Bijlage bij RA21.0017: Corona- oplegger winkelgenbieden Drenthe (RIS.10085)

Toekomstig koopgedrag • • • •

Online blijft structureel hoger dan voor corona; met name onder de middelbare leeftijdsgroepen; Behalve middelgrote kernwinkelgebieden zullen nu ook binnensteden geraakt worden; Leegstand neemt toe (faillissementen bij winkels, horeca en cultuur ten gevolge van omzetdaling plus structurele toename online); Regio’s met veel binnenlands toerisme zullen hier de komende jaren van blijven profiteren (en hiermee de gevolgen van een eventuele recessie mogelijk kunnen compenseren).

Economische ontwikkeling • • •

Hogere werkloosheid en economische krimp; Sociaal zwakkere gemeenten zijn hier meer kwetsbaar voor dan gemeenten met hoge inkomens; Een recessie zal vooral impact hebben op horeca, recreatie, cultuur en luxe aankopen (zoals woninginrichting).

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

32 van 52

5 5.1

Drenthe Inleiding

In dit hoofdstuk vertalen we de ontwikkelingen uit de voorgaande hoofdstukken naar de situatie van de winkelgebieden in Drenthe. Dat doen we in de eerste plaats voor de kernwinkelgebieden. Paragraaf 5.2 laat zien hoe de kernwinkelgebieden in Drenthe er vanuit de drie invalshoeken (uitgangssituatie, corona-impact en perspectief) voor staan. Paragraaf 5.4 geeft inzicht in de impact van de coronacrisis op ondersteunende en grootschalige (perifere) winkelgebieden. Een beschrijving van de onderliggende indicatoren staat in bijlage A. Het is van belang om op te merken dat de coronarisico’s voor kernwinkelgebieden als gevolg van dalende bestedingen en een afnemende kooporiëntatie in de eerste plaats gericht zijn op de mode en horeca. Dit zijn immers de branches die het nu het zwaarst hebben en als zodanig sterk bepalend zijn voor de impact die winkelgebieden van de coronacrisis ondervinden. Het zijn naar verwachting ook deze branches die in de eerste plaats zullen zorgen voor toenemende leegstand en opgaves tot compacten en transformatie. We zien echter over vrijwel de hele linie een toenemend belang van online aankopen. Naar verwachting zal dit belang na de coronacrisis enigszins teruglopen, maar wel op een hoger niveau blijven liggen dan voor de coronacrisis.

In die zin kunnen we verwachten dat ook in andere branches de bestedingen in winkelgebieden niet op het oude niveau terugkomen. Een gunstige score op corona-impact wil dus niet zeggen dat het winkelgebied geen negatieve impact ondervindt van de coronacrisis. Ook deze winkelgebieden ondervinden in meer of mindere mate de impact van het veranderde consumentengedrag nu en in de toekomst.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

33 van 52

Voorzieningenstructuur Drenthe Fysieke koopstromen in de modebranche (gevormd door de bestedingen bij de gevestigde detailhandel) geven een beeld van de Drentse voorzieningenstructuur en de rol die grootste kernwinkelgebieden daarin vervullen. Figuur 5.1 laat zien dat de winkelgebieden in Emmen en Assen de meeste consumentenbestedingen in de modebranche aantrekken (exclusief bestedingen van eigen inwoners en bestedingen van buiten de provincie). Ook bij veel andere branches zien we dat de winkelgebieden in deze gemeenten een belangrijke verzorgingsfunctie hebben. Figuur 5.1 – Modekoopstromen tussen Drentse gemeenten20

Bron: KSO2019

20

De stippen in de kaart staan in het middelpunt van een gemeente.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

34 van 52

5.2

Corona-impact kernwinkelgebieden

Figuur 5.2 laat zien hoe de Drentse winkelgebieden er vóór de coronacrisis voor stonden (uitgangssituatie) en welke impact ze naar verwachting van deze crisis ondervinden (coronaimpact). Tevens laat de figuur de vooruitzichten voor de winkelgebieden voor de komende vijf jaar zien (perspectief).

Toelichting figuur 5.2 De drie invalshoeken zijn als volgt in de figuur verwerkt: • X-as: uitgangssituatie (voor de coronacrisis); • Y-as: corona-impact (tijdens de crisis); • Omvang van de bol: WVO detailhandel in het winkelgebied; • Kleur van bol: ontwikkeling draagvlak voor de komende vijf jaar (hoe donkerder, hoe gunstiger). Op de onderliggende indicatoren bedroeg de minimale score een 1 en de maximale score een 5. Dit vormt dan ook de range op de assen waarbij 3 de midden as vormt. Een beschrijving van de onderliggende indicatoren staat in bijlage A. De winkelgebieden in het kwadrant rechtsboven komen hier het beste uit: ze zijn beperkt coronagevoelig en stonden er voor de crisis relatief goed voor. De positie van het centrum van Paterswolde valt hier het meest op. Dit winkelgebied functioneerde voor de crisis goed en ondervindt hier op dit moment beperkt de effecten van. Bovendien zijn de vooruitzichten voor het winkelgebied gunstig dankzij een groeiende bevolking, een relatief hoog inkomensniveau, een marktgebied met relatief veel senioren (van wie de huidige online impuls na de crisis zal afzwakken) én de beperkte aanwezigheid van conjunctuurgevoelige branches.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

