Document · PDF

3.15 Bijlagen bij toelichting Vooronderzoek CE Bargerveen

Commissie Wonen en Ruimte 12 april 2023, gemeente EmmenBij agendapunt: Gewijzigde vaststelling Bestemmingsplan ‘Buitengebied, Buffer zuid’, ‘MER Buffer zuid’ en ‘beeldkwaliteitsplan Buffer Zuid’ (voorstel: bespreken in combinatie met agendapunt 7C) (80708-2023)17.561 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

VOORONDERZOEK

Bargerveen

Opdrachtgever: Antea Group Locatie: Bargerveen Kenmerk: 1862035-VO-02 Versie: Definitief / conform WSCS-OCE versie juli 2016 Datum: 23 mei 2018 AVG Explosieven Opsporing Nederland Vestiging Heijen: De Grens 7 - 6598 DK Heijen Postbus 160 - 6590 AD Gennep Tel. : 0485-802010 Fax : 0485-802084 K.v.K. Venlo 12029421

Vestiging Waalwijk: Professor Asserweg 24 – 5144 NC Waalwijk Tel. : 0416-700220 oce@avg.eu www.explosievenopsporing.com

Distributielijst - Antea Group - AVG Explosieven Opsporing Nederland Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. (Artikel 16 Auteurswet 1912). Het is de opdrachtgever toegestaan voor intern gebruik kopieën te maken zonder voorafgaande toestemming van de auteur. Voor informatie, vragen of suggesties: AVG Explosieven Opsporing Nederland De Grens 7 6598 DK Heijen Tel.: 0485-802020 Fax: 0485-802084 Website: www.explosievenopsporing.com / www.uxo.eu E-mail: oce@avg.eu

Opdrachtgever Rapport Naam Versie Datum Vrijgegeven door:

Antea Group 1862035-VO-02 Bargerveen Definitief / conform WSCS-OCE versie juli 2016 23 mei 2018 Menno Abee (afdelingshoofd OCE)

Paraaf:

Opgesteld door:

Chrisje Hendriks MA (historica)

Paraaf:

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 2 van 60

INHOUDSOPGAVE 1

INLEIDING .......................................................................................................................................... 5

1.1 AANLEIDING ..................................................................................................................................................5 1.2 PROBLEEMSTELLING .........................................................................................................................................5 1.3 DOELSTELLING ...............................................................................................................................................5 1.4 ONDERZOEKSGEBIED .......................................................................................................................................5 1.5 ONDERZOEKSMETHODE ...................................................................................................................................6 1.5.1 Algemeen ........................................................................................................................................6 1.5.2 Inventarisatie bronnenmateriaal .........................................................................................................6 1.5.3 Beoordeling bronnenmateriaal...........................................................................................................8 1.5.4 Verantwoording................................................................................................................................8 1.5.5

Leeswijzer ........................................................................................................................................8 2

INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ................................................................................................... 9

2.1 EERDER UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ...................................................................................................................9 2.1.1 Rapportages AVG.............................................................................................................................9 2.1.2 Derden............................................................................................................................................9 2.2 LITERATUUR ................................................................................................................................................. 10 2.2.1 Meidagen 1940 ............................................................................................................................. 10 2.2.2 Luchtoorlog 1940-1945 ................................................................................................................. 12 2.2.3 Bevrijding april 1945 ...................................................................................................................... 14 2.2.4 Munitieruimingen ........................................................................................................................... 15 2.3 COLLECTIE STAFKAARTEN TOPOGRAFISCHE DIENST KADASTER TE ZWOLLE .....................................................................

15 2.3.1 Geallieerde stafkaarten ................................................................................................................... 15 2.3.2 Duitse stafkaarten ........................................................................................................................... 16 2.4 LUCHTFOTO’S ............................................................................................................................................. 17 2.4.1 Geraadpleegde luchtfoto’s .............................................................................................................. 17 2.4.2 Luchtfoto-interpretatie 1944-1945 ................................................................................................... 19 2.4.3 Luchtfoto-interpretatie huidige situatie ............................................................................................... 19 2.5 GEMEENTEARCHIEF EMMEN EN NIEUW-SCHOONEBEEK ........................................................................................... 20 2.5.1 Luchtbeschermingsdienst, aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschade ............................................... 20 2.6 NIEUWSBERICHTEN ........................................................................................................................................

