep ingericht. Hier is 1 projectleider verantwoordelijk voor het bewaken van de planning en de voortgang. Per projectgroep worden daarnaast mensen vanuit de verschillende partners betrokken. Bij werkpakket 1 (energy hubs) zullen dit bijvoorbeeld mensen zijn die vanuit de provincie en gemeente veel contact hebben met bedrijven, en vanuit andere partners mensen die technische kennis hebben over oplossingen voor netcongestie. Bij werkpakket 2 zullen dit mensen zijn die de inhoudelijke wensen vanuit ORTESE bewaken en mensen die de totstandkoming van een digital twin kunnen begeleiden. - We richten een kernteam in waarin van elke partner in het project een vertegenwoordiger zit. Een projectmanager zit het kernteam voor. Dit kernteam bewaakt de voortgang van het totale project en de samenhang tussen de deelprojecten. Deze vertegenwoordigers zijn mensen die het project goed kunnen vertegenwoordigen binnen hun organisatie en hun organisatie kunnen vertegenwoordigen binnen het project.

Dit vraagt om politieke en bestuurlijke sensitiviteit en minder om inhoudelijke kennis. - Het kernteam rapporteert aan de verantwoordelijk bestuurders. Bijvoorbeeld over de koers van het project en het vrijgeven van gereserveerde middelen. Het gaat hierbij in ieder geval om de verantwoordelijk wethouder en gedeputeerde vanuit respectievelijk de gemeente Emmen en de provincie Drenthe. Afhankelijk van de verdere invulling en formalisering van rollen van stakeholders, worden ook andere partijen bestuurlijk betrokken. Te denken valt aan Enexis, Topsector Energie

ORTESE Ontwerpen en Realiseren van een Toekomstbestendig Energiesysteem in Emmen

Bestuurders/ Stuurgroep

Kernteam Projectmanager en ondersteuning

Communicatie

Werkgroep Energy hubs

Werkgroep Digital Twin

en het ministerie van EZK. Waar mogelijk sluit de stuurgroep aan op bestaande bestuurlijke overleggen in de provincie, bijvoorbeeld de Energy Board of de Regionale Energie Strategie. Om deze organisatie te bemensen is capaciteit nodig. Dat zien we als volgt voor ons: - Het kernteam bestaat uit medewerkers van de verschillende projectpartners en vraagt dus structurele inzet van de verschillende organisaties. We schatten dit per organisatie in op 0,2 fte. De projectmanager zal hier fulltime mee bezig zijn, deze zal extern worden aangetrokken voor de looptijd van het programma. - De projectgroepen bestaan uit mensen die inhoudelijk vanuit de verschillende partners betrokken zijn bij het onderwerp. Dit vraagt inzet die vaak aansluit op de lopende activiteiten binnen organisaties. Denk aan accounthouders voor bedrijventerreinen en industrie die hun contacten benutten om de activiteiten vanuit ORTESE te faciliteren. Dit vraagt zeer beperkte extra inzet vanuit de organisaties. De projectleiders per werkgroep worden extern geworven en zijn hier fulltime mee bezig.

Werkgroep Energiesysteem van de Toekomst

Samengevat vraagt het uitvoeren van ORTESE zoals in deze startnotitie voorgesteld: - Bemensing van het kernteam vanuit de projectpartners (0,2 fte per organisatie); - Bemensing van de projectteams van de werkpakketten (0,4 fte per werkgroep). - Inhuur van een projectmanager (0,8 fte) en projectleiders per werkgroep (3x0,6 fte). Projectleiders van WP 2 en WP 3 kunnen ingehuurd worden vanuit de consortiumbegroting of in kind geleverd door een van de partners. De projectmanager en projectleider WP 1 zullen in januari 2024 kunnen starten om te zorgen voor goede doorloop.

39

40

ORTESE Ontwerpen en Realiseren van een Toekomstbestendig Energiesysteem in Emmen

Hoofdstuk 9 Aanbevelingen en besluitvorming

Deze notitie geeft weer wat er opgehaald is in de kwartiermakersfase. De partijen betrokken bij deze fase adviseren op basis van de in deze startnotitie gepresenteerde onderbouwing om een vervolg te geven aan ORTESE via de voorgestelde stappen. De betrokken partijen kunnen het echter niet zonder andere partners. Door de middelen te reserveren binnen de gemeente en provincie kunnen enerzijds de initiatieven die gestart zijn voortgezet worden en anderzijds externe partijen betrokken worden. Q4 2023 zal in het teken staan van het betrekken van samenwerkingspartners, consortia vormen (op deelgebieden), trekkers van de werkpakketten bepalen en voorbereiden voor of zo mogelijk al inschrijven op subsidiemogelijkheden. Dit zal leiden tot verder uitgewerkte projectplannen waarin de bijdrage van de verschillende partners helder wordt. Voor landelijke partners, onderzoeksbureaus en onderwijsinstellingen is het van belang dat de lokale overheden de noodzaak onderschrijven door ook zelf te investeren. Het is evident dat de provincie en gemeente pas zekerheid kunnen geven op deze investering als uit de activiteiten die in Q4 2023 worden uitgevoerd, concrete werkplannen voortkomen met daarin opgenomen het commitment van de reeds genoemde externe partijen. Om het kip-ei probleem hier te doorbreken vragen we een reservering van beide partijen voor de komende vier jaar.