35 van 52

Figuur 5.2 – Uitgangssituatie en corona-impact kernwinkelgebieden Drenthe 5

weinig

Nieuw Amsterdam Zuidwolde Dr

4

Gieten

Effect corona

Emmer Compascuum Schoonebeek

3

Klazienaveen

Annen

Beilen

Ruinen

Paterswolde Smilde Eelde Westerbork

Roden

Coevorden

Zuidlaren

De Wijk

2

Legenda

Meppel

Hoogeveen

X-as (uitgangspositie) situatie vóór coronacrisis Y-as (effect corona): effect veranderend consumentengedrag tijdens coronacrisis Omvang bol: grootteklasse WVO detailhandel

Assen

veel

Borger

Kleur bol: ontwikkeling draagvlak tot 2025:

Emmen

Relatief gunstig Neutraal Relatief ongunstig

1 1

2 ongunstig

3 Uitgangspositie

4 gunstig

5

Bron: I&O Research

Klik hier om naar de toelichting op de indicatoren van het onderzoekmodel te gaan.

Ook andere kleine kernwinkelgebieden in Drenthe bevinden zich in het kwadrant rechtsboven: ze stonden er voor de crisis relatief goed voor en ondervinden hiervan beperkt negatieve effecten. De winkelgebieden in het kwadrant linksonder staan daarentegen voor de grootste opgaves. Het gaat dan vooral om de binnensteden van Assen en Hoogeveen. Beide binnensteden functioneerden voor de crisis niet optimaal: de leegstand lag er hoger en de vloerproductiviteit lager dan gemiddeld in vergelijkbare typen winkelgebieden. En beide winkelgebieden beschikken – net als andere binnensteden - over veel kenmerken die ze kwetsbaar maakt voor het veranderde consumentengedrag tijdens de coronacrisis. Ze hebben een beperkte boodschappenfunctie en juist een relatief groot aanbod in mode en horeca. Het is deze categorie winkelgebieden die de consument tijdens de coronacrisis meed. Voor de komende jaren zijn de vooruitzichten voor Hoogeveen iets gunstiger dan voor Assen. De binnenstad van Assen heeft een omvangrijke vrijetijdssector (horeca, cultuur, ontspanning) die het gevoelig maakt voor de gevolgen van een eventuele recessie. Daarnaast heeft de stad een relatief jonge bevolking die wat sterker online georiënteerd zal blijven dan de oudere doelgroepen. Wel kan Assen de komende jaren, evenals Hoogeveen, rekenen op een lichte bevolkingsgroei wat de afnemende vraag mogelijk wat kan compenseren.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

36 van 52

Naar verwachting is de impact van de coronacrisis het sterkst voelbaar in het centrum van Emmen. Bovendien zal een eventuele recessie in de komende jaren extra voelbaar zijn in dit winkelgebied als gevolg van de omvangrijke vrijetijdssector die er is gevestigd. Voordeel voor Emmen is dat er relatief veel 65-plussers wonen waardoor de impact van de toegenomen online oriëntatie hier wat kleiner zal zijn dan in jongere gemeenten. Voor toeristische kernen in Drenthe geldt het volgende: enerzijds zullen ze voorlopig kunnen blijven profiteren van het toegenomen binnenlands toerisme. De verwachting is dat Nederlanders ook in 2021 minder vakanties in het buitenland zullen vieren en deze vervangen door een vakantie in eigen land. Drenthe kan hiervan profiteren. Anderzijds kan een economische recessie de toeristische sector wel parten gaan spelen. Uit paragraaf 3.2 bleek dat de werkgelegenheid in zowel de detailhandel als horeca in Drenthe wat conjunctuurgevoeliger is dan in ander provincies. Het is daarom niet onwaarschijnlijk dat de winkelgebieden in Drenthe dit de komende jaren ook gaan voelen. Welke kant de wijzer per saldo uit gaat slaan, zal zich de komende jaren moeten uitwijzen.

5.3

Profielen kernwinkelgebieden

Deze paragraaf gaat in op het onderscheidend vermogen van de kernwinkelgebieden in Drenthe. Dit doen we op basis van vijf profielen die een typering geven van de aard en functie van een winkelgebied. Onderstaand schema toont de profielen en onderliggende indicatoren. Voor alle winkelgebieden berekenden we een score voor de vijf profielen. Deze profielscore vormt het gemiddelde van de scores op de onderliggende indicatoren. De scores variëren van een 1 (laag) tot 5 (hoog). Figuur 5.3 toont de winkelgebieden die hoog (≥ 4) scoren op een bepaald profiel. De kleuren in de kaart komen overeen met de kleuren in onderstaand schema.

