Bijlage 2 Evaluatie Vitaal Platteland november 2021

Rapportage Voucherregeling Vitaal Platteland Onderzoek naar de voucherregeling Vitaal Platteland van de Provincie Drenthe en de Arbeidsmarktregio Drenthe.

Inhoudsopgave 1. Inleiding .............................................................................................................................................................................3 1.1 Onderzoeksopdracht ....................................................................................................................................................................4 1.2 Onderzoeksactiviteiten ...............................................................................................................................................................4 2. Bevindingen .....................................................................................................................................................................5 2.1 Achtergrond en aanleiding regeling ...............................................................................................................................5 2.2 Doelgroepen .................................................................................................................................................................................6 2.3 Inzet ..................................................................................................................................................................................................6 2.4 Doelen

..............................................................................................................................................................................................7 2.5 Verbetermogelijkheden ..........................................................................................................................................................8 3. Toekomst...........................................................................................................................................................................9

Breuer&Intraval – Onderzoek Voucherregeling Vitaal Platteland

2

1. Inleiding De Voucherregeling Vitaal Platteland is ontstaan uit een behoefte vanuit de gemeenten. De gemeenten kregen minder middelen vanuit de landelijke overheid, maar tegelijkertijd werd de vraag complexer. De Voucherregeling Vitaal Platteland is gericht op het verbeteren van de arbeidsmarktpositie van specifieke doelgroepen door het verstrekken van een eenmalige subsidie (in de vorm van een leerwerkvoucher) ter hoogte van maximaal € 5.000 per persoon. Dit bedrag is bedoeld als bijdrage in de kosten voor preventieve trajecten, ontwikkeltrajecten, werktrajecten en mobiliteitsoplossingen. De voucher kan ingezet worden voor de volgende doelgroepen: • Jongeren in de leeftijd van 16-27 jaar die een opleiding in het praktijkonderwijs (PrO), voortgezet speciaal onderwijs (VSO) of Entree-onderwijs volgen en zich in het laatste jaar van hun opleiding bevinden, of de opleiding maximaal een half jaar voorafgaand aan de subsidieaanvraag hebben verlaten. • Uitkeringsgerechtigden die langer dan 3 maanden een uitkering ontvangen op grond van de Participatiewet, de Werkloosheidswet of de Wajong en waarbij sprake is van een mismatch of multi-problematiek. Het project is in 2017 gestart als onderdeel van het provinciale beleidsprogramma Vitaal Platteland. De provincie Drenthe is de subsidieverstrekker. Een leerwerkvoucher kan alleen worden aangevraagd door gemeenten of het UWV.

De betrokken gemeenten zijn: • Aa en Hunze1 • Borger-Odoorn • Emmen • Coevorden • De Wolden • Midden-Drenthe • Hoogeveen Er zijn voorwaarden verbonden aan de inzet van de voucherregeling en aan de verdeling van de middelen van de provincie voor deze regeling. In maart 2020 zijn een aantal nieuwe spelregels geformuleerd. Inmiddels is de subsidie van de provincie Drenthe bijna volledig besteed en willen de provincie en de Arbeidsmarktregio Drenthe inzicht in de resultaten en effecten van het inzetten van de voucherregeling Vitaal Platteland. Op basis hiervan willen beide partijen in gesprek over een mogelijk vervolg op de regeling.

1

De gemeente Aa en Hunze heeft geen gebruik gemaakt van de voucherregeling Vitaal Platteland.

Breuer&Intraval – Onderzoek Voucherregeling Vitaal Platteland

3

1.1 Onderzoeksopdracht Breuer&Intraval is gevraagd door de Arbeidsmarktregio Drenthe om een (kwalitatief) onderzoek uit te voeren naar de resultaten en effecten van de voucherregeling Vitaal Platteland. In het onderzoek staat de volgende vraag centraal: Heeft de voucherregeling Vitaal Platteland bijgedragen aan het duurzaam verbeteren van de arbeidsmarktpositie van PrO-, VSO-, en Entree-leerlingen en mensen met een uitkering (langer dan 3 maanden)? Daarnaast is in het onderzoek aandacht besteed aan de volgende vraagstukken: • In welke mate is het beoogde effect van de gestelde doelen bereikt? Heeft de voucherregeling Vitaal Platteland bijgedragen aan het (duurzaam) vergroten van de arbeidsmarktpositie van de doelgroep? Zo ja, waar blijkt dit uit? Zou dit rendement ook zijn behaald zonder de beschikbaarheid van deze vouchers? • Voorzag de regeling in een behoefte? Was de regeling een noodzakelijke aanvulling op de reguliere voorzieningen? Een juiste stimulans? • Was de regeling effectief en efficiënt? Wat werkte wel en wat werkte niet? • Zijn er verbetermogelijkheden? • Zou de voucherregeling Vitaal Platteland moeten worden voortgezet. Zo ja, op welke wijze? Het onderzoek richt zich op de periode van januari 2020 tot september 2021.