22 2.6.1 AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek ....................................................................... 22 2.7 EXPLOSIEVEN OPRUIMINGS DIENST DEFENSIE (EODD) ............................................................................................ 23 2.7.1 Collectie ruimrapporten .................................................................................................................. 23 2.8 COLLECTIE MIJNENKAARTEN ............................................................................................................................. 23 2.9 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH) ...................................................................................... 24 2.9.1 Collectie Duitse verdedigingswerken ................................................................................................. 24 2.9.2 Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 ....................................................................................... 24

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 3 van 60

2.10 PROVINCIAAL ARCHIEF / MILITAIR GEZAG ............................................................................................................. 25 2.10.1 Militair Gezag ................................................................................................................................ 25 2.11 NATIONAAL ARCHIEF ...................................................................................................................................... 26 2.11.1 Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen ....................................................................... 26 2.12 SEMI STATISCHE ARCHIEFDIENSTEN MINISTERIE VAN DEFENSIE (SSA) ............................................................................ 28 2.12.1 Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD) 1945-1947....................................................... 28 2.13 NEDERLANDS INSTITUUT VOOR OORLOGSDOCUMENTATIE (NIOD) ............................................................................ 29 2.13.1 Collecties Departement van Justitie en Generalkommissariat für das Sicherheitswesen ........................... 29 2.13.2 Beeldbank Tweede Wereldoorlog .....................................................................................................

30 2.14 OORLOG IN BLIK .......................................................................................................................................... 30 2.15 THE NATIONAL ARCHIVES LONDEN .................................................................................................................... 31 2.16 STICHTING LUCHTOORLOG ONDERZOEK DRENTHE ................................................................................................ 31 3

CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN .................................................................................... 34

3.1 INLEIDING EN CHRONOLOGIETABEL .................................................................................................................... 34 4

BEOORDELING BRONNENMATERIAAL.................................................................................................. 45

4.1 INDICATIES VOOR EXPLOSIEVEN IN HET ANALYSEGEBIED ............................................................................................. 45 4.2 LEEMTEN IN KENNIS BRONNENMATERIAAL ............................................................................................................. 45 4.3 SOORT EN VERSCHIJNINGSVORM VAN EXPLOSIEVEN ................................................................................................. 46 4.3.1 Locaties militaire defensieve maatregelen .......................................................................................... 46 4.3.2 Neerkomen van afwerpmunitie ........................................................................................................ 46 4.3.3 Vliegtuigcrashes ............................................................................................................................. 46 4.4 AANTAL MOGELIJK AAN TE TREFFEN EXPLOSIEVEN .................................................................................................... 47 4.5 HORIZONTALE EN VERTICALE BEGRENZING VERDACHT GEBIED..................................................................................... 48 4.5.1 Verdachte locatie mijnenveld ...........................................................................................................

48 4.5.2 Verdachte locaties vliegtuigcrashes ................................................................................................... 48 4.5.3 Verdachte locatie afwerpmunitie....................................................................................................... 48 5

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ....................................................................................................... 49

5.1 CONCLUSIE ................................................................................................................................................ 49 5.2 ADVIES VERVOLGTRAJECT ................................................................................................................................. 49 5.2.1 Opsporing CE ............................................................................................................................... 49 6

BIJLAGEN .......................................................................................................................................... 51

6.2 CERTIFICAAT WSCS-OCE .............................................................................................................................. 53 6.3 RICHTLIJNEN WSCS-OCE AFBAKENING VERDACHTE GEBIEDEN .................................................................................. 54 6.4 PRESENTATIEKAART VERZAMELDE HISTORISCHE FEITEN ............................................................................................... 57 6.5 CE-BODEMBELASTINGKAART ............................................................................................................................ 59

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 4 van 60

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding

AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van Antea Group een vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven (hierna: CE) uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie Bargerveen in de gemeente Emmen (zie afbeelding 1). Hier worden in de toekomst diverse bodemingrepen uitgevoerd om de grondwaterstand te verhogen, zoals de realisatie van 3 Bufferzones: Buffer Noord bij Zwartemeer, een Buffer bij Weiteveen en een Buffer Zuid bij Nieuw-Schoonebeek.

1.2

Probleemstelling

Er kunnen als gevolg van gevechtshandelingen CE in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen en beroeren van CE uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Onbedoelde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane CE vondsten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.

1.3

Doelstelling

Het doel van het vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van CE. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) CE, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een (projectgebonden) risicoanalyse of direct een detectieonderzoek.

