Bijlage 9 - Structuurvisie gemeente eMMen 2020 - Veelzijdigheid Troef
Tekst van het document
Langs Dordse Allee geen woon(zorg)functies of woonwerk- combinaties mogelijk i.v.m. milieucontouren bedrijventerrein Bargermeer. b. Geen onaanvaardbare milieueffecten verwacht. Alleen woon/zorg/werkcombinaties langs Laan van Nieuw Amsterdam; Dordse Allee tot stadsentree uitbouwen met fysiek, visuele en puur bedrijfsmatige ontwikkelingen. Leisure ontwikkeling: a. Wildlife Resort Griendtsveen b. Uitbreiding golfbaan Parc Sandur c. Uitbreiding landgoed Scholtenszathe met nieuwe golfbaan met horeca en (recreatie)woningen. Geen onaanvaardbare milieueffecten verwacht. Voor Griendtsveen (a) is in apart traject een Passende Beoordeling in de maak. Idem als in voorontwerp Scenario voor De Monden als 'duurzame energieleverancier', als alternatief voor landbouw. Geen onaanvaardbare milieueffecten van biomassacentrales en windturbines verwacht. mogelijkheid blijft bestaan als alternatief perspectief Vergelijking Delftlanden 2 en 3 met De Essen voor woningbouw. De Essen uitgesloten voor woningbouw i.v.m. archeologische en cultuurhistorische waarden. Delftlanden blijft over als woningbouwlocatie nabij kern Emmen. Diverse woonmilieus creeren: a. Erfwonen (bij Schoonebeek) b. Boswonen (Hondsrug) c. Lintwonen (Oosterdiep) Geen onaanvaardbare milieueffecten verwacht. Ambitie om nieuwe woonmilieus te realiseren blijft bestaan.
structuurvisie gemeente eMMen 2020 20 20 Waar leidt de structuurvisie heen? Toekomstbeeld Emmen in 2020 “Emmen is er in 2020 in geslaagd een transitie in de economische structuur te bewerkstellingen. Naast een nog altijd sterke en bloeiende kennisintensieve industrie heeft de distributiesector langs de A37 gezorgd voor een veelzijdige economische structuur van de gemeente. De vergrijzing bevindt zich op een hoogtepunt. De zorgvoorzieningen voor de ouderen zijn georganiseerd en hebben veel banen en kennis opgeleverd, die nu langzamerhand ingezet wordt om andere groepen zorgbehoevenden maar ook ‘comfort-zoekers’ te bedienen. De zorgsector in Emmen heeft een ontwikkeling doorgemaakt van ‘cure’ naar ‘care’. Tegelijkertijd is Emmen erin geslaagd jongeren te binden en aan te trekken naar de gemeente. Minder direct zichtbaar is de groei die de dienstverlening heeft doorgemaakt. Sinds de eeuwwisseling is deze sector sterk geglobaliseerd. In de wereldwijde concurrentie, zijn vooral kennis en innovatie onderscheidend gebleken in West Europa. Kleinschalige en schone vormen van (zakelijke) dienstverlening hebben zich daardoor steeds meer ‘footloose’ kunnen ontwikkelen. Zo zijn er nieuwe woon-werk combinaties ontstaan. Daardoor konden ook nieuwe mensen zich in Emmen vestigen die af zijn gekomen op de aantrekkelijke, scherp geprijsde nieuwe woonmilieus.
Dankzij de goede verbindingen per weg en spoor en de centrale ligging ten opzichte onder meer de Randstad, Hamburg-Bremen en het Ruhrgebied is de relatieve ligging van Emmen sterk verbeterd. Met name de woonfunctie en de verschillende dienstverlenende sectoren hebben van de verbeterde bereikbaarheid kunnen gebruikmaken. De aanleg van de A37 heeft een snelle verbinding met Duitsland (+ Noord- en Oost Europa) opgeleverd, waarvan de distributiesector heeft kunnen profiteren. Met recht kan dan ook gesproken worden over de A37 als Noordelijke Ontwikkelingsas. De gemeente Emmen heeft haar prachtige landschappen benut en versterkt door het creëren van bijzondere woonmilieus. De kwaliteit van de landschappelijke structuren is benut en instandhouding is veiliggesteld. Een breed palet aan landschappen, variërend van gesloten zandlandschappen tot grote openheid, de aanwezige ruimte en de mogelijkheid de eigen woonomgeving vorm te geven heeft geleid tot een brede nationale bekendheid. Deze kwaliteiten hebben er voor gezorgd dat de toeristische sector in de gemeente sterk op de (inter)nationale kaart is gezet.
De kwaliteiten van landschap en cultuurhistorie, de ongekende mogelijkheden om te wandelen, fietsen en te varen in combinatie met hoogwaardige verblijfsrecreatieve voorzieningen, stedelijke voorzieningen en het brede scala aan dagattracties hebben Emmen veranderd in een actieve vrijetijdsgemeente. De ontwikkeling en uitbouw van een aantal landelijke topattracties, zoals het Dierenpark Emmen en het Bargerveen als Internationaal Naturpark Moor, trekken toeristen in groten getale naar Emmen. Emmen heeft tenslotte een flinke slag gemaakt op het vlak van duurzaamheid. Zo is er door tijdige inrichting van retentiegebieden voldoende buffercapaciteit gecreëerd bij extreem natte situaties. In tijden van droogte kan het water bovendien langer vastgehouden worden. Binnen de gemeente wordt voorts een significant aandeel aan duurzame energie opgewekt. structuurvisie gemeente eMMen 2020 21 21 Belang industrie voor Nederlandse economie - 15 % van de totale werkgelegenheid in Nederland komt uit de industrie - In de maakindustrie wordt circa 17 % van het Nederlands nationaal product gerealiseerd.
- Elke baan in de industrie creëert 1 baan in de dienstensector - De maakindustrie is de motor van de export: ruim 75 % van de totale export - De sector verzorgt 80% van de investeringen in R&D en is de bakermat voor innovatie - De maakindustrie is de belangrijkste aanjager van de groei van de arbeidsproductiviteit Hoofdstuk 2. Ambities 2020 De Strategienota verwoordt de doelen en ambities voor speerpunten van beleid waarop de strategische ontwikkeling van Emmen is gebaseerd. De ruimtelijke vertaling hiervan in de structuurvisie gaat ook uit van deze strategische opgaven. De ambities waar Emmen aan wil werken luiden als volgt: 1. Méér en andere werkgelegenheid 2. Inzet op een bevolkingsgroei richting 120.000 inwoners 3. Emmen, stedelijk centrum van en voor de regio 4. Een optimale bereikbaarheid 2.1 Méér en andere werkgelegenheid Strategienota: inzet op economische ontwikkeling en meer werkgelegenheid5 Op 1 april 2007 kende Emmen 47.757 arbeidsplaatsen. Vergeleken met de rest van ons land zijn er relatief veel mensen werkzaam in de industrie en landbouw en relatief weinig in de dienstverlening en distributie-activiteiten. Onder invloed van de economische recessie is het aantal arbeidsplaatsen na 2001 aanvankelijk licht gedaald, maar in 2006 is er weer een lichte groei geweest.
De werkgelegenheid nam vooral toe in de zorg, vervoer en zakelijke dienstverlening, maar ook de bouw, detailhandel en overige dienstverlening groeiden. In de sectoren industrie, overheid en landbouw is de daling van de werkgelegenheid gehalveerd ten opzichte van de daling in 2005. Bovendien was de daling in de industrie bijna helemaal toe te schrijven aan de krimp in de voedingsmiddelenindustrie, terwijl de rest van de industrie groeide. Deze groei betreft vooral de sectoren kunststof-, metaalproducten-, machine- en chemische industrie, die in Emmen omvangrijk zijn. De cijfers laten zien dat Emmen bezig is met de transformatie naar een veelzijdige productiestructuur met een moderne industrie. Een tweede ontwikkeling die sinds het verschijnen van de Strategienota wordt gesignaleerd, is de toename van het aantal bedrijven. Emmen telt steeds meer bedrijven; met een gelijkblijvend aantal arbeidsplaatsen betekent dit dat de gemiddelde bedrijfsgrootte daalt. Het MKB fungeert steeds meer als de katalysator van de Emmense economie; dit is een duidelijke kentering ten opzichte van de voorgaande decennia van grootschalige industrialisatie6. In het kader van deze structuurvisie is onderzoek verricht naar de economische positie en mogelijkheden van de gemeente. Dit laat zien dat er op het gebied van werkgelegenheid een aantal perspectieven zijn.