Lokaal dagelijks

Functioneel

Verzorgend

Aanbod levensmiddelen Aanbod persoonlijke verzorging Hoge binding dagelijks

Veel zelfstandigen

Grote winkels

Veel mode

Goede autobereikbaarheid

Aandeel 65-plus

Recreatief

Doelgerichte branches

Compleet

Verkooppunten recreatief

Veel winkelmeters

Hotelbedden gemeente

Veel verkooppunten horeca

Banen toerisme

Veel cultuur

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

37 van 52

De toelichting op (de samenstelling van) de profielen staat in bijlage C en de exacte scores van de winkelgebieden staan in bijlage D. Figuur 5.3 – Sterkste profielen kernwinkelgebieden Drenthe

Bron: I&O Research

Klik hier om naar de toelichting op de profielen te gaan.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

38 van 52

Vanzelfsprekend onderscheidt Drenthe zich door de aanwezigheid van winkelgebieden met een recreatief profiel. Deze bevinden zich vooral in het noordelijke deel van de provincie en in de gemeente Westerveld. In Zuidwest-Drenthe vinden we – met Meppel en Hoogeveen - ook een sterke vertegenwoordiging van complete winkelgebieden. Het is de vraag in hoeverre de winkelgebieden elkaar hiermee mogelijk ‘in de weg zitten’. Een meer complementaire voorzieningenstructuur draagt mogelijk bij aan zowel het functioneren van de individuele winkelgebieden als aan de trekkracht van de voorzieningenstructuur als geheel. In Zuidoost-Drenthe bevinden zich relatief veel functionele winkelgebieden waarbij echter geen enkel winkelgebied echt onderscheidend is. In Zuidoost-Drenthe zijn de kernwinkelgebieden van Emmen als compleet winkelgebied en Coevorden als verzorgend winkelgebied het meest onderscheidend. Idealiter zijn binnen een regio enkele winkelgebieden onderscheidend in een bepaald profiel en zijn ze in regionaal verband complementair. Soms zijn winkelgebieden op meerdere punten onderscheidend. Andere winkelgebieden zijn dat juist op geen enkel punt. Dat hoeft geen probleem te zijn. Zolang ze de functie voor hun eigen doelgroep maar adequaat vervullen en hiermee in positieve zin voldoende onderscheidend zijn binnen het eigen concurrentieveld.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

39 van 52

5.4

Corona-impact overige winkelgebieden

Ondersteunende winkelgebieden Ook in de provincie Drenthe is de corona-impact van de ondersteunende winkelgebieden groot. De winkelgebieden draaien grotendeels op de levensmiddelenbranche en zullen daar tijdens de coronacrisis de vruchten van hebben geplukt. Voor de crisis functioneerden de winkelgebieden ook al redelijk tot goed. Dit geldt vooral voor winkelcentrum Marsdijk in Assen en het EDS-Plein in Coevorden. In deze winkelgebieden is de vloerproductiviteit laag en is er geen leegstand. Figuur 5.4 – Uitgangssituatie en corona-impact ondersteunende winkelgebieden 5

4

3

2

1 Winkelcentrum Marsdijk - Assen

Vredeveld - Assen

Kloosterveste - Assen

Uitgangssituatie

Corona-impact

EDS-Plein Coevorden

Bron: I&O Research

Grootschalige concentraties In tegenstelling tot veel kernwinkelgebieden beleefden veel grootschalige concentraties juist een opmars tijdens de coronacrisis. Doordat consumenten meer thuis waren, deden ze meer aan het huis gerelateerde aankopen. Dit betrof zowel doe-het-zelfaankopen, tuinartikelen als woninginrichting. Grootschalige concentraties lopen vooral risico op het moment dat ons land in een economische recessie terechtkomt. Het verleden laat zien dat dan de bestedingen aan woninginrichting relatief sterk teruglopen. Grootschalige concentraties die voor de crisis al niet optimaal functioneerden (door matige kwaliteit en/of een zwakke concurrentiepositie) én met een groot aanbod in de wonenbranche zullen naar verwachting de meeste impact ondervinden. Sterke grootschalige concentraties met een meer gemengde branchering zullen naar verwachting hun positie wel kunnen behouden. Daarnaast is woningbouw voor grootschalige concentraties een factor van belang: grootschalige locaties in stedelijke groeiregio’s hebben een andere uitgangssituatie dan grootschalige locaties in krimpgebieden.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

40 van 52

6 6.1

Conclusie Impact corona op koopstromen

In het KSO2019 concludeerden we dat de ruimtelijke (fysieke) koopstromen steeds verder afnemen (met uitzondering van toevloeiing vanuit Duitsland en/of toeristische bestedingen in winkels). Terwijl dat voorheen vooral de middelgrote kernwinkelgebieden raakte, constateerden we in 2019 (op een enkele uitzondering na) ook een verminderde kooporiëntatie op de grote centrale winkelgebieden (binnensteden). Consumenten kopen vaker vanuit huis (online) en dichter bij huis (er wordt minder ‘gewinkeld’). De grote ondersteunende winkelgebieden konden juist rekenen op een groeiende belangstelling van de consument. Grote winkels met royale parkeerruimte gericht op gemak en comfort bleken in trek en in bepaalde opzichten ook een stukje van de niet-dagelijkse functie van de kernwinkelgebieden over te nemen. En eigenlijk is dit precies wat we sinds de uitbraak van de coronacrisis in versterkte mate zien gebeuren. Ontwikkelingen die daar tijdens crisis bij kwamen zijn de afgenomen bestedingen aan mode en de sluiting van de horeca. De horeca kon voor de coronacrisis juist op een grote belangstelling van de consument rekenen. Tijdens de crisis kwam hieraan abrupt een einde. De binnensteden ondervonden hiervan de grootste effecten. Wijkcentra en kernwinkelgebieden met vooral een dagelijkse functie konden tijdens de coronacrisis juist rekenen op een toename van de bestedingen.

Ook de perifere locaties doen het relatief goed. Deze locaties profiteerden van de omzetgroei in bouwmarkten, tuincentra en meubelzaken. De ruimtelijk-economische positie van veel winkelgebieden (zoals we in het KSO2019 vaststelden) is hiermee tijdens de crisis veranderd.