1.4

Onderzoeksgebied

Het onderzoeksgebied is het Bargerveen, een natuurgebied in de huidige gemeente Emmen. Het wordt aan de zuid- en oostzijde begrensd door Duitsland. AVG maakt een onderscheid tussen het onderzoeksgebied en het analysegebied. Het analysegebied betreft het onderzoeksgebied inclusief een buffer van 181 meter. Alle oorlogshandelingen binnen het analysegebied worden in dit vooronderzoek beoordeeld. Bij een duikbombardement met afwerpmunitie op een ‘pin point target’ wordt het CE verdachte gebied bepaald door een afstand van 181 meter gemeten vanuit het hart van het doel als zijnde CE verdacht te verklaren. Een dergelijke gevechtshandeling binnen de grenzen van het analysegebied leidt automatisch tot één of meerdere CE verdachte gebieden in het onderzoeksgebied.

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 5 van 60

Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeenten: Huidige gemeente

Voormalige gemeente tijdens de Tweede Wereldoorlog Schoonebeek

Emmen Emmen

Afb.1 – Huidige situatie. Onderzoeksgebied: rood omlijnd. Analysegebied: zwart omlijnd.

1.5

Onderzoeksmethode 1.5.1

Algemeen

Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende CE-bodembelastingkaart. Het vooronderzoek dient conform de WSCS-OCE te worden uitgevoerd.1 1.5.2

Inventarisatie bronnenmateriaal

Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van:  Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van CE (indicaties);  Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van CE (contra-indicaties). Wij hebben de volgende archieven en collecties wel/niet geraadpleegd:

Bron

VERPLICHTE BRONNEN Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Literatuur

O.a. En nooit was het stil…

2.2

Gemeentearchieven Emmen en Schoonebeek

Vermeldingen oorlogshandelingen

2.5

Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat ‘Opsporen CE’ 1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 6 van 60

Bron

VERPLICHTE BRONNEN Korte omschrijving

Provinciaal archief / Drents Archief te Assen Explosieven Opruimings Dienst Defensie Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster)

Bron Nederlands Instituut voor Militaire Historie

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Vermeldingen oorlogshandelingen

2.10

Geruimde explosieven (mora’s/wo’s), mijnenkaarten

2.7

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.4

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.4

NIET-VERPLICHTE BRONNEN Korte omschrijving Inlichtingen verzet (575 serie) en gevechtsverslagen (409 serie)

Geraadpleegd

Hoofdstuk

2.9

Collecties 216k en 077

2.13

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

Nee

The National Archives (Londen)

2nd TAF Daily Logs

Bundesarchiv-Militärarchiv

Duitse 88e legerkorps

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP)

2.15

Nee th

The National Archives and Records Administration (Washington)

Gegevens 8 Air Force, 9 Air Force, verschillende airborne divisions, 104th US infantry division

Nee

Getuigen

Getuigenverslagen uit de eerste hand

Nee

Semi Statisch Archief (SSA) Rijswijk

Mijn- en Munitie Opruimingsdienst

2.12

Nationaal Archief te Den Haag

Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen

2.11

Bron Bedrijfsarchief AVG

IN DE WSCS-OCE NIET GENOEMDE BRONNEN Korte omschrijving Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven

Geraadpleegd

Hoofdstuk

2.1, 2.6

Bedrijfsdatabase AVG

O.a. oude webartikelen

2.1, 2.6

Koninklijke Bibliotheek

Oude krantenberichten

2.6

Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.4

Centre Historique des Archives à Vincennes

Franse gevechtsverslagen

Nee

The National Archives Ottawa

Canadese gevechtsverslagen

Nee

Locatiedeskundige

Expert op het gebied van lokale historie

Nee

Heemkundekringen / historische kringen /Stichting Luchtoorlog Onderzoek Drenthe

Plaatselijke archieven

2.16

Kadaster Zwolle

Collectie Stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle

2.3

De aanvullende bron National Collection of Aerial Photography (NCAP) is niet geraadpleegd, omdat de wel door AVG geraadpleegde instelling Luftbilddatenbank o.a. gebruikmaakt van luchtfoto’s van dit luchtfotoarchief. AVG beschikt niet over adresgegevens van relevante getuigen / relevante toegangsnummers/inventarisnummers uit de archieven Bundesarchiv-Militärarchiv en The National Archives and Records Administration (Washington).