Scenarioberekeningen7 komen uit op een groei van het aantal arbeidsplaatsen van 8.800 tot 10.000 (in 2020) ten opzichte van 2001. Tot 2010 wordt ingezet op een toename van het aantal arbeidsplaatsen met 2.500. Kansrijke sectoren (qua werkgelegenheidsgroei) zijn groothandel, glastuinbouw, kennisintensieve industrie, transport & logistiek (incl. VAL), zakelijke diensten, zorg en leisure. Emmen heeft een sterke positie in de kennisintensieve industrie. Volgens de definitie van het RPB telde de kennisintensieve industrie in 2006 5.453 werkzame personen. Ten opzichte van 2005 is dit aantal met 52 gegroeid. De werkgelegenheid in de niet-kennisintensieve industrie daalde echter met 225 tot 3.318 in 2006. Daarmee is duidelijk dat wel een verschuiving naar kennisintensieve 5 In de Strategienota is een autonome groei voorzien van 11.000 arbeidsplaatsen. Tevens heeft Emmen in de Strategienota de ambitie gesteld een extra groei van 7.500 arbeidsplaatsen te realiseren. Naast de kwantitatieve doelstellingen staat Emmen voor de opgave de productiestructuur te wijzigingen. 6 Vooral in de dienstverlenende sectoren zijn er veel bedrijven bij gekomen in de periode 1998-2005. Deze verschuiving naar meer MKB-bedrijvigheid heeft ook een ruimtelijk effect.
7 Ruimtelijke ontwikkeling gebouwde omgeving Emmen 2020 (Louter, 2005) structuurvisie gemeente eMMen 2020 22 22 industrie optreedt, maar dat bij deze transitie per saldo nog sprake is van een daling van de werkgelegenheid in industrie als geheel. De ambitie en verwachting is dat de groei van dit deel van de industrie zal leiden tot groei van de industrie als geheel. Met de opening van de A37 nemen de kansen voor de industrie, die in toenemende mate logistiek gevoelig is, aanzienlijk toe. De met de industrie verbonden logistieke sector groeit daardoor. De nieuwe perspectieven voor de industrie en logistiek vergen goede vestigings- en uitbreidingslocaties waarin Emmen pro-actief wil meedoen. Andere werkgelegenheid; Kennisstad Emmen De ambitie van Emmen te transformeren van industriestad naar veelzijdige werkstad krijgt geleidelijk vorm en vergt aandacht voor kennis, innovatie en ICT. Door op het juiste moment in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en het scheppen van een optimaal vestigingsklimaat is dit mogelijk. Hiertoe is in 2006 onder meer de Kenniscampus Emmen opgericht8. Voorts wordt de komende jaren actief ingezet op de huisvesting van studenten. Het verzilveren van kansen in andere sectoren, betekent ook dat er veel aandacht is voor scholing9. Een ander type arbeidsplaats vereist andere kwalificaties.
Aandacht gaat hierbij zowel uit naar bij- en nascholing van de huidige generatie, als ook de opleiding van toekomstige generaties. Door optimale aansluiting van opleidingen op de regionale arbeidsmarkt verbeteren de mogelijkheden voor jongeren een baan te vinden in Emmen en omgeving. Voor wat betreft opleiding en jeugd is er een aantal aandachtspunten: a) Een deel van de jongeren trekt weg omdat zij voor hun opleiding niet in Emmen terecht kan. Veelal betreft het de hoger op te leiden jongeren. Goede verbindingen over weg en spoor, samenwerking met kennisinstituten in den lande en een aantrekkelijk woonklimaat maakt dat zij op latere leeftijd verleid worden terug te keren. b) Jongeren die een opleiding in Emmen volgen, dienen een passende baan te kunnen vinden. Een verschuiving binnen de economie vereist een verschuiving in opleidingen. Een verbreding en verandering van het opleidingenaanbod is noodzakelijk. Deze verbreding komt tot stand door onder meer het starten van nieuwe opleidingen in Emmen, samenwerking met andere opleidingsinstituten (zowel landelijk als internationaal)10 en aandacht voor passende huisvesting. c) Meer nog voorheen wordt het bezit van een diploma steeds belangrijker. Daarom vindt inzet plaats op het voorkomen van vroegtijdige uitval van leerlingen.
Ruimtelijk betekent de inzet op andere werkgelegenheid ook een inzet op ontwikkeling van locaties hiervoor (zorg, tuinbouw, onderwijs, zakelijke diensten, detailhandel). Emmen kiest, naast aandacht voor de huidige werkgelegenheid, voor het ontwikkelen van nieuwe werkgelegenheid, met name in kansrijke economische sectoren. Kansrijke sectoren zijn vooral de dienstverlening, moderne industrie, glastuinbouw, transport & distributie (incl. VAL), zorg en leisure. De inzet op een ander type werkgelegenheid vereist aandacht voor de arbeidsmarktkwalificaties en stelt eisen aan vestigingslocaties. 2.2 Inzet op een bevolkingsgroei naar 120.000 inwoners Op 1 januari 2008 telde Emmen 109.156 inwoners11. Ten opzichte van de voorgaande jaren heeft het inwonertal een positieve ontwikkeling doorgemaakt12. De groei van de bevolking is met name veroorzaakt door een vestigingsoverschot. Voor wat betreft de toekomstige ontwikkeling van de 8 De Kennis Campus Emmen (KCE) is opgericht om kennis in een continue wisselwerking tussen kennisinstituten en het bedrijfsleven meer en beter te ontwikkelen en af te stemmen op de vraag vanuit de markt (kenniscirculatie). Vier partijen (bedrijfsleven/ MKB, provincie, gemeente en hogeschool Drenthe) hebben het initiatief genomen voor de realisatie van een Kenniscampus.
De Kenniscampus is een fysieke infrastructuur waar kennis wordt ontwikkeld, gebundeld, uitgewisseld en toegepast. Zo ontstaat één aanspreekpunt voor kennisuitwisseling op één locatie midden in het industriële, dienstverlenende en kennis hart van Drenthe. Door de actieve wisselwerking tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven, komt kennis tot stand en is deze in de praktijk overdraagbaar om innovaties nader uit te werken of tot stand te brengen. 9 Dit geldt overigens ook voor de industrie; kennis en innovatie zijn hierin van groot belang. 10 Zo is er een samenwerkingsverband tussen opleidingen in Emmen en Lingen 11 Voorlopig cijfer gemeente Emmen, februari 2008 12 104.000 inwoners in 1995, 106.000 inwoners in 2000 structuurvisie gemeente eMMen 2020 | 23 bevolking is een drietal scenario’s opgesteld (zie tabel 3.1). De getallen geven de bandbreedte aan waarbinnen het inwoneraantal van Emmen in 2020 zich waarschijnlijk zal begeven. Tabel 3.1: Scenario’s bevolkingsgroei Emmen 2020 2005 | 2010 | 2015 | 2020 Laag | 108.622 | 109.606 | 110.448 | 110.616 Midden | 108.622 | 110.039 | 111.228 | 112.294 Hoog | 108.622 | 112.422 | 116.177 | 119.903 Bron: Gemeente Emmen, Woonplan actualisatie 2007 Voor wat betreft de bevolkingsopbouw is Emmen relatief vergrijsd. Het aandeel 65-plussers is het laatste decennium toegenomen en groeit door van 15% in 2006 naar 20% in 2025.
Ook de groep 45- tot 65-jarigen groeit (van 25% nu tot ruim 30% in 2020). In 2020 kent Emmen een relatief ‘oude’ bevolking. Deze grote en groeiende groep ouderen vormt een interessante markt voor specifieke producten en diensten en biedt kansen voor verschillende economische sectoren. Verwacht wordt dat het geboorteoverschot overgaat in een sterfteoverschot. Groei van de bevolking zal op termijn vooral plaatsvinden door een vestigingsoverschot | 13. Om de productiestructuur te verbreden wordt uitgegaan van een economische impuls door (koopkrachtige) bewoners van buiten de gemeente aan te trekken. Ontwikkelingen zoals telewerken, parttime werken en de bereidheid tot het afleggen van grotere afstanden naar het werk geven Emmen ook als woongemeente bijzondere mogelijkheden. De woonfunctie kan als productiefactor worden gezien. Door het aantrekken van nieuwe bewoners en hen te binden aan de gemeente neemt het draagvlak voor voorzieningen toe | 14. Emmen heeft de ambitie te groeien tot 120.000 inwoners. Om deze ambitie te realiseren is er jaarlijks een vestigingsoverschot van 750 personen (of 310 huishoudens) nodig. Uit onderzoek | 15 is gebleken dat dit mogelijk is, maar wel een aanzienlijke inspanning vraagt.