6.2

Directe en indirecte gevolgen coronacrisis

De vraag is wat deze ontwikkelingen betekenen voor het functioneren van en het perspectief voor de winkelgebieden. In de analyse zien we vooral de grote impact van de sluiting van de horeca en de afgenomen bestedingen in de modebranche terug. De fysieke modebranche wordt dubbel geraakt: modewinkels zien al langere tijd de bestedingen via het online kanaal toenemen. Daar kwam tijdens de crisis de afname van branchebestedingen bij (doordat we vooral thuis waren, geen feestjes hadden, niet naar ons werk hoefden et cetera). Winkelgebieden die voorheen juist sterk waren in mode en horeca (vooral de binnensteden) hebben het nu dan ook het zwaarst. We mogen verwachten dat – op het moment dat het Rijk de coronamaatregelen opheft – deze winkelgebieden - tot op zekere hoogte (de online bestedingen in vrijwel alle branches zullen permanent op een hoger niveau blijven liggen) - weer op de nodige belangstelling van de consument kunnen rekenen. De vraag is dan vooral welke voorzieningen de crisis overleefden. We mogen veronderstellen dat winkels en horecazaken die de afgelopen jaren goed functioneerden een buffer hebben opgebouwd waarmee ze de huidige klappen tot op zekere hoogte kunnen opvangen. Consumentenvoorzieningen waarvoor dit niet geldt (die het voor de crisis al moeilijk hadden of toen net gestart waren) komen deze crisis mogelijk niet te boven.

In winkelgebieden waarvoor dit in sterke mate geldt (en dus al niet zo’n uitgangssituatie hadden), zal het aantal faillissementen in 2021 (wanneer er mogelijk geen steunmaatregelen meer van kracht zijn) dan ook oplopen. Het feit dat deze gebieden voor de crisis al niet optimaal aansloten bij de behoefte van de consument, maakt dat vooral zij zich moeten beraden op een nieuwe koers.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

41 van 52

Dit wil niet zeggen dat andere winkelgebieden ongedeerd zullen blijven. Behalve de tijdelijke terugval in omzet tijdens de crisis, hebben we te maken met een – naar verwachting – structurele verandering van het koopgedrag. Hiervan gaan alle kernwinkelgebieden in meer of mindere mate de gevolgen ondervinden. De consument ontdekte in 2020 nog massaler het online verkoopkanaal. Het aandeel online bestedingen nam in alle branches toe. Hoewel dit in de eerste plaats werd ingegeven door veiligheidsoverwegingen, is de verwachting dat dit koopgedrag na de coronacrisis voor een deel zal beklijven. Een permanente toename van het aandeel online bestedingen betekent per definitie dat de toonbankbestedingen in winkelgebieden niet meer terug zullen komen op het niveau van voor de crisis. Daarnaast is een belangrijke vraag wat de grote winkelketens gaan doen. Met name de modeketens in de binnensteden zagen hun omzet fors teruglopen. Modeketens met daarnaast een online verkoopkanaal (multichannel) konden dit (deels) compenseren via hun online verkopen. Doordat een deel van deze online opmars permanent zal zijn, zullen de ketens hun strategie ten aanzien van de verschillende verkoopkanalen en verkooplocaties heroverwegen. De vraag is in hoeverre zij het rendabel achten (onder meer met het oog op huurprijsniveaus) om de verschillende verkooplocaties in stand te houden.

Een alternatieve optie is dat ze kiezen voor winkels met een kleinere winkelvloeroppervlakte. In die situatie gaat het dus niet zozeer om een faillissement maar om een bedrijfseconomische afweging in vestigingsplaatsbeslissingen. De situatie in de horeca is anders. De bestedingen in deze sector namen de afgelopen jaren onverminderd toe. Leegstaande winkelpanden in kernwinkelgebieden werden op veel plekken ingevuld door horecagelegenheden. De horeca was populair maar de markt leek ook verzadigd te raken. Naar verwachting zal de populariteit van de horeca er na de crisis niet minder om zijn. Wat de horeca vooral parten zal spelen zijn de vele ondernemingen die de afgelopen jaren startten in deze branche. Deze ondernemers hebben vaak nog niet voldoende buffer opgebouwd om de gevolgen van de langdurige sluiting van hun zaak op te vangen. Voor de horecazaken die de directe gevolgen van de crisis wel te boven komen, is vooral de economische ontwikkeling van ons land relevant. Met de verwachting dat de economie de komende jaren krimpt en de werkloosheid oploopt, is het niet onwaarschijnlijk dat ook de bestedingen bij de horeca de komende jaren teruglopen. Dit maakt de horeca kwetsbaar wat kan leiden tot een verdere toename van het aantal sluitingen en faillissementen.

Behalve op de horeca zal een negatieve economische ontwikkeling van ons land ook zijn weerslag hebben op andere branches (zoals cultuur, recreatie en de luxere segmenten in de detailhandel).