1.2 Onderzoeksactiviteiten Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden, hebben we gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers van de verschillende gemeenten, het UWV en de projectleider Vitaal Platteland. In de gesprekken is onder meer ingegaan op de ervaringen met voucherregeling, eventuele knelpunten en verbeterpunten en is gevraagd of de voucherregeling volgens hen zou moeten worden voortgezet en zo ja op welke wijze. In totaal hebben we negen betrokkenen gesproken.

Breuer&Intraval – Onderzoek Voucherregeling Vitaal Platteland

4

2. Bevindingen Hieronder gaan we in op de bevindingen die naar voren zijn gekomen in het onderzoek.

2.1 Achtergrond en aanleiding regeling Hoewel er minder middelen vanuit de (landelijke) overheid beschikbaar waren, konden door de voucherregeling Vitaal Platteland toch extra instrumenten worden ingezet. De meeste respondenten geven aan dat er inderdaad behoefte was aan de (financiële) mogelijkheid om extra middelen in te zetten bij een re-integratietraject. Daarnaast biedt het ook de mogelijkheid om breder en creatiever te kijken en een beter passend traject voor een klant te vinden. Het biedt de mogelijkheid om (meer) maatwerk te leveren. Voor de meeste gemeenten was het dan ook een welkome aanvulling op de reguliere voorzieningen. Deze waren niet altijd toereikend om de kwetsbare doelgroepen goed te kunnen begeleiden naar werk, omdat vaak maatwerk-oplossingen nodig waren. Met de voucherregeling konden deze kwetsbare doelgroepen beter begeleid worden, omdat er (meer) ruimte was voor maatwerk. Daarnaast was de voucherregeling ook een goede stimulans: het was een laatste duwtje dat soms nodig was om mensen aan het werk te krijgen. Mensen kregen extra bagage mee om een baan te vinden. De voucherregeling voorzag daarmee zowel in de behoefte aan mogelijkheden om (meer) maatwerk te kunnen leveren als in de behoefte aan extra financiële middelen.

Enkele gemeenten geven echter aan dat zij ook maatwerk hadden geleverd zonder dat de mogelijkheid er zou zijn geweest om gebruik te maken van de voucherregeling. Het is mooi dat het er is, maar voor hen was het de afgelopen periode niet nodig geweest. Over het algemeen zijn de respondenten positief over de voucherregeling Vitaal Platteland. De algemene indruk is dat de voucherregeling Vitaal Platteland een goed instrument is. Door de inzet van vouchers zijn mensen uit de uitkering gegaan, die er anders waarschijnlijk nog in hadden gezeten. De regeling was een goede stimulans om out-ofthe-box te denken en wat meer te durven. Daarnaast bood het de mogelijkheid om, zonder de soms ingewikkelde interne processen, maatwerk te leveren. Praktijkvoorbeeld inzet voucher Vitaal platteland bij project Terra Start “Deelnemers krijgen bij ons de kans om te ontdekken wat bij hen past. Ze leren hier echt een vak. Voor veel jongens en meisjes is het mbo een brug te ver, maar ze kunnen echt wel leren en werken. Deze deelnemers passen heel goed op een praktische opleiding als deze. Zo kunnen we jongeren die anders buiten de boot vallen toch naar werk helpen”. Dit is mede mogelijk gemaakt door het inzetten van een voucher in het kader van Vitaal Platteland.