Een vestigingsoverschot wordt alleen bereikt indien op zijn minst: - | het aanbod, dat de vestiger vraagt, wordt gerealiseerd; - | deze nieuwe woonmilieus goed in de markt worden gezet (imago/marketing). Toekomstige bewoners en woonvoorkeuren Kansrijke (landelijke) doelgroepen zijn jonge gezinnen met kinderen (25-44), paren zonder kinderen van middelbare leeftijd (45-64) en pensioenmigranten. Emmen telt 45.691 woningen (2005). Om de ambitie te realiseren van 120.000 inwoners in 2020 dan dient de woningvoorraad met bijna 7.500 toe te nemen (Woonplan Emmen 2020). De uitgevoerde studies (naar o.a. doelgroepen, woonvoorkeuren (eigendomsverhouding), woonwensen en – accenten, locaties en woonmilieus) leveren de volgende conclusies op: a) | om bovenregionale doelgroepen aan te trekken dienen vooral eengezinswoningen in de koopsector gebouwd te worden, in verschillende typen woonmilieus. Aan dit woningtype is het grootste tekort. Met name vrijstaande woningen zijn in trek. De prijsklasse van de woningen ligt tussen de 1 en 3 ton euro.
Deels luxe woningen op grote vrije kavels zijn in trek, maar ook goedkope woningen in een relatief lage dichtheid en aantrekkelijke prijsklasse lijken kansrijk (easy jet model – zie hoofdstuk 3) b) | voor regionale doelgroepen is het van belang dat er eengezinswoningen in groen-stedelijke en dorpse woonmilieus aangeboden worden voor een prijs tot circa 2 ton euro c) | om potentiële vertrekkers te binden zijn goedkope eengezinskoopwoningen in groen-stedelijke en dorpse woonmilieus nodig. Ook een- en meergezinshuurwoningen dienen aan de voorraad te worden toegevoegd. De kwaliteit van de woningen en de bestaande wijk speelt wat dit aangaat een belangrijke rol. Dit kan door sloop en renovatie plaatsvinden. Ingeschat wordt dat bovenregionale doelgroepen een bijdrage leveren aan het vestigingsoverschot. In het recente verleden is al menig inwoner vanuit het Westen van Nederland verhuisd naar Emmen | 16. Het onderzoek laat geen eenduidig beeld zien; diverse groepen hebben zo hun eigen 13 Het rapport ‘structurele bevolkingsdaling, een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers’ heeft een vertraging van de bevolkingsgroei en zelfs krimp op de agenda gezet. Nationaal gezien vertraagt de groei van de bevolking tot het omstreeks 2035 een omvang van 17,0 miljoen bereikt. Tot 2050 zal dit langzaam dalen tot 16,9 miljoen. Het tijdstip van krimp zal regionaal wel sterk verschillen.
In sommige regio’s is hier nu al sprake van. Voor Drenthe geldt dat deze zich vanaf 2015 zal voordoen; tegelijkertijd laten de berekeningen wel zien dat de woningvoorraad nog wel zal moeten groeien tot 2020. Met de structuurvisie wordt ruimte gereserveerd voor activiteiten op basis van de hoge prognose en ambitie. Tijdens de planperiode tot 2020 zal zorgvuldige monitoring, regelmatig actualiseren van scenario’s en prognoses ervoor moeten zorgen dat het (ruimtelijk) beleid flexibel inspeelt op veranderingen in de toekomst. 14 Ervaringen elders laten zien dat 3 tot 5 huishouden gemiddeld 1 arbeidsplaats oplevert. 15 Emmen op weg naar 120 in 2020 (RIGO, 2004) en landelijk dorps wonen in Emmen, woonvoorkeur van bovenregionale doelgroepen (RIGO, 2005) 16 Ongeveer de helft van het aantal woningen in Parc Sandur is destijds verkocht aan mensen van buiten de regio, met name Randstedelingen. 23 structuurvisie gemeente eMMen 2020 24 24 woning- en woonmilieuvoorkeuren. Dit betekent dat in algemene zin wordt ingezet op het aanbieden van een diversiteit aan woonmilieus, in plaats van het inzetten op één woonmilieu. Duidelijk is dat alleen een groen-stedelijk woonmilieu, zoals in de Delftlanden wordt voorgestaan, niet voldoende is. Aanvullend hierop dienen meer landelijke en dorpse woonmilieus gebouwd c.q. aangeboden te worden. Emmen heeft de kwaliteiten om deze woonmilieus te realiseren.
Emmen kiest voor een groei van het aantal inwoners tot 120.000 op basis van autonome groei in combinatie met het aantrekken van nieuwe bewoners. Emmen kiest er voor de woonfunctie te stimuleren om zo nieuwe inwoners aan te trekken. Doel hiervan is een impuls voor en diversificatie van de Emmense economie. Emmen kiest voor gedifferentieerde woonmilieus gericht op de vraag van huidige en nieuwe bewoners, afgestemd op de (herstructurering van de) bestaande voorraad. 2.3 Emmen, stedelijk centrum van en voor de regio Binnen het Stedelijk Netwerk neemt de kern Emmen vanwege haar stedelijke massa een prioritaire positie in. Zowel voor de gemeente als voor het netwerk is het van belang om deze positie als centrumstad verder uit te bouwen. Het gaat hierbij om het versterken van de gehele stad als één van de vier economische hoofdkernen van Noord-Nederland. De regiofunctie van Emmen houdt niet op bij de grens met Duitsland of de provincie Groningen. Ook voor het Duitse achterland (Haren, Meppen, Lingen, Emlichheim) heeft Emmen een belangrijke functie. De verknoping met het Duitse achterland is de laatste jaren door diverse grens- overschrijdende ontwikkelingen, zoals het Internationaal Naturpark Moor, A37/A31, vaarverbinding Ter Apel-Haren (Ems) versterkt. Naar de toekomst toe liggen hier kansen voor Emmen.
Emmen kiest voor een sterke stedelijke kern Emmen gelegen binnen de Noordelijke Ontwikkelingsas, de economische kernzone, het Stedelijk Netwerk Zuid-Drenthe, het samenwerkingsverband Emmen-Lingen en de Städtering Zwolle-Emsland. 2.4 Optimale bereikbaarheid Met de realisatie van de A37 heeft Emmen rechtstreeks aansluiting gekregen op het internationale snelwegnetwerk. Voor de bereikbaarheid en relatieve ligging van Emmen is dit een gunstige ontwikkeling; een aantal stedelijke regio’s (de Randstad, Hamburg-Bremen en het Ruhrgebied) is hiermee op een geringere reisafstand komen te liggen. De functie van de A37 kan verder vergroot worden indien ook het Duitse snelwegnetwerk verder uitgebouwd wordt. Met de A31 ligt er al een goede verbinding in noordelijke en zuidelijke richting. Met de opwaardering van de route richting oosten (de E233) ontstaat een optimale verbinding met Scandinavië en Noordoost Europa. Daarnaast wordt een verbetering van de spoorverbinding met Zwolle en Almelo nagestreefd. In samenhang met de aanleg van de Hanzeljn beschikt Emmen hiermee over een goede verbinding met de Randstad. Naast genoemde verbindingen is het uitbouwen c.q. optimaliseren van de noord- zuid verbindingen, met name met de stad Groningen (N34, N381), van groot belang. Door de sterk verbeterde bereikbaarheid profileert Emmen zich als stad waar het aantrekkelijk wonen, werken en recreëren is.
Een belangrijk deel van de werkgelegenheid ontwikkelt zich verder in de economische kerngebieden. De kans is groot dat deze kerngebieden verder uitdijen. In tegenstelling tot het naar Emmen toe halen van bedrijvigheid (zoals vroeger de industrialisatie) is de Emmense strategie nu veel breder van aard. De kwaliteit van de woonomgeving speelt hierin een cruciale rol; mensen zijn bereid steeds grotere afstanden af te leggen voor hun werk. Steeds meer banen worden geheel of gedeeltelijk footloose en/of parttime. Dit betekent dat werknemers soms voor twee lange dagen op de Randstad aangewezen zijn, maar andere dagen vanuit huis werkzaam zijn. Emmen speelt in op deze trend door het aanbieden van aantrekkelijke woonmilieus. De beschikking over goede en snelle verbindingen is in dit kader van groot belang. Emmen kiest voor een optimale bereikbaarheid van Emmen via de A37, de N34 en het spoor. structuurvisie gemeente eMMen 2020 25 25 Hoofdstuk 3: Kaders voor ruimtelijke ontwikkeling Alvorens ingegaan wordt op de ruimtelijke uitwerking per functie, wordt in dit hoofdstuk het ruimtelijke kader geschetst waarbinnen ontwikkelingen zich voordoen. Waarom een ruimtelijk kader? Deze structuurvisie geeft niet voor elke kavel of gebouw weer welke functie er tot 2020 passend is; dergelijke details worden in bestemmingsplannen vastgelegd.