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 7 van 60

1.5.3

Beoordeling bronnenmateriaal

In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een op CE verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige CE, alsmede de horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied (indien mogelijk). Bij de beoordeling van het bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RD-coördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van CE. 1.5.4

Verantwoording

Het vooronderzoek is tot stand gekomen dankzij de volgende personen:  Mevr. C. Hendriks MA (historica): opstellen van het vooronderzoek  Dhr. H. van Driel (coördinator OCE): GIS kaartmateriaal  Dhr. M.A. Abee (afdelingshoofd OCE): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage  Dhr. J.W.J. de Beer (manager OCE): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage  Dhr. W. van den Brandhof MA (historicus/coördinator vooronderzoeken): interne beoordeling inhoud rapportage

1.5.5

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek. In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch in een lijst van gebeurtenissen geordend. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat voor de mogelijke aanwezigheid van CE ter plaatse van de onderzoekslocatie. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van bronnenmateriaal. De bij hoofdstuk 4 behorende CEbodembelastingkaart is opgenomen in bijlage 6.5. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 8 van 60

2 INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL 2.1

Eerder uitgevoerde onderzoeken 2.1.1

Rapportages AVG

Medewerkers van AVG hebben in het verleden vooronderzoeken op het grondgebied van gemeente Emmen uitgevoerd. Het betreft de volgende rapportages:  AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Bargerveen d.d. 5 oktober 2015. Kenmerk 1562075-VO-02  AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Weiteveen - Klazienaveen d.d. 21 januari 2016. Kenmerk 1562076-VO-04 De aangetroffen relevante informatie is in deze rapportage verwerkt (zie hoofdstuk 2.2). 2.1.2

Derden

Er is in het AVG bedrijfsarchief een door een civiele explosieven opruimingsbedrijf in de gemeente Emmen uitgevoerd vooronderzoek aanwezig. Het betreft de volgende rapportage:  T&A Survey BV, Rapportage van het historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven ter plaatse van een tweetal locatie te Emmen d.d. 5 december 2008. Projectnummer 1008GPR1511.1 Dit vooronderzoek is geanalyseerd. Er zijn geen vermeldingen aangetroffen die betrekking hebben op het analysegebied. Een zoekslag naar vooronderzoeken op het internet en navraag bij de gemeente Emmen heeft geen relevante informatie opgeleverd.

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 9 van 60

2.2

Literatuur 2.2.1

Meidagen 1940

Beknopt algemeen historisch kader: Het Zesde en het Achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het Zesde Leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het Achttiende Leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden. Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. Het analysegebied in de meidagen van 1940: De opmarsroute van de 1. Kavallerie-Division liep door de noordelijke Nederlandse provincies. De Duitsers overschreden de grens o.a. bij Zwartemeer richting Klazienaveen. Een sectie Nederlandse militairen raakte bij Zwartemeer, ten noorden van het analysegebied, in een vuurgevecht verwikkeld en een deel van deze groep werd gevangen genomen. Bij Zwartemeer bevinden zich de stekelvarken kazematten S21 en S22.

De bruggen over de Hoogeveense Vaart en Kamerlingswijk bij Zwartemeer werd in de meidagen van 1940 door het Nederlandse leger opgeblazen. Er was in de meidagen van 1940 geen sprake van gevechtshandelingen in het analysegebied. In de hieronder weergegeven tabellen staan vermeldingen over de meidagen van 1940 in de gemeente Emmen. Datum

Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De territoriale verdediging van de noordelijke provinciën) Mijnenvelden bevonden zich (voor zoveel bekend): op de kunstweg Nieuw Schoonebeekerveld – Barger – Oosterveen (bij vern. 3051). Dus slechts in het vak van 1 G.B. (p. 16) De weg langs de grens tussen Nieuw- en Oud Schoonebeek was niet bezet. (p. 22) De Duitsers overschreden de grens op de volgende punten:  Bij Nieuw-Schoonebeek, richting OudSchoonebeek  Bij Zwartemeer, richting Klazienaveen. (p. 25)

Relevant

Motivatie

De Kunstweg Nieuw Schoonebekerveld – Barger – Oosterveen ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

Nee

Geen vermeldingen van gevechtshandelingen in het analysegebied.

Nee

Geen vermeldingen van gevechtshandelingen in het analysegebied.

Mei 1940

De grensoverschrijding bij Nieuw-Schoonebeek is door een douanepost gemeld, doch is overigens vrijwel onopgemerkt gebleven. De sectie bij Zwartemeer heeft te 3.45 een vuurgevecht met de vijand geleverd. (p. 27)

Nee

Deze vermeldingen hebben betrekking op een gebied ten noorden van het analysegebied. Aan de hand van een kaart met de opmarsrichtingen en de locaties van contact tussen Duitse troepen en 1e Grensbataljon, is bepaald dat dit contact buiten de begrenzing van het analysegebied plaats heeft gevonden (zie hoofdstuk 2.9.2)

Mei 1940

In het vak van Ie Res. Gr. Comp. overschreed de vijand de grens bij Nieuw-Schoonebeek, bij Zwartemeer en bij Barger-Compascuum.