Breuer&Intraval – Onderzoek Voucherregeling Vitaal Platteland

5

2.2 Doelgroepen De doelgroepen zijn sinds het begin van de voucherregeling aangepast (uitgebreid), omdat hier behoefte aan bleek te zijn. Met name het gebruik voor uitkeringsgerechtigden is verruimd, zodat meer mensen gebruik konden maken van de voucherregeling. Een aantal respondenten geeft aan dat, door deze verruiming, nu bijna iedere uitkeringsgerechtigde onder de regeling valt. Sommige respondenten zeggen dat zij de voucher het liefst zouden willen inzetten voor mensen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt. De meningen hierover verschillen echter. Zo geven andere respondenten aan dat ze het jammer vinden dat ze nu soms drie maanden moeten wachten voordat ze stappen kunnen ondernemen. Bij sommige cliënten zouden ze liever meteen zijn gestart en niet wachten tot dat ze voldoen aan de voorwaarde dat ze minimaal drie maanden in de uitkering moeten zitten. Alle kwetsbare doelgroepen vallen momenteel onder de regeling. Volgens de respondenten missen er nu geen doelgroepen. In de gesprekken is benoemd dat het mogelijk nog kan worden ingezet voor zzp’ers, maar aan de andere kant sluit dat niet aan bij het oorspronkelijke doel van Vitaal Platteland. De voucherregeling is vooral gebruikt voor uitkeringsgerechtigden. Dit waren zowel statushouders, als mensen die in Nederland geboren zijn.

De doelgroep PrO-/VSO-/Entreeleerlingen is volgens de respondenten lastiger te plaatsen, de voucherregeling is dan ook beduidend minder ingezet voor deze doelgroep. Enkele respondenten geven aan dat zij weinig contact hebben met deze doelgroep, het zijn voornamelijk uitkeringsgerechtigden die zich bij hen melden.

2.3 Inzet De respondenten hebben aangegeven dat het voor hen erg lastig is om gegevens over de inzet van de voucher uit hun registraties te halen. Dit komt onder andere doordat het niet altijd even goed wordt vastgelegd, iedere begeleider van een traject dit zelf bijhoudt en er geen gezamenlijke registratie is bij sommige gemeenten en door ziekte van medewerkers die de gegevens beheren.2 Overigens is in de voorwaarden van de voucherregeling wel opgenomen welke zaken gemeenten en UWV moeten registreren. Het lijkt erop dat dit voor de gemeenten en het UWV niet helemaal duidelijk is. Praktijkvoorbeeld: “Het inzetten van een voucher Vitaal Platteland voor de aanschaf van een elektrische fiets heeft ervoor gezorgd dat ik kon blijven werken”

De gemeenten en het UWV zijn zelf verantwoordelijk voor het inrichten van het administratief proces en het aanleveren van de gegevens. 2

Breuer&Intraval – Onderzoek Voucherregeling Vitaal Platteland

6

Invloed COVID-19 Vanwege de COVID-19 pandemie kwamen bedrijven en trajecten stil te liggen. Cliënten konden lastig begeleid worden en het contact en de communicatie tussen collega’s was minder. Dit valt volgens de betrokkenen ook te zien aan de aanvragen voor de vouchers, dit stagneerde aan het begin van de pandemie. Na de zomer werd het echter beter en nam het aantal aanvragen weer toe. Daarnaast geven de respondenten aan dat er ook een ander c.q. nieuw probleem ontstond. Jongeren moesten thuisblijven en kregen online les, wat niet voor iedereen geschikt was. Met name kwetsbare jongeren hadden hier vaker problemen mee. Hierdoor ontstonden en ontstaan achterstanden, waar vanuit de gemeente nu al op geanticipeerd moet worden. Verder wordt benoemd dat er momenteel weer een nieuwe situatie ontstaat doordat de steunmaatregelen vanuit de overheid straks wegvallen. Het is de vraag hoe de arbeidsmarkt er dan uit gaat zien. Mogelijk dat er dan ook weer meer (kwetsbare) mensen in de uitkering zullen komen.

2.4 Doelen Volgens de respondenten was de belangrijkste doelstelling van de voucherregeling het verbeteren van de arbeidsmarktpositie van kwetsbare doelgroepen. Je verbreedt met de voucherregeling het aanbod om zoveel mogelijk mensen aan het werk te krijgen. De respondenten geven aan dat de voucherregeling inderdaad heeft bijgedragen aan het behalen van dit doel. Ook vinden de respondenten dat de voucherregeling heeft bijgedragen aan het vergroten van de duurzame arbeidsmarktpositie van kwetsbare doelgroepen. Mensen zijn langdurig aan het werk gegaan of teruggegaan naar school c.q. hebben zich laten bijscholen. Of dit anders – zonder de voucherregeling - ook was behaald vinden de betrokkenen lastig in te schatten, maar de voucherregeling heeft hier volgens hen zeker aan bijgedragen. Praktijkvoorbeeld: Stukadoorsbedrijf De jongen kan dankzij de regeling zijn rijbewijs halen, zodat hij zelfstandiger wordt in zijn werk. Zijn werkgever biedt hem graag een kans. ‘Als iemand goed met z’n handen kan werken en van aanpakken weet, kunnen wij hem goed gebruiken. Hij bleek prima in het team te passen en pikte het werk snel op. We hebben hem gestimuleerd om een opleiding te volgen, zodat hij nu ook wat meer theoretische kennis heeft. Daarnaast is hij nu bezig om zijn rijbewijs te halen. Dat is mogelijk dankzij de subsidie van Vitaal Platteland.