6.3

Perspectief voor kernwinkelgebieden

De vraag is nu wat in deze omstandigheden het handelingsperspectief is van winkelgebieden. In de eerste plaats geldt dat in vrijwel alle kernwinkelgebieden (waarin niet-dagelijkse branches een belangrijk onderdeel vormen van het winkelaanbod) de vraag naar winkelruimte is afgenomen als gevolg van het toegenomen aandeel van de bestedingen dat online plaatsvindt. Het online marktaandeel zal permanent op een hoger niveau blijven liggen dan voor de crisis waarmee in alle kernwinkelgebieden (met een significante niet-dagelijkse functie) een overschot aan winkelruimte zal ontstaan. De ruimte die vrijkomt vanuit beëindiging of faillissement van horecazaken (en eventueel andere vestigingen in de vrijetijdssector) komt daar bij. In die zin ligt er voor al deze winkelgebieden een opgave om de toekomst in een compactere vorm in te gaan. Feitelijk geldt hier dat de matige winkelgebieden die daar nu een relatief sterke klap van de coronacrisis bovenop hebben gekregen voor de grootste uitdagingen staan. Deze winkelgebieden

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

42 van 52

zullen zich moeten beraden op hun perspectief voor de langere termijn waarin naar verwachting een beduidend kleinere rol voor hen is weggelegd. De winkelgebieden die vanuit een sterke uitgangssituatie de crisis ingingen zullen vooral op korte termijn – vanwege oplopende leegstand - voor uitdagingen worden gesteld. De verwachting is dat de vraag in deze winkelgebieden na de crisis deels zal herstellen. Ook hebben deze - voorheen sterke - winkelgebieden naar verwachting een groter herstelvermogen dan winkelgebieden met een zwakke uitgangssituatie en/of een weinig onderscheidend profiel. Voor deze laatste groep winkelgebieden ligt er – naast een opgave om te compacten – ook een inhoudelijke opgave. Met het feit dat het speelveld (permanent) is veranderd zullen zij zich moeten beraden op de rol die ze hierin kunnen en willen vervullen. Dat vraagt om aandacht voor veranderd consumentengedrag in combinatie met focus op uniciteit en onderscheidend vermogen binnen de regionale (en digitale) concurrentieomgeving. Winkeliers zien vooral online concurrentie toenemen. Een logische reactie hierop is dat winkelgebieden als collectief een eigen online verkoopkanaal opzetten. Tijdens de coronacrisis bleek dit maar moeilijk van de grond te komen.

Wij verwachten dan ook dat de kracht en het perspectief van winkelgebieden in de eerste plaats op de winkelvloer ligt (met uiteraard een niet te missen online communicatiekanaal). Dit is de plek waar winkels en horecazaken in de eerste plaats het verschil kunnen maken. Denk daarbij aan het ontzorgen, het faciliteren, het bieden van service en vakkennis én de sociale component (de sfeer, het praatje, het vertrouwde advies) waarmee winkels in een blijvende behoefte van consumenten kunnen voorzien. Dit geldt zeker voor de verschillende Oost-Nederlandse gemeenten met een relatief omvangrijke oudere doelgroep. Andere winkelgebieden zouden zich juist meer kunnen richten op de hang naar gemak die steeds groter wordt onder consumenten. Niet voor niets bleek uit het KSO2019 dat de goed bereikbare stadsdeelcentra een groeiend niet-dagelijks marktaandeel veroverden. Dit zijn signalen waar kernwinkelgebieden op in kunnen spelen. Het ‘echte’ winkelen gebeurt tegenwoordig beduidend minder dan vroeger. Alleen de grootste binnensteden kunnen hierin een zekere functie blijven vervullen, zij het in compactere vorm. Het is aan het collectief van ondernemers om in samenwerking met de overheid en andere stakeholders in de winkelgebieden, deze kwaliteiten en mogelijkheden nu en de komende jaren optimaal in te zetten.

Daarbij is het van belang om zo goed mogelijk aan te sluiten bij de specifieke kenmerken van de bevolking in het marktgebied (of een andere doelgroep) en bij de concurrentieomgeving waarin het winkelgebied opereert. De profielen die wij in dit rapport presenteerden vormen een eerste aanzet voor deze denkrichting.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

43 van 52

Bijlagen

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

44 van 52

Bijlage A – Toelichting indicatoren onderzoekmodel Klik hier om naar de scores van de uitgangssituatie, corona-impact en het perspectief van Drentse winkelgebieden te gaan.

In de inleiding gaven we een korte schets van het onderzoekmodel dat we hebben ingezet om de uitgangssituatie, de corona-impact en het perspectief van de winkelgebieden in Oost-Nederland in beeld te brengen. Binnen deze drie invalshoeken selecteerden we - vanuit de in hoofdstuk 2, 3 en 4 geschetste ontwikkelingen de meest relevante indicatoren. Onderstaand schema laat zien om welke indicatoren het gaat. Op alle indicatoren 21 konden de winkelgebieden een score behalen van 1 t/m 5 waarbij 1 staat voor ongunstig en 5 voor gunstig. Het gemiddelde van deze scores bepaalt de overall positie van het winkelgebied op de betreffende invalshoek. Bij de scores op de onderliggende indicatoren zijn de winkelgebieden in Oost-Nederland ongeveer gelijk verdeeld over de vijf klassen. Dat wil zeggen dat ongeveer 20% van de winkelgebieden een 1 scoort, ongeveer 20% een 2 et cetera. In het vervolg van deze bijlage geven we een beschrijving van de indicatoren en een uitleg van de wijze waarop/de richting waarin ze bijdragen aan de scores/de positie van de winkelgebieden.