Nee

Geen vermeldingen van gevechtshandelingen in het analysegebied.

Mei 1940 Mei 1940

Mei 1940

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 10 van 60

Datum

Mei 1940

Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De territoriale verdediging van de noordelijke provinciën) Verdeling der bewapening over de Vakken – Vak 1 G.B:  1 G.B. – 12 x Lt. Mitr.  1 Res. Gr. Comp. – 12 x Lt. Mitr.  33 Bt. 6 veld. – 1 x 6 veld  I-36 R.I. – 6 x Lt. Mitr.  36 Bt. 6 veld – 2 x 6 veld  9 Dep. Bat. – 2 x Pag.

Relevant

Nee

Motivatie

Geen vermeldingen van gevechtshandelingen of versperringen in het analysegebied buiten het al vermelde mijnenveld.

Afb.2.- Duitse aanvalsspitsen in de meidagen van 1940 (rode pijlen). Onderzoeksgebied: rood omlijnd. Analysegebied: geel gearceerd. Bron afbeelding: de Groene Serie.

Afb.4.- Door Nederlandse militairen aangebrachte vernielingen ,alsmede gelegde mijnenvelden, in de meidagen van 1940 (met nummers aangegeven). Onderzoeksgebied: rood omlijnd. Analysegebied: geel gearceerd. Bron afbeelding: de Groene Serie.

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 11 van 60

Gebeurtenis (bron: F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen van 1940. Deel 1 en deel 2) Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Datum Mei 1940

Gebeurtenis (bron: G. Groenhuis, Emmen in bezettingstijd) Een afdeling Duitse militairen trok door het veld naar de Kamerlingswijk waar een brug over de Meerwijk lag. Een tweede groep sloop bij het Grenskantoor ons land binnen. Onze militairen hebben nog wel geschoten vanuit de kazematten. De brug van Kamerling was al vroeg opgeblazen. Over de schipbrug die ernaast werd gelegd, trok de vijand richting Klazienaveen. Een Duitse wagen met een voorraad wapens en patronen verdween in het water. Later is daar veel van opgedregd. Bij het huis van schilder Wessels gooide een Duitser een handgranaat (p.45-46)

Datum

Mei 1940

Gebeurtenis (bron: http://klazienaveen24.nl/klazienaveen-het-begon-allemaal-in-1884-deel-8/) Opvallend was dat de Duitse troepen zich aan de noordkant van het van Echtenskanaal verplaatsten. De brug van Kamerling in Zwartemeer was al in de nacht opgeblazen. Inmiddels was een schipbrug in Zwartemeer door de Duitsers aangelegd. De zuidkant van Klazienaveen bleef nog tot laat in de middag in Nederlandse handen en tegen de avond was het dorp in Duitse handen. Een paar schoten vanuit de kazematten langs het kanaal was eigenlijk het enige wapenfeit.

Datum

Mei 1940

2.2.2

Relevant --

Relevant

Nee

Relevant

Nee

Motivatie --

Motivatie Er zijn geen vermeldingen van gevechtshandelingen of CE binnen de begrenzing van het analysegebied. Aan de hand van een kaart met de opmarsrichtingen en de locaties van contact tussen Duitse troepen en 1e Grensbataljon, is bepaald dat dit contact buiten de begrenzing van het analysegebied plaats heeft gevonden (zie hoofdstuk 2.9.2)De locatie waar de munitie is gedumpt is te globaal om te bepalen of het om een locatie binnen het analysegebied gaat. Motivatie Er zijn geen vermeldingen van gevechtshandelingen of CE binnen de begrenzing van het analysegebied. Aan de hand van een kaart met de opmarsrichtingen en de locaties van contact tussen Duitse troepen en 1e Grensbataljon, is bepaald dat dit contact buiten de begrenzing van het analysegebied plaats heeft gevonden (zie hoofdstuk 2.9.2)

Luchtoorlog 1940-1945

In de hieronder weergegeven tabellen staan vermeldingen die betrekking hebben op de luchtoorlog in de periode 1940-1945 in de voormalige gemeente Schoonebeek en de gemeente Emmen: Datum

Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945) 2

Relevant

13 augustus 1941

Bombardement op Emmen. Getroffen werd Zwartemeer.