Deze structuurvisie geeft de hoofdlijnen aan voor de ruimtelijke ontwikkeling van de gemeente Emmen. Maar er blijven altijd ontwikkelingen of opgaven die vantevoren niet te voorzien waren, of die nu nog niet in een bestemmingsplan tot in detail zijn uitgewerkt. Een handvat om om te gaan met onverwachte zaken, is dan nodig om ruimtelijk consequent te kunnen handelen teneinde voldoende ruimtelijke kwaliteit in Emmen te garanderen. Dit hoofdstuk vormt dat handvat, door in het kort de uitgangspunten en ruimtelijke principes weer te geven. Zo kan de structuurvisie zonder teveel in detail te treden, toch aangeven waar en onder welke condities ontwikkelingen mogelijk zijn. De belangrijkste uitgangspunten en ontwikkelingsprincipes voor de gewenste ruimtelijke ontwikkeling van Emmen tot 2020 bestaan uit: 1. Kwaliteit voor kwantiteit. In tegenstelling tot het verleden is de aandacht verschoven van kwantiteit naar kwaliteit. Verbetering van de kwaliteit van de bestaande omgeving is relatief belangrijker dan een functionele uitbreiding. 2.
Keuze voor een duurzame inrichting van de ruimte: wijzigingen in de ruimtelijke opbouw worden geënt op de zogeheten lagenbenadering: o Onderscheid tussen ‘zand’ en ‘veen’ wordt erkend en dit leidt tot gebiedsspecifieke ontwikkelingsrichtingen; o Water is als het leidend principe gehanteerd bij de ruimtelijke inrichting; o Behoud en versterking van de balans tussen de stad en het buitengebied. De insteek van ‘Emmen open, groene stad’ krijgt vervolg in deze structuurvisie met ‘Emmen open, groene gemeente’; o De opbouw in een lobbenstructuur is het leidend principe voor uitbouw van de kern Emmen; o Balans tussen ruimtelijke ontwikkelingen/uitbreiding, behoud en waar mogelijk versterking van bestaande openheid en landschappelijke waarden. Deze waarden houden niet op bij gemeente- provincie- of landsgrenzen; o Cultuurhistorie als medebepalend principe: In Emmen is veel cultuurhistorie aanwezig, dat een grotere rol zou moeten spelen bij planontwikkeling (herstel, behoud en ontwikkeling); o Met de realisatie van de A37 draait de verkeersstructuur van west (N34 en A37) naar zuid: in de oriëntatie van de ruimtelijke structuur wordt hierop ingespeeld; o De voorzieningenstructuur blijft in principe gehandhaafd, tenzij zich nieuwe ontwikkelingen voordoen waarbij bundeling en functiecombinaties kunnen leiden tot meer efficiëntie. 3. Rekening houden met de klimaatverandering.
Met name wateroverschotten en droogte zijn belangrijke aspecten waarmee de ruimtelijke inrichting van de Gemeente Emmen rekening moet houden. Vanwege de hoge ligging in nationaal opzicht kan Emmen als klimaatbuffer fungeren. Ook van belang zijn duurzame vormen van energiegebruik en –opwekking. 3.1 Van kwantiteit naar kwaliteit Centraal element van de structuurvisie is een verschuiving van kwantiteit naar kwaliteit. In de vorige structuurvisie was areaaluitbreiding kenmerkend; vanaf nu staat juist het benutten van het bestaande en het maken van een kwaliteitsslag centraal. De opgave waar Emmen voor staat, is maar in beperkte mate kwantitatief en vooral kwalitatief. Emmen beschikt op het eerste gezicht over meer dan voldoende ruimte. De aanwezigheid van, maar ook het omgaan met en waarborgen van deze ruimte gekoppeld aan de groeiambities, vormen misschien wel de belangrijkste opgave. Dat betekent voor deze ruimtelijk-economische visie dat er niet zozeer extra ruimte gereserveerd wordt structuurvisie gemeente eMMen 2020 26 26 voor nieuwe ontwikkelingen, maar dat de gemeente zich vooral inzet op een kwaliteitsslag. Behoud en ontwikkeling van de kwaliteit van zowel de bebouwde als onbebouwde omgeving vormen voor Emmen dé sleutel tot succes.
Ruimtelijk gaat het hierbij bijvoorbeeld om herstructurering van bedrijventerreinen, herstructurering van de glastuinbouw, herstructurering van bestaande woongebieden en (winkel)centra, om het versterken van de omgevingskwaliteiten en de voorzieningenstructuur. Behalve een kwaliteitsimpuls wordt nadrukkelijk ook een intensiveringslag van het ruimtegebruik voorzien. Natuurlijk zijn er ook functies die wel extra ruimte vragen, zoals water en – in beperkte mate – nieuwe woonmilieus. Juist door het koppelen van functies ontstaat een meerwaarde (én kwaliteit) in plaats van alleen kwantiteit. Multifunctioneel of dubbel ruimtegebruik, zoals de koppeling van water en recreatie of ondergronds parkeren, zijn hierbij het streven. Deze ‘kwaliteitsslag’ laat zich niet gemakkelijk op kaart zetten. Daardoor zullen niet alle gewenste transformaties op de ontwikkelingskaart van de structuurvisie afleesbaar zijn. De begeleidende tekst beschrijft daarom ook de ‘op kaart onzichtbare’ transformaties. 3.2 De lagenbenadering De ruimtelijke hoofdstructuur in deze structuurvisie maakt gebruik van de zogeheten lagenbenadering17. Deze benadering gaat uit van een logische opbouw van het landschap in drie lagen: a) Laag 1: de ondergrond; dit is het samenspel van water, bodem, landschap en natuur. Deze laag vormt de natuurlijke basis voor alle ruimtelijke ontwikkelingen.
Kenmerkend is dat veranderingen zich traag (gedurende eeuwen) ontwikkelen; b) Laag 2: de netwerklaag: het systeem van wegen, kanalen, spoorlijnen en andere verbindingen vormen deze laag. Veranderingen in deze laag voltrekken zich op de middellange termijn (ongeveer 50 – 150 jaar). c) Laag 3: de occupatielaag: In deze laag worden thema’s als wonen, werken, recreëren en voorzieningen behandeld. Deze laag kenmerkt zich door relatief snelle veranderingen van patronen (korte termijn van 30 – 50 jaar). Binnen deze laag is de meeste flexibiliteit aanwezig (bebouwing kan op relatief korte termijn vervangen worden, “foutjes” in deze laag kunnen het meest makkelijk worden hersteld). De eerste laag, de ondergrond van Emmen In Emmen is de ondergrond van zand en veen bepalend voor de ruimtelijke opbouw van en het contrast in de gemeente. Emmen ligt op de rand van de Hondsrug, een onderdeel van het Drents Plateau. Dit plateau is in de voorlaatste ijstijd opgestuwd en bestaat grotendeels uit keileem. Na het terugtrekken van het landijs ontstonden diepe smeltwaterdalen (Vechtdal en Hunzedal). Tijdens de laatste ijstijd heeft het landijs Nederland niet bereikt. Wel zijn in deze periode de beekdalen in het plateau ontstaan. De smeltwater- en beekdalen zijn vervolgens opgevuld 17 Emmen, studie naar de ruimtelijke kwaliteit (West8, 2003)
structuurvisie gemeente eMMen 2020 27 27 met smeltwaterafzettingen en dekzand. Na de laatste ijstijd ontwikkelde zich een groot veengebied aan de oostzijde van de Hondsrug en in het lagere deel tussen Emmen en Sleen. Door ingrijpen van de mens is het grootste gedeelte van het veen verdwenen. Deze ontstaanswijze is bepalend voor het watersysteem van de gemeente. Het water van de Hondsrug infiltreert in de bodem en kwelt op aan de randen. Aan de westzijde wordt dit via de Sleenerstroom, Buma/Marchiene Wijk en Verlengde Hoogeveense Vaart afgevoerd. Het water in het Veenkoloniale gedeelte mondt via een uitgebreid stelsel uit op het Ter Apelkanaal. Het Oranje-, Dommers- en Stieltjeskanaal, de Verlengde Hoogeveense Vaart en Schoonebeeker diep vormen de hydrologische basis van het zuidelijk veengebied. Deze waterhuishouding is medebepalend voor de toekomstige ruimtelijke structuur van de gemeente Emmen. Onderwerpen als wateroverlast, waterkwaliteit en verdroging kennen een sterke relatie met de wijze waarop wij onze ruimte hebben ingericht. Om ook in de toekomst droge voeten te houden en water langer vast te houden ligt er een opgave meer water te bergen in Emmen. Water heeft ruimte nodig; tegelijkertijd biedt water de mogelijkheid hier functies aan te koppelen18.