Ik schat in dat hij over een jaar of twee zelfstandig naar klussen kan, dan is het noodzakelijk dat hij ook kan rijden. Dankzij de subsidie wordt hij voor ons breder inzetbaar én kan hij groeien in zijn werk. ‘De jongen knikt: ‘Het zou super zijn als ik straks nog zelfstandiger kan werken. Ik ben heel blij dat ik deze kans krijg en hoop dat ik snel slaag!’

Breuer&Intraval – Onderzoek Voucherregeling Vitaal Platteland

7

2.5 Verbetermogelijkheden Een belangrijk verbeterpunt is het administratieve proces. De drempel moet zo laag mogelijk zijn om gebruik te maken van de regeling, maar op dit moment wordt de administratie veelal gezien als ingewikkeld en tijdrovend. Het gevaar bestaat dat dit vervolgens als drempel wordt ervaren om een voucher aan te vragen. Sommige respondenten geven aan dat het mogelijk kan helpen om de vouchers digitaal aan te kunnen vragen (via een eLoket), zodat professionals die de vouchers inzetten dit zelf direct kunnen aanvragen. Anderen zeggen dat de aanvraag mogelijk kan worden versimpeld, ze hebben nu het idee dat te veel (onnodige) informatie gevraagd wordt. Niet alleen het aanvragen van een beschikking voor de voucher wordt als een tijdrovend en lastig proces ervaren, maar ook het vastleggen en terugkoppelen van de inzet en resultaten. De gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor het inrichten van het administratief proces rondom de resultaten van de voucherregeling, hiervoor is geen vast format. Enkele gemeenten geven aan dat dit bijhouden hun onevenredig veel tijd kost. Ze stellen voor om deze administratie centraal te regelen. De gemeenten leveren de cliënten aan en voeren de begeleiding uit en de Arbeidsmarktregio Drenthe verzorgt de administratie. Op deze manier wordt tevens alles op een eenduidige manier vastgelegd.

Daarnaast wordt de optie geopperd om iedere gemeente vooraf een budget te geven (op basis van het aantal kwetsbare personen in de gemeente) en dat de gemeente achteraf moet verantwoorden hoe dit budget besteed is. Hiermee wordt de verantwoordelijkheid (nog) meer bij de gemeenten gelegd. Een ander verbeterpunt vormen de kaders voor het inzetten van de voucherregeling. De kaders voor de voucherregeling Vitaal Platteland werden door de verschillende respondenten als (erg) ruim ervaren, hetgeen soms lastig was voor de professionals. Sommige respondenten geven dan ook aan dat regelmatig contact werd opgenomen met de projectleider over wat wel en niet kan. Overigens zeggen deze respondenten dat de lijntjes met de projectleider kort waren en snel en secuur werd gereageerd. Vanuit de projectleiding was er veel vertrouwen in de professionaliteit van de professionals. Er was weinig controle op hoe de vouchers werden ingezet, de verantwoordelijkheid lag bij de professionals. Bij de gemeenten onderling werden echter weleens vraagtekens gezet of de manier waarop een andere gemeente de vouchers inzette, wel overeenkwam met het doel van Vitaal Platteland.

Breuer&Intraval – Onderzoek Voucherregeling Vitaal Platteland

8

3. Toekomst De meeste respondenten geven aan dat de voucherregeling zeker moet worden voortgezet. De regeling biedt meer mogelijkheden – vooral in de vorm van maatwerk - om mensen uit de uitkering te helpen, wat zonder de voucherregeling mogelijk niet was gelukt. Daarnaast kan de voucherregeling voor zaken (maatwerk) worden ingezet die niet vanuit andere middelen mogen worden gefinancierd. Sommige respondenten plaatsen bij het voortzetten van de voucherregeling wel enkele kanttekeningen. Zo geven enkele respondenten aan dat het tijdrovende administratieve proces dat ze moeten doorlopen bij het aanvragen van een voucher als drempel hebben ervaren voor het aanvragen. Als de voucherregeling wordt voortgezet dan zou dit anders moeten worden ingericht. Daarnaast zeggen gemeenten die een ruim budget hebben, dat zij ook zonder de voucherregeling hetzelfde hadden kunnen doen c.q. hadden gedaan. Een aantal respondenten oppert het idee om de voucherregeling alleen in te zetten voor PrO-, VSO- en Entree-leerlingen. Op dit moment wordt de voucherregeling voor deze doelgroep nog weinig ingezet. Door hier nu al actief (preventief) op deze doelgroepen in te zetten, kan mogelijk voorkomen worden dat deze doelgroepen in de uitkering terecht komen. Waar wel iedereen het over eens is, is dat een soort extra steuntje in de rug beschikbaar moet blijven voor kwetsbare doelgroepen.