Nee

21 december 1941

T 1360 Hampden Mk I AE151 ZN- van het No. 106 Squadron om 16.30 uur verongelukt op het terrein van dhr. Gijlers te Schoonebeek.

Nee

13 november 1943

P-38H Lightning met nummer 42.66732 van de 55th Fighter Group te Schoonebeek.

2 januari 1944

Lancaster JB280 LQ-K van het No. 405 RCAF Vancouver Squadron bij Nieuw-Schoonebeek gecrasht.

Motivatie De vermelding is te globaal om te bepalen of deze betrekking heeft op het analysegebied. Aan de hand van het SGLO crashregister is vast te stellen dat het gaat om een locatie bij Oud-Schoonebeek, Oosteinde. Dit ligt buiten de begrenzing van het analysegebied. Aan de hand van gegevens van de SLODrenthe (zie hoofdstuk 2.16) is deze crash mogelijk binnen de begrenzing van het analysegebied. Nieuw-Schoonebeek ligt in zijn geheel binnen de begrenzing van het analysegebied.

AVG weet uit ervaring dat niet alle vermeldingen van T. Eversteijn betrouwbaar zijn. Derhalve moet deze bron altijd in combinatie met andere bronnen (ter verificatie van de genoemde gebeurtenissen) worden gebruikt. 1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 12 van 60

Datum

6 maart 1944

6 maart 1944 14 augustus 1944

Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945) 2 B-17G met nummer 42.37886 -U "Blitzing Betsy" van het 562th Bomber Squadron van de 388th Bomber Group om 15.00 uur ten westen van de Noordersloot in de omgeving van het Zwartemeer, Emmen gecrasht. B-17 met nummer 42.31194 van de 388th Bomber Group om 14.45 uur bij het Zwartemeer, Emmen gecrasht. Bombardement op Schoonebeek. Getroffen werd een gebied aan de noordrand van de gemeente.

Relevant

Motivatie

Mogelijk

Het analysegebied ligt ten westen van de Noordersloot.

Nee

De vermelding is te globaal om te bepalen of deze betrekking heeft op het analysegebied.

Nee

Schoonebeek ligt buiten de begrenzing van het analysegebied.

3 februari 1945

P-51 Mustang te Nieuw-Schoonebeek gecrasht.

6 maart 1945

Amerikaanse bommenwerper tussen Klazienaveen en Schoonebeek gecrasht.

Mogelijk

22 maart 1945

Geallieerd vliegtuig aan de westzijde van de Kamerlingswijk te Zwartemeer.

Mogelijk

23 april 1945

Mosquito RS532 YH- van het No. 21 Squadron in Schoonebeek, Westerbos, gecrasht.

Nee

Datum 21 december 1941 13 november 1943

5 december 1944

Datum 18/19 november 1943 1/2 januari 1944

Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…Deel 1& 2) Bij Schoonebeek is een Hampden van No. 106 Squadron neergestort. (Deel 1, p. 315) Een P-38 van de 55 FG stortte neer bij Schoonebeek. Delen ervan werden in 1986 geborgen. (Deel 2, p. 117) Typhoons van 123 Wing, geëscorteerd door Spitfires, gingen op weg voor een aanval op de olie-installaties bij Schoonebeek. (Deel 2, p. 468) Gebeurtenis (bron: SGLO crashregister, webeditie) Crashed Schoonebeekerveld sse of Emmen, Lancaster III, 101 Squadron, 55FG/338FS (23:11 u) Crashed at Nieuw-Schoonebeek, Lancaster III, JB280, 405 Squadron (02:10 u) Shot down by NF Lt. F. Potthast of 10./NJG 1

Relevant

Schoonebeek ligt buiten de begrenzing van het analysegebied.

Nee

Schoonebeek ligt buiten de begrenzing van het analysegebied.

Nee

Schoonebeek ligt buiten de begrenzing van het analysegebied.

Relevant

Motivatie

Mogelijk

Het Schoonebeekerveld ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

Crashed at Nieuw-Schoonebeek, FW 190, A7, 1./JG 11

6 maart 1944

'Suzy Sag Titz' crashed along Dommerskanaal in the Schoonebekerveld 2 km n of NieuwSchoonebeek, B-17, 388 BG/562BS (15:30 u). Shot down in frontal attack by Hptm. H. Frey 7./JG

1944-1945

1862035-VO-02

Gebeurtenis (bron: www.vergeltungswaffen.nl) Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Bargerveen

Motivatie

Nee

10 februari 1944

Datum

Nieuw-Schoonebeek ligt in zijn geheel binnen de begrenzing van het analysegebied. Het analysegebied ligt tussen Klazienaveen en Schoonebeek maar de vermelding is wel globaal. De Kamerlingswijk ligt binnen de begrenzing van het analysegebied. Het Westerbos ligt ten westen van OudSchoonebeek, buiten de begrenzing van het analysegebied.