Aan de westzijde ligt het besloten esdorpen-landschap op de Hondsrug, aan de oostzijde het uitgestrekte, open veenkoloniale gebied. Dit onderscheid is de belangrijkste ruimtelijke kwaliteit van Emmen. Het contrast tussen de zand- en veenondergrond heeft door de eeuwen heen vorm gekregen in twee landschapstypen met kenmerkende nederzettingsvormen en grondgebruik. De verschillen zijn herkenbaar in vele ruimtelijke elementen en structuren: in het watersysteem, de infrastructuur, de beplanting en de vorm van de dorpen. De tegenstelling tussen jnmazig en besloten tegenover grootschalig en open, tussen rijk aan reliëf en kronkelig tegenover vlak en recht is een bijzondere kwaliteit. Deze diversiteit van het landschap is heel herkenbaar en karakteristiek voor Emmen. Naast het esdorpenlandschap en de veenkoloniën zijn ook het hoogveen en de randveenontginning te onderscheiden als karakteristieke landschappen. 18 Binnen de huidige ruimtelijke opbouw van Emmen speelt water ook al een belangrijke rol. Naast de beekdalen ligt een uitgebreid stelsel van kanalen, wijken en sloten ten grondslag aan het landschap. structuurvisie gemeente eMMen 2020 28 28 In de ruimtelijke structuur van de gemeente Emmen is de opbouw van de bodem en waterhuishoudkundige structuur bepalend geweest voor het ontstaan en ontwikkeling van dorpen en landschappen.
Nieuwe ontwikkelingen dienen aan te sluiten op deze structuur en waar mogelijk te versterken. De waardevolle elementen in het landschap die gekoesterd worden zijn belangrijke onderleggers waarop nieuwe ontwikkelingen moeten aansluiten. Deze elementen zijn de Hondsrug, de steilrand (overgang van de Hondsrug naar het Veenkoloniale gebied), de beekdalen, de essen, het hoogveengebied en de openheid. De tweede laag, het infrastructurele netwerk in Emmen De belangrijkste transportverbinding in de gemeente is de A37 die van west naar oost dwars door de gemeente loopt. De andere hoofdwegen worden gevormd door de N34 en de Rondweg (N391). De verbindingen vanuit Emmen met deze wegen, zoals de Frieslandroute en de Dordse Straat, zijn voorts bepalend voor de opbouw van het wegennetwerk. Via een onderliggend netwerk van gebiedsontsluitingswegen zijn de verschillende kernen met de hoofdwegen verbonden. In het westelijk deel van de gemeente loopt een spoorlijn die minder als structurerend element wordt gezien. Een aantal waterwegen (Verlengde Hoogeveense Vaart, Oosterdiep, Oranjekanaal en het Dommerskanaal en Kanaal A/B) zijn daarentegen wel belangrijke structurerende elementen. De combinatie van water- en rijwegen heeft in het Veenkoloniale gebied geleid tot de kenmerkende en waardevolle linten. De belangrijkste structurerende elementen zijn de linten en de A37.
De aansluiting van Emmen op de A37 geven de twee ontsluitingsassen bijzondere kansen, waardoor de oriëntatie van Emmen draait en de lobbenstructuur wordt uitgebouwd. De derde laag, de bebouwingstructuur in Emmen In Emmen is een breed palet aan kernen met een grote variatie te vinden. Hierin zit een zekere hiërarchie qua grootte, functie en verzorgingsgebied. Emmen is een echte stad met een regionale verzorgingsfunctie. Zowel de aanwezigheid van voorzieningen op het vlak van zorg (ziekenhuis), onderwijs en winkels maken het tot een complete regiostad. Ruim de helft van de bijna 109.000 inwoners woont in de kern Emmen. De andere helft woont verspreid over de andere 8 hoofdkernen, 13 kleine kernen en het landelijk gebied. Behalve de verspreiding van het aantal inwoners, betekent dit dat ook het voorzieningenaanbod (zowel commercieel, als met name ook niet commercieel) een hoge mate van spreiding over de gemeente kent. Deze kernenopbouw vormt voor Emmen een specifiek gegeven. Plaatsen als Klazienaveen, Nieuw- Amsterdam/Veenoord en Emmer-Compascuum zijn door hun omvang redelijk ‘complete’ dorpen. Woon-, werk- en winkelfuncties zijn allen aanwezig. Daarnaast kent de gemeente veel kernen, waarvan de meeste een eigen accent hebben. Een accent dat gevormd is uit het samenspel van landschap en de wijze waarop en wanneer hiermee om is gegaan.
Plekken waar de samenhang tussen ruimtelijke structuur, ontstaanswijze en omgang met het landschap aanwezig is, zijn waardevol. Vanwege het feit dat ondergrond en omgeving binnen de gemeente sterk verschillen, heeft dit geleid tot verschillende typen en ontwikkelingen van dorpen. Daar waar cultuurhistorie en bebouwingstructuur samenvallen, wordt hier extra zorgvuldig mee omgegaan bij nieuwe ontwikkelingen. Emmen kiest voor een ruimtelijk concept dat uitgaat van de bestaande spreiding van voorzieningen en woningen. structuurvisie gemeente eMMen 2020 29 29 Klimaatverandering De afgelopen jaren is in Nederland in toenemende mate het effect van klimaatverandering te bespeuren. De verwachting is dat deze verandering zich richting 2020 verder ontwikkelt. De mate waarin dit effect c.q. uitwerking heeft in Emmen is moeilijk te voorspellen. Dat we te maken gaan krijgen met meer extremen lijkt echter zeker. Dit betekent dat de ondergrond en locatie in toenemende mate van belang zijn. Niet voor niets wordt in deze structuurvisie de lagenbenadering gehanteerd, waarbij water leidend is voor de ruimtelijke ordening. Zowel in tijden van extreme droogte als neerslag is het beschikken over een ‘buffer’ van eminent belang. Aangezien de gehele gemeente op minimaal 10 meter boven N.A.P. gelegen is, is Emmen als vestigingsgebied voor wonen en werken een veilige keuze19.
Overgang naar duurzame vormen van energie (van ondergronds en onzichtbaar naar bovengronds en zichtbaar) Behalve het ‘beperken’ van de effecten is de inzet voorts gericht de klimaatverandering zoveel mogelijk te beperken. Emmen kiest voor een structuur waarbij inrichting en ontwikkeling op een duurzame wijze worden vormgegeven. De winning en het verbruik van energie spelen hierin een belangrijke rol. Er is in de gemeente een rijke energiehistorie (veenontginning, aardolie- en gaswinning). Naast de winning van aardolie in Schoonebeek, zet Emmen richting 2020 sterk in op de productie en het verbruik van duurzame energie. Hoewel ontwikkelingen op dit thema moeilijk te voorspellen zijn (olieprijs, mate klimaatverandering, innovaties) wil Emmen hieraan een bijdrage leveren20. Ruimtelijk gezien betekent dit dat energiewinning/-opwekking steeds meer zichtbaar wordt (zie figuur). In het kader van het project ‘Grounds for Change’ is een lange termijnverkenning uitgewerkt gericht op de verschuiving naar een duurzame energiehuishouding en de invloed daarvan op de ruimtelijke ontwikkeling. Dit heeft geleid tot het bovenstaande kaartbeeld met onder meer productie van biomassagewassen, grootschalige (glas)tuinbouw en autarkisch wonen. Als inspiratiebeeld is dit streven naar duurzaamheid een aardige referentie voor de structuurvisie.