Het is echter nog niet helemaal duidelijk in welke vorm. Een vraag die gesteld werd, is: moet je structurele problemen aanpakken met incidenteel geld? Op basis van eerdergenoemde bevindingen en gekeken naar de toekomst, wordt het volgende geadviseerd: • De krappe arbeidsmarkt is gunstig om mensen aan het werk te krijgen. De multiproblem en complexe doelgroep blijft echter en de discrepantie wordt steeds groter. Hierdoor wordt maatwerk des te belangrijker. De vraag ontstaat of de gemeente hier nu en in de toekomst voldoende in kan voorzien vanuit de reguliere voorzieningen en/of middelen. De grip op sturing, ook in de financiën, neemt namelijk toe. Dit kan in contrast komen te staan met de creativiteit die nodig wordt geacht om de kwetsbare doelgroepen naar werk te begeleiden. De vraag is of ‘het duwtje’ van Vitaal Platteland hiervoor voldoende is. Uit dit onderzoek is gebleken dat niet alleen ‘het duwtje’ als belangrijk werd bevonden, maar met name de open kaders en de mogelijkheid tot maatwerk. Per gemeente verschilt of maatwerk in hun regulier budget meegenomen kan worden. De voucherregeling zou hier mogelijk bij kunnen helpen, aangezien het zowel voorziet in de mogelijkheid om (meer) maatwerk te leveren als in het genereren van extra financiële middelen om maatwerk in te zetten.

• Daarnaast is het belangrijk om te kijken wat geleerd kan worden uit de voucherregeling Vitaal Platteland. Door verschillende respondenten is aangegeven dat het fijn is dat zij, de professionals (op de werkvloer), nu konden bepalen wat nodig was om de cliënten aan een baan te helpen. De professionals staan het dichtst bij de doelgroep, kunnen de behoefte peilen en hierop sturen, waarbij hun professionaliteit leidend is.

Breuer&Intraval – Onderzoek Voucherregeling Vitaal Platteland

9

Dit sluit sterk aan bij de wensen en behoeften van de professionals, die hiermee niet afhankelijk zijn van strikte regels en voorwaarden. • Aangezien POW ophoudt en het budget bijna gerealiseerd is kan niet meer op die middelen worden teruggevallen. De vraag is of gemeenten dan nog steeds het maatwerk kunnen leveren zoals ze dat nu doen. Mogelijk dat door het voorzetten van de voucherregeling Vitaal Platteland dit nog wel mogelijk is. • Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat het belangrijkste knelpunt c.q. verbeterpunt het administratieve proces is. Hier zou nog eens kritisch naar moeten worden gekeken. Het is belangrijk dat het aanvragen van een voucher eenvoudig(er) wordt ingericht, om zo de drempel zo laag mogelijk te maken om gebruik te gaan maken van de regeling. Dit kan door de aanvraag van de vouchers digitaal mogelijk te maken en de aanvraag te versimpelen, zodat minder informatie en tijd nodig is voor de aanvraag. • Ook voor het vastleggen van de inzet en de resultaten van de vouchers geldt dat dit nog kan worden verbeterd. Zoals eerder vermeld, is in de voorwaarden van de voucherregeling wel opgenomen welke zaken gemeenten en UWV moeten registreren. Het lijkt erop dat dit voor de gemeenten en het UWV niet helemaal duidelijk is. Daarnaast is er geen vast format en/of centraal systeem waarin dit wordt vastgelegd.

Gemeenten en het UWV zijn zelf verantwoordelijk voor het inrichten van het administratief proces, maar aangezien een vast format ontbreekt doen zij het allemaal op hun eigen manier en soms verschilt het zelfs binnen een gemeente hoe het en wat wordt vastgelegd. Voor een vervolg is het dan ook belangrijk dat hier voorafgaand aan de regeling duidelijkheid over wordt geschept naar de verschillende organisaties, en dat er een eenduidig bestand komt waarin de data kan worden bijgehouden.

Breuer&Intraval – Onderzoek Voucherregeling Vitaal Platteland

10