Relevant --

Nieuw-Schoonebeek ligt in zijn geheel binnen de begrenzing van het analysegebied. Nieuw-Schoonebeek ligt in zijn geheel binnen de begrenzing van het analysegebied. Het Dommerskanaal in het Schoonebekerveld ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

Motivatie --

Pagina 13 van 60

Datum 24 mei 1943

Gebeurtenis (bron: http://www.slo-drenthe.nl/lostwings.html) Lancaster W4984 AR-J, 460 Squadron RAAF, bij deze crash aan de Veenschapsweg / Ellenbeek.

Relevant Ja

13 november 1943

P38H Lightning 42-66732, 55th Fighter Group 338th Fighter Squadron USAAF. Crash net buiten Nieuw-Schoonebeek en de Duitse grens.

18 november 1943

Lancaster LM370 SR-K2, 101 Squadron RAF. Crash aan de Veenschapsweg in Schoonebeek. Het vliegtuig explodeert boven het veld. Delen van het vliegtuig liggen over een groot gebied verspreid.

Mogelijk

2 januari 1944

Lancaster JB280 LQ-K, 405 Squadron RCAF. Crash aan de Europaweg tussen Schoonebeek en Nieuw-Schoonebeek. De bommenwerper had al zijn bommen nog bij zich.

14 januari 1944

Lancaster DV287 SR-N, 101 Squadron RAF. Crash aan de Westra’s Wijk in Zwartemeer.

Nee

6 maart 1944

B-17 "Blitzing Betsy" 42-37886, 562BSQ USAF, crash tussen Weiteveen en Zwartemeer.

Mogelijk

22 maart 1944 21 december 1944

24 februari 1945

23 april 1945

2.2.3

Lancaster LL684 JI-B2, 514 Squadron RAF, crash aan de Kamerlingswijk in Zwartemeer. Handley Page Hampden AE151 ZN-F, 106 Squadron RAF. Noodlanding aan de Europaweg in Schoonebeek. De P-51D Mustang Lonesome Polecat Jr. maakte een buiklanding vlakbij de Turfstrooiselfabriek (nu het Smalspoormuseum). Daarna werd het vliegtuig beschoten door andere Amerikaanse vliegtuigen. Mosquito RS-532 YH-E, 21 Squadron RAF. Bij deze crash in het Westersebos in Schoonebeek komen 2 bemanningsleden om het leven.

Mogelijk

Motivatie Veenschapsweg en Ellenbeek liggen binnen de begrenzing van het analysegebied. De omschrijving is globaal maar aan de hand van de aangeleverde gegevens van SLO-Drenthe is deze crash in het analysegebied geplaatst (zie paragraaf 2.16). De Veenschapsweg loopt door het analysegebied. De omschrijving is globaal maar aan de hand van de aangeleverde gegevens van SLO-Drenthe is deze crash in het analysegebied geplaatst (zie paragraaf 2.16). De Westra’s Wijk ligt buiten de begrenzing van het analysegebied. Het analysegebied ligt gedeeltelijk tussen Weiteveen en Zwartemeer maar de vermelding is wel erg globaal. Een deel van de Kamerlingswijk loopt door het analysegebied.

Nee

Schoonebeek ligt buiten de begrenzing van het analysegebied.

Nee

Het huidige Smalspoormuseum ligt buiten de begrenzing van het analysegebied.

Nee

Het Westersebos ligt ten westen van Schoonebeek, buiten de begrenzing van het analysegebied.

Bevrijding april 1945

Operatie Amherst Amherst was de laatste geallieerde luchtlandingsoperatie die in Nederland werd uitgevoerd. De strijdmacht bestond uit elitetroepen: in totaal ca. 700 man voornamelijk Frans Special Air Service (SAS) personeel. Er werden ook ter misleiding poppen gedropt die de indruk moesten wekken dat er een enorme legermacht was neergedaald. Deze poppen bootsten mortiervuur na. De SAS parachutisten werden in de nacht van 7 April 1945 in Drenthe gedropt. Het was o.a. hun taak om kanaal- en rivierovergangen te veroveren in verband met de opmars van 2nd Canadian Corps. Daarnaast moest vliegveld Havelte worden ingenomen. De parachutisten behoorden Duitse militaire activiteiten te verstoren en zij verzamelden inlichtingen voor First Canadian Army. De SAS parachutisten werden gedropt in het gebied tussen de plaatsen Groningen, Coevorden en Zwolle. Het plan was gebaseerd op de veronderstelling dat binnen 72 uur contact zou worden gemaakt met 2nd Canadian Corps.