Uitgangssituatie

Corona-impact

Ontwikkeling draagvlak

Indicatoren

Indicatoren

Indicatoren

Vloerproductiviteit

Aandeel modebranche

Bevolkingsprognose

Leegstand

Aandeel horeca

Inkomensniveau

Regiofunctie

Aandeel levensmiddelen

Aandeel 65-plus

Trekkracht Duitsland

Schaalgrootte winkels

Toerisme

Omvang winkelgebied

Conjunctuurgevoeligheid winkelgebied

Waardering

Toevloeiing Duitsland

Uitgangssituatie Winkelgebieden met een goede uitgangssituatie zullen na de coronacrisis naar verwachting meer kans hebben op een spoedig herstel dan winkelgebieden die er niet goed voor stonden. In winkelgebieden met een matige of slechte uitgangssituatie vóór corona in combinatie met een grote corona-impact zijn de opgaven het grootst. De uitgangssituatie van de winkelgebieden stelden we vast op basis van de volgende indicatoren: • vloerproductiviteit22: een hoge omzet per vierkante meter detailhandel23 duidt op een goed functionerend centrum waar ondernemers over een zeker buffer beschikken;

21

Indien beschikbaar voor het winkelgebied Deze indicator is van groter belang dan een aantal andere indicatoren en hebben we daarom in de modelberekening twee keer meegeteld. 23 Omzet vastgesteld o.b.v. KSO2019 en een schatting o.b.v. aantal banen detailhandel (LISA). 22

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

45 van 52

•

•

•

•

•

leegstand24: een hoog aandeel leegstaande verkooppunten in een winkelgebied 25 betekent dat het winkelgebied voor corona al te maken had met een mismatch tussen bestedingen en het aantal aanwezige verkooppunten; waardering26: winkelgebieden die voor corona konden rekenen op een hoge consumentenwaardering beschikken over kwaliteiten die hen kunnen helpen bij herstel na de coronacrisis; regiofunctie: winkelgebieden met een hoog aandeel toevloeiing in de niet-dagelijkse sector27 beschikken doorgaans over een onderscheidend winkelaanbod waarmee ze een bovenlokale functie vervullen. Dit zal naar verwachting bijdragen aan hun kansen op herstel na corona; trekkracht op Duitse consumenten: winkelgebieden met een hoog aandeel Duitse toevloeiing zullen naar verwachting ook na corona weer op deze doelgroep kunnen rekenen (temeer omdat Duitse consumenten minder online georiënteerd zijn dan Nederlandse consumenten); kernwinkelgebieden in toeristische regio’s zullen naar verwachting ook na de coronacrisis weer kunnen rekenen op toevloeiing van (binnenlandse) toeristische bestedingen. Dit maakt hun uitgangssituatie gunstig.

Impact Corona De verwachte impact van de coronacrisis op de winkelgebieden stelden we vast op basis van de volgende winkelgebiedskenmerken: • • • • •

•

aanwezigheid van de modebranche: hoe groter het aandeel winkelvloeroppervlakte in de kleding- en schoenenbranche hoe groter de impact van corona; aanwezigheid van horeca: hoe groter het aandeel verkooppunten horeca hoe groter de impact van corona; omvang winkelgebied: tijdens de coronacrisis nam de oriëntatie op de grootste winkelgebieden af en nam kooporiëntatie op de middelgrote winkelgebieden toe; aanwezigheid levensmiddelenbranche: hoe groter het aandeel winkelvloeroppervlakte in de levensmiddelenbranche hoe kleiner de impact van corona; schaalgrootte van het voorzieningenaanbod: hoe groter de winkels hoe kleiner de impact van corona. Grotere winkels bieden over het algemeen meer mogelijkheden om veilig (op 1,5 meter) te winkelen; afhankelijkheid Duitse consumenten: winkelgebieden met een groot aandeel Duitse toevloeiing hebben naar verwachting ook een groot aandeel van hun klandizie moeten missen tijdens de maatregelen die in beide landen golden.

24

Deze indicator is van groter belang dan een aantal andere indicatoren en hebben we daarom in de modelberekening twee keer meegeteld. 25 Aantal leegstaande verkooppunten: totaal aantal verkooppunten (exclusief pinautomaten). 26 Deze indicator is van groter belang dan een aantal andere indicatoren en hebben we daarom in de modelberekening twee keer meegeteld. 27 Voor ondersteunende winkelgebieden > 10.000 m2 wvo (m.u.v. Anklaar) en voor centrale winkelgebieden > 20.000 m2 WVO. Voor winkelgebieden waarvan geen KSO-data beschikbaar zijn, is deze variabele buiten beschouwing gelaten.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

46 van 52

Perspectief Diverse ontwikkelingen zijn bepalend voor het perspectief van de winkelgebieden. Hierbij kijken we naar demografie, de impact van een recessie en de toekomstige ontwikkeling van het online koopgedrag. We selecteerden de volgende indicatoren: • bevolkingsprognose: in gemeenten waar de bevolking de komende vijf jaar28 groeit kunnen winkelgebieden rekenen op een toenemend draagvlak; in krimpgemeenten neemt het draagvlak voor consumentenvoorzieningen juist af; • hoe langer de coronacrisis voortduurt, hoe groter de kans op economische krimp en mogelijk een recessie. Kernwinkelgebieden met veel vrijetijdsvoorzieningen zullen meer last ondervinden van een recessie dan winkelgebieden met vooral conjunctuurongevoelige branches29; • inkomensniveau: sociaal zwakkere gemeenten (veel lage inkomens) worden naar verwachting harder geraakt door een recessie dan sociaal sterke gemeenten (veel hoge inkomens)30; • aandeel ouderen: in gemeenten met relatief veel 65-plussers zullen winkelgebieden beter herstellen van de onlinepiek gedurende de coronacrisis. Ouderen kochten (net als alle andere leeftijdsgroepen) tijdens corona meer online maar geven vaker aan dit na corona niet meer te zullen doen.