19 Voor sommige branches of typen bedrijvigheid is dit nu al een vestigingeis. 20 Onder de noemer van Energy Valley zet een aantal partijen in Noord-Nederland, waaronder de gemeente Emmen, in op samenwerking rond dit strategisch belangrijke thema.
structuurvisie gemeente eMMen 2020 30 30 Ter illustratie: de belangrijke ruimtelijke karakteristieken van de gemeente Emmen Zand Het Emmer esdorpenlandschap ligt op de Hondsrug. Schijnbaar willekeurig verspreid, maar onlosmakelijk verbonden met de ondergrond, ligt de bebouwing in het landschap. De beplanting is hoogopgaand. Het wegenpatroon is een vervlechting van bochtige wegen. De ruimten vormen een aaneenschakeling van erven, essen, brinken, akkers en weilanden. Veenkoloniën Het gebied van de veenkoloniën was een uitgestrekt hoogveen tussen de Hondsrug en de Duitse rivier de Eems. Systematische afgraving heeft tot in de vorige eeuw geduurd. Na de vervening bleef een vlak en kaal gebied achter. Het kanalen - en wijkensysteem dat werd gebruikt voor de ontwatering en voor de afvoer van turf, bepaalde de kavelindeling. Kenmerkend is de hiërarchie in gegraven waterlopen van sloten, wijken en kanalen. Tegenwoordig zijn vele watergangen onbevaarbaar geraakt, gedempt en overbrugd, waardoor ze alleen nog dienen voor waterbeheersing. Wel bepalen kanalen de maat en schaal en daarmee ook de identiteit van het veenkoloniaal landschap door de bomenrijen die de kanalen begeleiden. Beekdalen en Randveenontginningen Op de zuidgrens van de gemeente stroomt het Schoonerbeekerdiep richting Coevorden. Het beekdal is herkenbaar als vrij open landschap.
Naar het westen toe gaat het beekdallandschap over in een esdorpachtig landschap. Bij Schoonebeek en ook bij Roswinkel is de randveenontginning nog duidelijk in het landschap te herkennen. De strokenverkaveling en lange lintbebouwing aan de rand van het veen is nog aanwezig. Het Valtherdiep en de voormalige hoogveenbeek de Runde zijn herkenbaar door de afwijkende verkaveling. Door de aanleg van kanalen zijn de verbindingen verbroken. Aan de westzijde wordt de gemeente begrensd door het beekdal van de Sleenerstroom, welke temidden van de weilanden loopt. Dit landschap zet zich voort langs de Buma/Marchiene Wijk. Hoogveen Op enkele plaatsen in Nederland zijn kernen van het eens uitgestrekte hoogveen bewaard gebleven, zoals het natuurgebied Bargerveen. Door de waterhuishouding aan te passen en een beschermende buffer naar de landbouwgebieden aan te leggen, probeert men levend hoogveen te ontwikkelen. Het contrast tussen het woeste en ledige hoogveen en de strakke verkaveling van de rationele landbouwgronden geven een extra kwaliteit. Overgang De overgang van zandlandschap naar het verveende landschap in Emmen is scherp. De overgang van west naar oost is goed waarneembaar in het landschap. Op sommige plaatsen daalt het maaiveld zelfs meer dan tien meter binnen enkele honderden meters. De overgang tussen de veenkoloniën en het essenlandschap is het scherpst bij Weerdinge.
Hier is een steilrand zichtbaar tussen het dicht beplante esdorp en het weidse, 12 meter lager gelegen open gebied. Essenlandschap De stad Emmen ontleent haar karakteristiek gedeeltelijk aan haar esdorpverleden. Het geheel van essen langs de westkant van Emmen (van Zuidbarge tot aan de Schimmer Esch) is door de stadsuitbreiding voor een groot gedeelte opgegeten. Het zijn de Emmer- en Schimmeres die als laatste nog grotendeels onaangetast zijn. Deze essen vallen op door hun sterke ruimtewerking en hun ongereptheid. De randen zijn als zeer fraai te karakteriseren waarbij het dorp Westenesch met haar beschermde dorpsgezicht er echt uitspringt. Bijzondere elementen in de randen zijn de opgaande begroeiing als het bos bij het langgraf, het landschapsbos en de eiken langs de Odoornerweg en het Oranjekanaal. De openheid van de essen rond de dorpskernen van Zuidbarge, Weerdinge, Westenesch en het centrum van Emmen is essentieel voor de beleving van de kernen en de leesbaarheid/herkenbaarheid van het landschap. Open landschappen Delen van het veenkoloniaal gebied zijn essentieel vanwege de unieke uitgestrektheid, de enorme weidsheid waarin kilometers lange dorpslinten waarneembaar zijn en de maat van het landschap bepalen. I. Veenkoloniën rond Roswinkel: Buiten de kanaaldorpen is er weinig bebouwing, noch beplanting. Uitzondering hierop is Roswinkel, dat middenin de open ruimte ligt.
II. de Dwarsplaatsen: Aan de noordrand ligt Emmer-E rfscheidenveen, een vrij open dubbel bebouwingslint met woningen tussen de twee kanalen en kapitale boerderijen aan de dwarsplaatsen. De boerderijen staan steeds 200 meter uit elkaar, aan het kanaal, tussen de wijken. III. Zwartenberger veen en –Compascuum: De open ruimte langs de grens is van Emmer-Compascuum tot Zwartemeer ruim 10 kilometer lang en gaat bij het Bargerveen in feite nog eens 8 kilometer door. De westgrens is het bebouwingslint langs het Oosterdiep. De open ruimte gaat door, zij het dat het landschap van karakter verandert, zonder kanalen en wijken en met door houtsingels omzoomde akkers. IV. Hoogveenreservaart Bargerveen: Het Bargerveen is het restant van het voormalige Boertangermoeras en vanwege de grote natuurwaarden een beschermd hoogveenreservaat. Het open landschap is een bijzondere kwaiteit van het gebied. Ook de omgeving, het overgangsgebied tussen het veen en het cultuurland in de omgeving, draagt bij aan de landschappelijke waarden en beleving van het natuurgebied. V. Eerste en Tweede Boerwijk: In deze open ruimte met akkers is het geringe hoogteverschil zichtbaar tussen de laagte bij de Boerwijk en het hogere Erica / Ericase Straat / Rietlanden. Oranjedorp vormt een duidelijke wand langs het rechte Oranjekanaal. Aan de zuidzijde is geen duidelijke begrenzing.
Nauwelijks zichtbaar doorkruist de A37 de open ruimte. VI. Noordersloot en Nieuw-Amsterdamsestraat: De A37 heeft over het grootste deel van het traject door de gemeente Emmen aan weerszijden een open ruimte van 500 meter tot een kilometer tot aan de bebouwing van de dorpen. Deze ruimte tussen Nieuw-Amsterdam/Erica en Parc Sandur, en langs Klazienaveen –Zwartemeer geeft de voorbijgangers het gevoel van weidsheid van de veenkoloniën, dat in andere landschappen ontbreekt. VII. Het beekdal van het Schoonebeekerdiep: Het gebied tussen het lint Schoonebeek-Nieuw-Schoonebeek-Twist en het Schoonerbeekerdiep is vrij open. Het beekdal is goed herkenbaar tussen het noordelijke lint, de bebouwing ligt voornamelijk aan de noordzijde van de weg en het Duitse Neuringe. De open ruimte van het beekdal is goed beleefbaar vanaf de weg. Emmen stad De essen bij Emmen markeren de zuidelijkste punt van de reeks van essen op de Hondsrug. Het stadscentrum van Emmen grenst direct aan de open es. Vanuit Westenesch of vanaf de N381 is de bolling van de Emmeres goed te zien. De voet van de bebouwing ligt onder de horizon. Waar vroeger alleen de kerktoren zichtbaar was, is er nu een silhouet van nieuwe bebouwing. Een andere karakteristiek van de stad Emmen is die van de “open groene stad”, gecreëerd sinds de jaren ‘50.