Aanbevelingen en besluitvorming De kwartiermakersfase heeft laten zien dat gezamenlijke inzet van de publieke en private partijen bij het ontwerpen van een slim en efficiënt energiesysteem van Emmen grote meerwaarde heeft. Die gezamenlijke inzet krijgt vorm via de drie werkpakketten. De afzonderlijke werkpakketten beschrijven de verschillende stappen die nodig zijn om te komen tot een toekomstbestendig energiesysteem voor Emmen. Het is echter juist de samenhang tussen de pakketten én de wijze waarop overheden, netwerkbedrijven, industrie en MKB en kennisinstellingen hierin samenwerken die de meerwaarde biedt die we

zoeken: via logische stappen gezamenlijk werken aan het ontwerp van een duurzaam energiesysteem dat past bij het sociaal-economisch profiel van de gemeente Emmen. Dat proberen we op een zodanige wijze te doen dat óók gedurende de transitieperiode (enige decennia) kansen voor bedrijven en samenleving in Emmen zo goed mogelijk worden benut. Dit transitieproces vraagt nadrukkelijk om een stevige inbreng van publieke partijen. Dit vanuit de gedachte dat de energietransitie eerst en vooral een maatschappelijk proces is waarin publieke en private belangen bij elkaar komen en dienen te worden afgestemd, liefst op een zodanige manier dat er sprake is van wederzijdse versterking. Zowel vanuit haar publieke taken als het stimuleren en faciliterend van een gezond ondernemersklimaat voor industrie en bedrijvigheid spelen gemeente en provincie hierbij belangrijke verbindende en regisserende rollen. Juist waar publieke en private behoeften en belangen elkaar ontmoeten zijn deze rollen in dit ingewikkelde transitieproces onontbeerlijk. Een dergelijk werkproces is te omvattend en te complex om door alleen bedrijven en/of netbeheerders opgepakt te worden.

De maatschappelijke positie en de rol van de provincie en gemeente is bij uitstek geschikt om de regie te pakken en de betrokken partijen bij elkaar te brengen en te ondersteunen om samen een nieuwe inrichting van de energievoorziening (energiesysteem) te ontwikkelen die de economische en duurzame ontwikkeling van Emmen op langere termijn mogelijk maakt. Door in dit project te investeren kan de gemeente ondernemers ontzorgen en helpen om hun rol in een gedigitaliseerde energiemarkt te pakken. Op korte termijn geeft de ontwikkeling van energyhubs ondernemers de kans om te verduurzamen en uit te breiden zonder tegen beperkingen van de huidige infrastructuur op te lopen. De gemeente krijgt zelf de kans om energie beter te integreren in de processen omtrent gebiedsvisies. In de onderzoeksfase kan de digital twin in beheer zijn bij de onderzoekspartijen. Als de markt voor vraag en aanbod

41

in werking is zou de gemeente de digital twin in eigen beheer kunnen houden voor simulaties. Aanbevelingen - Neem als gemeente en provincie de regie over het energiesysteem van de toekomst. Het ontwerp van een duurzaam energiesysteem is in toenemende mate een bepalend onderdeel van veel beleid, variërend van gebiedsplannen en wijkvernieuwingsplannen tot aan armoedebeleid. - Neem als overheden het initiatief tot het ontwikkelen van een digital twin. Een digital twin is het instrument waarin alles samen komt, slimme oplossingen in gebieden kunnen getoetst worden evenals de impact. - Ondersteun en bekrachtig het project ORTESE met drie werkpakketten, reserveer middelen zodat externe partners betrokken kunnen worden. - Gebruik de urgentie die gevoeld wordt door de huidige netcongestie. Echter zorg dat de korte termijn problematiek niet de volledige aandacht opslokt waardoor het werken naar een toekomstig systeem stil komt te liggen.

van partners – begin 2024 van start te gaan met de drie werkpakketten en richt hiervoor een organisatie in. Hierbij zullen ook de gereserveerde middelen beschikbaar komen voor het project. De projectorganisatie rapporteert periodiek de voortgang aan een bestuurlijke stuurgroep waarin in elk geval een verantwoordelijk wethouder en gedeputeerde zitting hebben.

De eerste vervolgstap ligt bij de gemeente Emmen en provincie Drenthe. Aan de hand van besluitvorming over de voortzetting van dit project bij gemeente en provincie kunnen externe partijen formeel betrokken worden bij ORTESE. Vanuit de kwartiermakersfase zijn de volgende adviezen voor het vervolg geformuleerd: • Bekrachtig als colleges van Gedeputeerde Staten en Burgemeester & Wethouders de keuze voor ORTESE en de drie samenhangende werkpakketten die hier onderdeel van zijn – inclusief een reservering voor een financiële bijdrage; • Pak een stevige rol, houdt het initiatief en communiceer dit duidelijk naar ondernemers; • Communiceer de keuze voor ORTESE en de reservering van middelen gezamenlijk richting geïnteresseerde partijen om hun betrokkenheid met kennis, tools, capaciteit en geld te formaliseren; • Besluit – op voorwaarde van voldoende betrokkenheid

42

ORTESE Ontwerpen en Realiseren van een Toekomstbestendig Energiesysteem in Emmen

43

Colofon

Bezoekadres

Een uitgave van de gemeente Emmen

Raadhuisplein 1, 7800 RA Emmen Telefoon: 14 0591

gemeente.emmen.nl gemeente@emmen.nl 48830