28

Bron: Abf 2019. Aandeel WVO wonen op grootschalige locaties, aandeel verkooppunten ontspanning (horeca, cultuur, ontspanning) op centrale en ondersteunende locaties. 30 Bron: CBS 2018. 29

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

47 van 52

Bijlage B – Scores corona-impact kernwinkelgebieden Klik hier om naar de toelichting op de indicatoren van het onderzoekmodel te gaan.

Noord-Drenthe Winkelgebied

Gemeente

Centrum Gieten Centrum Annen Centrum Assen Centrum Beilen Centrum Smilde Centrum Westerbork Centrum Roden Centrum Zuidlaren Centrum Paterswolde Centrum Eelde

Aa En Hunze Aa En Hunze Assen Midden-Drenthe Midden-Drenthe Midden-Drenthe Noordenveld Tynaarlo Tynaarlo Tynaarlo

Uitgangssituatie 3,0 3,6 2,7 3,2 3,8 3,4 3,3 4,0 4,5 3,8

Coronaimpact 4,0 3,5 2,2 3,5 3,8 3,5 3,3 2,8 3,8 3,7

WVO

Uitgangssituatie

Coronaimpact

Perspectief

8.800 13.900 51.100 25.900 8.000 4.600 4.600

4,0 2,4 3,0 3,0 3,5 2,5 2,3

3,3 2,8 2,0 3,5 3,8 3,3 3,0

2,8 3,0 2,3 3,0 2,8 2,5 2,3

WVO 7.100 3.500 62.700 16.100 5.100 4.600 21.400 10.800 7.500 4.300

Perspectief 3,0 3,3 2,0 3,3 2,5 2,5 3,0 3,3 4,3 3,3

Zuidoost-Drenthe Winkelgebied

Gemeente

Centrum Borger Centrum Coevorden Centrum Emmen Centrum Klazienaveen Centrum Nieuw Amsterdam Centrum Emmer Compascuum Centrum Schoonebeek

Borger-Odoorn Coevorden Emmen Emmen Emmen Emmen Emmen

Zuidwest-Drenthe Winkelgebied

Gemeente

WVO

Uitgangssituatie

Coronaimpact

Perspectief

Centrum Zuidwolde Dr Centrum De Wijk Centrum Ruinen Centrum Hoogeveen Centrum Meppel

De Wolden De Wolden De Wolden Hoogeveen Meppel

8.700 8.000 1.900 47.200 32.200

3,3 3,5 2,6 2,5 3,2

3,7 2,8 3,3 2,3 2,8

3,3 3,3 2,8 2,5 2,5

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

48 van 52

Bijlage C – Toelichting profielen kernwinkelgebieden Klik hier om naar de profilering van Drentse winkelgebieden te gaan.

Onderstaand schema toont de profielen op basis waarvan we kernwinkelgebieden in OostNederland getypeerd hebben. Onder het schema staat een nadere toelichting op deze profielen met voorbeelden van kernwinkelgebieden in Oost-Nederland. In het vervolg van de bijlage staan per regio de scores van de winkelgebieden op de vijf profielen.

Lokaal dagelijks

Functioneel

Verzorgend

Aanbod levensmiddelen Aanbod persoonlijke verzorging Hoge binding dagelijks

Veel zelfstandigen

Grote winkels

Veel mode

Goede autobereikbaarheid

Aandeel 65-plus

Recreatief

Doelgerichte branches

Compleet

Verkooppunten recreatief

Veel winkelmeters

Hotelbedden gemeente

Veel verkooppunten horeca

Banen toerisme

Veel cultuur

Lokaal - dagelijks Winkelgebieden in een kleiner plaats en die een belangrijke functie vervullen voor de dagelijkse levensbehoeften van de lokale consument. Ze kenmerken zich door een relatief groot aanbod in de levensmiddelenbranche en persoonlijke verzorging (drogisterij). De kooporiëntatie op deze sector vanuit de lokale bevolking is groot. • Voorbeeld: centrum Neede, centrum Hellendoorn en centrum Westerbork. Verzorgend Winkelgebieden die zich onderscheiden door het grote aandeel zelfstandig ondernemers waarvan verschillende in de modebranche. In het verzorgingsgebieden bevinden zich relatief veel senioren die minder snel geneigd zijn om mode online te kopen en de kwaliteit en service van de lokale ondernemer waardeert. • Voorbeeld: centrum Velp, centrum Enter en centrum Coevorden.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

49 van 52

Functioneel Winkelgebieden die zich vooral in praktische zin onderscheiden. Ze hebben een relatief groot aanbod in branches die in kernwinkelgebieden vaak doelgericht worden bezocht (zoals huishoudelijke artikelen, speelgoed, boeken en een warenhuis zoals de Hema). Daarnaast huisvest het wat grotere winkels en kenmerkt het zich door een goede autobereikbaarheid. • Voorbeeld: centrum Zuidwolde, centrum Nijverdal en centrum Malden. Recreatie Winkelgebieden die behalve een koopfunctie voor de lokale bevolking ook een duidelijke functie vervullen voor toeristen in recreanten die het gebied bezoeken. Het winkelgebied telt relatief veel recreatieve verkooppunten (horeca, cultuur en ontspanning). De gemeente huisvest een relatief groot aanbod van hotels en biedt veel banen in de toeristische sector. • Voorbeelden: centrum Zuidlaren, centrum Delden en centrum Ermelo. Compleet Het complete winkelgebied is vaak de grootste binnenstad in een regio. Dat kan er een zijn of enkele die variëren in grootte. Ze hebben een uitgebreid winkelaanbod, veel horeca en diverse culturele voorzieningen. • Voorbeelden: centrum Doetinchem, centrum Zwolle, centrum Emmen.