Emmen is opgezet als een cluster van groene, lage bebouwingsvelden temidden van groene tussenruimten. De groene zones hebben vaak een natuurlijke of historische oorsprong van bossen en essen. De westelijke essen vervullen ook die functie van begrenzing en definiëring van de verschillende omliggende bebouwingseenheden. Met dit concept van een stad waarin dorpsgewijs gewoond werd, zou Emmen de concurrentie met andere woon- en werkmilieus aan kunnen. Voor de uitbreiding van Emmen vormde de Scandinavische en Engelse ‘New Towns’ de inspiratiebron. Dit model kwam tegemoet aan de behoefte en noodzaak om deelgebieden functioneel te specialiseren in woon-, werk- en centrumgebied. De nieuwe industrie werd niet over de woonwijken verspreid, maar voor de gehele gemeente geconcentreerd op één groot nieuw industrieterrein. Daarnaast vormde de groene ruimten tussen de wijken een belangrijk element. In deze ruimten konden stedelijke functies (ziekenhuis, theater etc) een plek krijgen, t erwijl de ruimte tevens werd ingericht voor recreatiedoelein den. structuurvisie gemeente eMMen 2020 31 31 Hoofdstuk 4. Gewenste ruimtelijke ontwikkelingen in de eerste laag De structuurvisie geeft de ruimtelijke vertaling en samenhang aan van de ambities van de gemeente Emmen. Het is dé opgave om in te spelen op knelpunten en kansen zodat de gemeente Emmen in 2020 optimaal presteert.
De principes en uitgangspunten uit de vorige hoofdstukken, worden hier in meer detail beschreven c.q. uitgewerkt naar functie of sector. De ambities zijn nader uitgewerkt en hebben ruimtelijk een plek gekregen. Zo valt per gebied af te leiden welke functies en ontwikkelingen ergens wel en niet passen. Deze ruimtelijke vertaling vormt het kader voor nieuwe bestemmingsplannen. Het geeft ook de opgave per gebied weer. Die opgave vloeit niet altijd vanzelf voort uit de ontwikkelingen die daar al gaande zijn; soms is actief ingrijpen en stimuleren nodig om gebiedsontwikkeling tot stand te brengen. In hoofdstuk 7 wordt separaat op de uitvoering en ontwikkelingsplanologie ingegaan. 4.1 Versterken landschapstructuur De landschappelijke onderlegger is het uitgangspunt voor ontwikkeling: de bodemsoort, hoogteligging en grondwaterstromen bepalen of, in welke mate en hoe een ontwikkeling mogelijk (of maakbaar) is of niet. De relatie met de ondergrond wordt met deze structuurvisie aangehaald. Vanuit de schijnbare tegenstelling tussen stad en land kiest Emmen voor het accentueren en uitbouwen van de bestaande en aanwezige karakteristieke waarden. Deze zijn kenmerkend voor de gemeente en bepalen gezamenlijk de ruimtelijke identiteit van de gemeente. Als onderste laag vormt het landschap immers de basis voor de ruimtelijke inrichting van de gemeente.
Het is de opgave deze ruimtelijke kwaliteit verder te versterken, met als doel: - een grotere gebruikswaarde (gericht op functionele geschiktheid en samenhang); - een grotere belevingswaarde (gericht op identiteit, herkenbaar en diversiteit); - een hogere toekomstwaarde (gericht op structurerende werking). Hieronder komen de karakteristieken van Emmen aan bod die verder versterkt en benut worden. Bebossen van de Hondsrug Emmen is gesitueerd op de zuidelijke uitlopers van de Hondsrug. Met name het noordelijk deel is erg bosrijk21. Deze bossen dragen in sterke mate bij aan een typisch Drentse uitstraling. Gebruikmakend van de landschapskarakteristieken lenen de zandgronden zich uitstekend voor verdere bebossing. Zo wordt het karakteristiek Drentse versterkt, worden de zandgronden landschappelijk van een accent voorzien en kunnen delen van de kern Emmen (met name de werkas) scherp worden begrensd. Financiering van de bebossing vindt (deels) plaats door de koppeling te leggen met andere functies, zoals recreatie en wonen. Koppeling met het nieuwe woonmilieu ‘boswonen’ ligt voor de hand (rood voor groen). Ruimtelijk gezien is een aantal plekken voor bebossing aangemerkt.
Het betreft hier globaal (zie ook kaart) het gebied tussen de Dordse Allee en de Hondsrugrand, het gebied ten noorden van de Emmer es, een deel van het gebied tussen Emmerdennen/Valtherbos en de Hondsrugrand en het hoger gelegen deel ten zuiden van Klazienaveen. Ook het inrichtingsplan ‘zandgat Jansen’ past binnen het te bebossen gebied. Behoud steilrand Daar waar de verschillende grondsoorten elkaar ‘raken’ zijn landschappelijk en visueel aantrekkelijke elementen ontstaan. In Emmen is met name de overgang van zandlandschap naar het verveende landschap scherp. Op korte afstand van elkaar liggen de zeer verschillende patronen van beplantingen, wegen, bebouwing en ruimtes. De overgang van west naar oost is goed waarneembaar in het landschap. Op sommige plaatsen daalt het maaiveld zelfs meer dan tien meter binnen enkele honderden meters. De overgang is beleefbaar als men door de gemeente 21 Dit is niet altijd zo geweest; aan de rand van de hoge woeste gronden en de lager gelegen beekdalen werden de nederzettingen (esdorpen) gesticht. De hoger gelegen woest gronden bestonden voornamelijk uit heide. Door overbegrazing veranderde dit in stuifzanden. Pas in de 19 de eeuw werden deze zandverstuivingen bebost met naaldbomen (Emmerdennen, Valtherbos, Noordbargerbos).
structuurvisie gemeente eMMen 2020 32 32 reist, maar vanuit sommige gebieden is de overgang zelfs echt zichtbaar als steilrand van de Hondsrug. De open gebieden die zicht bieden op deze helling zijn alleen al hierom zeer waardevol. Het open en gesloten landschap ‘raakt’ elkaar hier22. Deze steilrand en het zicht op de openheid dient behouden te blijven. Versterken herkenbaarheid kanalenstructuur Het veenkoloniaal landschap wordt gekenmerkt door de openheid en de lange, rechte lijnen23. Dit lintenstelsel bestaat uit een netwerk van wegen en kanalen. Door de bijbehorende bomenrijen bepalen de kanalen de maat en schaal van het landschap in sterke mate. In samenhang met de bebouwing langs deze kanalen en wijken (op regelmatige afstand van elkaar) is een contrastrijk landschap ontstaan. Relatief druk bebouwde en benutte linten staan in sterk contrast met de openheid daarbuiten. Het landschap is meestal vanaf de hoofdweg te zien. Beeldbepalend zijn de lange laanbeplantingen in het open landschap. Zowel de wegen als de kanalen worden begeleid door de bomenrijen. Soms is er een verdichting van het lint, bij een brug over het kanaal. Het is de opgave de linten verder te versterken en de openheid te waarborgen. Versterking van het ‘contrastlandschap’ vindt plaats door de bomenrijen langs de hoofdlinten aan te vullen en te versterken.
Langs de hoofdlinten Dommerskanaal, Stieltjeskanaal, (verlengde) Hoogeveense Vaart, Oranjekanaal, Oosterdiep, Stads-Compascuumkanaal en Weerdingerkanaal wordt een enkele bomenrij aan weerszijden van een kanaal nagestreefd. Het betreft hier overigens geen nieuwe aanleg van een bomenrij; veelal zijn het aanvullingen. Om de openheid van de Veenkoloniën te behouden en te versterken wordt zorgvuldig omgegaan met nieuwe bebouwing in het gebied. Door de nieuwe bebouwing te situeren in de al bestaande linten blijft de openheid gewaarborgd en wordt lintbebouwing versterkt. De inzet richt zich voorts op versterking van het lint met woningbouw tussen Barger- en Emmer Compascuum. Waarborgen openheid Het versterken van de linten met bomen, het tegelijkertijd waarborgen van openheid en het zoeken naar nieuwe economische dragers levert in sommige gevallen een spanningsveld op. Schaalvergroting in de landbouw dreigt de karakteristieke verkavelingspatronen en ritmes in het landschap te verstoren. Ook inplaatsing van nieuwe agrarische bedrijven kan het veenkoloniale cultuurlandschap aantasten. Door nauwkeurige landschapsanalyse per specifieke situatie en inrichtingsvoorstellen voor een ruimer gebied wordt juist ruimtelijke kwaliteit toegevoegd. De grootschalige werk- en glastuinbouwgebieden kennen een scherpe begrenzing ten behoeve van de ruimtelijke kwaliteit.