Toelichting tabellen profielen Voor alle winkelgebieden hebben we een score voor de vijf profielen berekend. De profielscore vormt het gemiddelde van de scores op de onderliggende indicatoren. De scores variëren van een 1 (laag) tot 5 (hoog). In de tabellen in deze bijlage staan de scores per profiel per winkelgebied. Hoe hoger de score, hoe donkerder de kleur (paars) van de cel. In de tabellen staat tevens met een rode, gele of groene vlag wat de overall score van het winkelgebied is op de corona-analyse. De score betreft de optelsom van de uitgangssituatie, de corona-impact en het perspectief. Met name voor winkelgebieden met een matige score op de corona-analyse kan het zinvol zijn om te beoordelen in hoeverre er in regionaal perspectief ruimte is voor een meer onderscheidende functie of versterking van het huidige profiel.

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

50 van 52

Bijlage D – Profielscores kernwinkelgebieden Klik hier om naar de toelichting op de profielen te gaan.

Noord-Drenthe Winkelgebied Gemeente WVO * Centrum Gieten Aa En Hunze 7.100 Centrum Annen Aa En Hunze 3.500 Centrum Assen Assen 62.700 Centrum Beilen Midden-Drenthe 16.100 Centrum Smilde Midden-Drenthe 5.100 Centrum Westerbork Midden-Drenthe 4.600 Centrum Roden Noordenveld 21.400 Centrum Zuidlaren Tynaarlo 10.800 Centrum Paterswolde Tynaarlo 7.500 Centrum Eelde Tynaarlo 4.300 * Overall resultaat uitgangssituatie, corona-impact en perspectief

Lokaal 3,0 2,7 2,7 2,3 3,0 4,0 2,3 2,0 2,0 3,0

Functioneel 4,7 3,0 2,7 4,3 4,0 4,0 2,7 2,7 3,0 4,3

Verzorgend 3,3 3,3 3,0 3,3 2,7 3,0 3,7 3,3 3,0 2,3

Recreatief 4,0 3,7 4,0 3,3 4,3 4,3 4,0 5,0 3,7 5,0

Compleet 2,0 2,0 4,7 2,0 2,3 2,7 3,0 3,0 1,0 2,7

Zuidoost-Drenthe Winkelgebied Gemeente WVO * Centrum Borger Borger-Odoorn 8.800 Centrum Coevorden Coevorden 13.900 Centrum Emmen Emmen 51.100 Centrum Klazienaveen Emmen 25.900 Centrum Nieuw Amsterdam Emmen 8.000 Centrum Emmer Compascuum Emmen 4.600 Centrum Schoonebeek Emmen 4.600 * Overall resultaat uitgangssituatie, corona-impact en perspectief

Lokaal 2,7 1,3 2,0 2,0 3,0 3,3 1,7

Functioneel 3,7 3,3 3,0 3,7 3,0 3,0 3,0

Verzorgend 3,7 4,0 4,0 3,3 3,0 3,3 3,0

Recreatief 5,0 4,0 3,3 2,3 2,7 3,0 3,3

Compleet 2,7 2,7 4,3 2,3 2,0 2,3 2,7

Zuidwest-Drenthe Winkelgebied Gemeente WVO * Centrum Zuidwolde Dr De Wolden 8.700 Centrum De Wijk De Wolden 8.000 Centrum Ruinen De Wolden 1.900 Centrum Hoogeveen Hoogeveen 47.200 Centrum Meppel Meppel 32.200 Centrum Diever Westerveld 3.200 Centrum Dwingeloo Westerveld 3.000 Centrum Havelte Westerveld 2.500 Centrum Vledder Westerveld 1.600 * Overall resultaat uitgangssituatie, corona-impact en perspectief

Lokaal 2,3 1,7 2,3 3,0 1,7 2,0 2,7 3,0 3,7

Functioneel 4,0 3,7 3,7 3,3 3,0 2,0 4,0 2,0 3,0

Verzorgend 3,0 4,0 3,0 3,3 3,0 3,7 3,7 3,3 3,7

Recreatief 2,3 2,3 3,0 2,3 2,3 4,7 5,0 4,3 5,0

Compleet 2,0 1,7 2,7 4,0 4,0 2,3 2,3 1,7 2,7

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

51 van 52

I&O Research Enschede Zuiderval 70 Postbus 563 7500 AN Enschede T (053) 200 52 00 E info@ioresearch.nl KvK-nummer 08198802

I&O Research Amsterdam Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam T (020) 308 48 00 E info@ioresearch.nl KvK-nummer 08198802

Corona-oplegger winkelgebieden Drenthe

www.ioresearch.nl

52 van 52