Voor de open bufferzone langs de A37 vindt een separate uitwerking plaats in de vorm van het project ‘snelweglandschap A37’. Separaat wordt in de gemeente Emmen gewerkt aan de hoogbouwvisie24. 22 Nabij deze spannende afwisseling van zand en veen is nog een aantal bijzondere elementen te vinden, te weten de Emmerschans, het Landartproject Broken Circle/Spiral Hill, Haantje Bak en uitkijkplek bovenop de voormalige stortplaats. Door het verbinden van deze plekken aan elkaar (bijv. realisatie van een Hondsrugrandpad) worden deze elementen beter toegankelijk; een dergelijk pad vormt een aantrekkelijke wandelroute dwars door de gemeente. 23 De veenkoloniale dorpen zijn ontstaan tijdens en na het afgraven van het hoogveen. Al vroeg in de tijd werd aan de randen turf gestoken. Later is het hoogveen systematisch verkaveld. Systematische afgraving heeft tot in de vorige eeuw geduurd. Na de vervening bleef een vlak en kaal gebied achter. Het kanalen- en wijkensysteem dat werd gebruikt voor de ontwatering en voor de afvoer van turf, bepaalde de kavelindeling. Kenmerkend is de hiërarchie in gegraven waterlopen van sloten, wijken en kanalen. Tegenwoordig zijn vele watergangen onbevaarbaar geraakt, gedempt en overbrugd, waardoor ze alleen nog dienen voor waterbeheersing. Wel bepalen kanalen de maat en schaal van het veenkoloniale landschap door de bomenrijen die de kanalen begeleiden.
De dorpen liggen in de lengte langs de kanalen. Door de latere herverkaveling is het verband tussen bodemgesteldheid en het landschap minder duidelijk geworden. De contrasten zijn echter nog groot: de dichte bebouwing langs de kanalen in de lintdorpen en de grote, vrij ontoegankelijke ruimtes eromheen. 24 De belangrijkste uitgangspunten hierin betreffen: - hoogbouw afstemmen op Emmense context (afstemmen op schaal en maat); - hoogbouw versterkt kenmerkende opbouw Emmen als ‘open groene stad’; - hoogbouw gekoppeld aan mate van dynamiek; - vrijwaren landschap en kleine dorpen van hoogbouw; - nieuwe skyline gekoppeld aan centra (centrum Emmen en wijkcentra); - hoogbouw-typologie afstemmen op setting (stedelijk en landschappelijk). structuurvisie gemeente eMMen 2020 33 33 De open ruimtes zijn in drie categorieën ingedeeld: Typering open ruimte Randvoorwaarden Essentiële open ruimten met bijzondere landschappelijke waarde (beekdalen, steilrandomgeving, essen en Bargerveen e.o.,) Nieuwe ontwikkelingen in zeer beperkte mate mogelijk. Open ruimte als bufferzone tussen bebouwing (deze is geconcentreerd langs de A37, inclusief het oostelijk kwadrant van Nieuw Amsterdam) Nieuwe ontwikkelingen in principe mogelijk, mits het aansluit op het karakteristieke landschap.
Inpasbaarheid van de ontwikkeling speelt een cruciale rol waarbij rekening gehouden moet worden met inpassing van de ontwikkeling. Grootschalige open ruimte in de Veenkoloniën (het grote open ‘tussengebied’ tussen Nieuw- Weerdinge en Emmer-Compascuum, de Dwarsplaatsen, het gebied tussen de Duitse grens en het (Verlengde) Oosterdiep en het gebied ten noorden van (Nieuw) Weerdinge) Nieuwe ontwikkelingen mogelijk, mits vooraf visievorming in het gebied heeft plaatsgevonden ten aanzien van de ruimtelijke kwaliteit en de openheid in het bijzonder.rekening wordt gehouden met behoud van de openheid. Versterken Bargerveen Het Bargerveen is een uniek natuurgebied waar een gedeelte van het oorspronkelijke hoogveenlandschap behouden is. Het Bargerveen kenmerkt zich door onvergraven hoogveen met tamelijk volledige veenprofielen en veenmeertjes. Ook is er uitgestrekte hoogveenvegetatie met zeldzame fauna aanwezig. Het reservaat is vrij van bebouwing en mede daardoor zeer rustig. Vanuit natuur- en cultuurhistorisch perspectief ligt behoud voor de hand. Het omliggend gebied kent vooral een agrarische functie. De landbouw is over het algemeen gebaat bij een ander waterpeil. Om het contrast in waterpeil te verkleinen zet de structuurvisie in op de realisatie van een ruimtelijke overgangszone (in noordelijke en westelijke richting). Deze zone vormt de overgang tussen de landbouw en natuur.
Daar waar landbouw onrendabel wordt, kan extensivering en/of recreatief medegebruik een plek krijgen. Peilstijgingen kunnen van invloed zijn op andere functies, zoals wonen of verkeer. Om negatieve effecten te voorkomen is de begrenzing van de ruimtelijke overgangszone afhankelijk van datgene wat door gebruikmaking van duurzame technische voorzieningen mogelijk is. De structuurvisie biedt de ruimte om de recreatieve functie c.q. medebestemming in de overgangszone te versterken. Hierbij kan zelfs gedacht worden aan een nieuwe veenomgeving, zodat de natuur in het Bargerveen ontlast wordt. De arcering van de overgangszone op de kaart is ruimer dan de randzone uit de herinrichting. Dit betekent niet dat het waterpeil buiten de randzone van de herinrichting omhoog gaat en de omstandigheden voor de landbouw verminderd worden. De huidige functie en afspraken zijn leidend. Daarnaast moeten de noodzakelijk afspraken en/of verplichtingen vanuit GGOR inpasbaar zijn en vormt de structuurvisie het lange termijnkader. Voor wat betreft de overgangszone in westelijke richting; de arcering biedt mogelijkheden om in combinatie met de ontwikkeling van het Wild Life Resort het tussengebied op termijn meer recreatief te benutten. Dit neemt niet weg dat deze gronden voorlopig gewoon agrarisch blijven.
Een versterking in oostelijke richting is niet op de kaart gezet omdat dit valt onder de bevoegdheid van de Duitse autoriteiten. De zuidgrens van het natuurgebied blijft liggen bij de Steenmanstraat; wel is een recreatieve verbinding richting het Schoonebeekerdiep passend. Het Bargerveen maakt deel uit van het Internationale Naturpark Moor; dit biedt mogelijkheden voor verdere (toeristische) ontwikkeling. Van belang is dat het hart van het gebied gevrijwaard blijft van ontwikkelingen. Op en rondom het Bargerveen speelt een aantal ontwikkelingen die hiermee annex zijn: - Natura-2000 gebied; dit jaar wordt de procedure hiertoe in gang gezet. Nieuwe ontwikkelingen worden strikt getoetst op eventuele negatieve effecten op de flora en fauna in het Bargerveen. - Het GGOR-proces (gewenst grond- en oppervlaktewaterregime). Het GGOR is één van acties die voortkomen uit het provinciaal omgevingsplan (2004). In het POP Drenthe is het Bargerveen en omgeving aangemerkt als hydrologisch aandachtsgebied. Maatregelen in zone I, II of III mogen niet worden uitgevoerd als hiermee gebied in zone V (Bargerveen) wordt beïnvloed. Naast beïnvloeding van landbouw op natuur geldt ook het omgekeerde. Op basis van een advies van het waterschap maakt de provincie Drenthe de keuze voor het gewenste regime.
Op dit moment wordt er in het gebied samengewerkt met de diverse partijen (waterschap, gemeente, landbouw, SBB, DLG, provincie) om te komen tot een oplossingsrichting. Het GGOR is hiermee een afwegingsproces of en tot hoeverre het waterpeil van en rondom het Bargerveen kan/mag stijgen in relatie tot omliggende functies (wonen, verkeer, landbouw). De uitkomsten zijn op dit moment nog ongewis, maar kunnen van invloed zijn op de landbouw. - Herinrichting Emmen-Zuid: Langs de noord- en westzijde van het Bargerveen ligt een gebied dat valt binnen de herinrichting Emmen-Zuid. Vanuit de herinrichting is een randzone rondom het Bargerveen nagestreefd. De herinrichting voor dit gebied bevindt zich momenteel in een afrondend stadium. structuurvisie gemeente eMMen 2020 34 34 Gebruik en versterking essen De essen zijn een bepalende en onderscheidende factor voor de kern Emmen en in het bijzonder voor het centrum en de wijk Emmermeer. Redenen voor een zorgvuldige omgang met de essen zijn de bijzondere landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteit en de potentie van het gebied als uitloopgebied voor de kern Emmen. De inzet richt zich op verbetering van de verbinding tussen stad en essen. Zichtbaarheid, toegankelijkheid en gebruiksmogelijkheden worden vergroot. Noordbargeres De Noordbargeres maakt deel uit van het centrum van Emmen.