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 14 van 60

Het analysegebied in april 1945: Er lagen geen droppings- en landingszones van operatie Amherst in het analysegebied. In het standaardwerk ‘Operatie Amherst. Franse para’s vochten in Drenthe’ wordt geen melding gemaakt van gevechtshandelingen in het analysegebied. AVG beschikt ook niet over gegevens waaruit blijkt dat geallieerde grondeenheden in 1945 strijd hebben geleverd in het analysegebied. Datum 5 april 1945

2.2.4

Gebeurtenis (bron: G. Groenhuis, Emmen in bezettingstijd) De Canadezen hadden een bivak ingericht in het Duitse Agterhorn. Zij passeerden diezelfde dag bij Nieuw-Schoonebeek de grens met Drenthe (p.240)

Relevant Nee

Motivatie Er wordt geen melding gemaakt van gevechtshandelingen of CE.

Munitieruimingen

De vermeldingen in de onderstaande tabellen hebben betrekking op de ruiming van munitie: Datum 1940-1945

Datum 1940-1945

2.3

Gebeurtenis (bron: A. Meijers, Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947) Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen. Gebeurtenis (bron: J. van Woensel, Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers 1944-2004) Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen.

Relevant --

Motivatie --

Collectie stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle 2.3.1

Geallieerde stafkaarten

Het analysegebied staat op de volgende stafkaarten die zijn opgemaakt volgens het Nord de Guerre coördinatenstelsel:  Noordbarge sheet 3207 (second edition)  Hebelermeer sheet 3208 (second edition)  Emlichheim sheet 3307 (second edition)  Nieuw-Schoonebeek sheet 3308 (second edition) Deze stafkaarten hebben een schaal van 1:25.000 en geven een goed beeld van het analysegebied in de Tweede Wereldoorlog. Stafkaarten worden tevens gebruikt om de locaties van geallieerde luchtaanvallen te achterhalen (zie hoofdstuk 2.15).

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 15 van 60

Afb. 4 - Geallieerde stafkaarten van het analysegebied, gepositioneerd door middel van GIS. Onderzoeksgebied: rood omlijnd. Analysegebied: zwart omlijnd.

2.3.2

Duitse stafkaarten

Er zijn in het AVG bedrijfsarchief relevante Duitse stafkaarten aanwezig:  Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 23, Nieuw-Schoonebeek (uitgave mei/augustus 1941).  Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 18, Roswinkel (uitgave augustus 1941). Deze stafkaarten zijn vergelijkbaar met de exemplaren uit de voorgaande paragraaf en worden hier derhalve niet afgebeeld.

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 16 van 60

2.4

Luchtfoto’s 2.4.1

Geraadpleegde luchtfoto’s

De volgende luchtfotoarchieven zijn geraadpleegd:  Archief van de Afdeling Speciale Collecties van de Wageningen Universiteitsbibliotheek. Dit archief bevat ruim 94.000 luchtverkenningsfoto’s, die zijn gemaakt door de Royal Air Force (RAF) en United States Army Air Forces (USAAF) tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er zijn hier geen relevante luchtfoto’s van het analysegebied aanwezig.  Archief van het Kadaster te Zwolle. Dit archief bevat circa 110.000 luchtverkenningsfoto’s uit de oorlogsperiode, gemaakt door de RAF en USAAF. Het archief bestaat ook deels uit voor- en naoorlogse luchtfoto’s (in 1939 en 1940 zijn bijvoorbeeld de Grebbelinie en de Nieuwe Hollandse Waterlinie in beeld gebracht). Er zijn hier geen relevante luchtfoto’s van het analysegebied aanwezig.  Het archief van de Luftbildatenbank te Estenfeld (Duitsland). De Luftbilddatenbank beschikt over 500.000 eigen luchtfoto’s en raadpleegt daarnaast archieven in Nederland, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Canada. Er zijn hier relevante luchtfoto’s van het analysegebied aanwezig. Op de hierop volgende pagina worden de luchtfoto’s geanalyseerd en worden de resultaten besproken. De luchtfoto’s zijn als categorie A of B gekwalificeerd. Dat betekent dat de verkrijgbare luchtfoto’s een kwalitatieve beperking hebben voor wat betreft de luchtfoto-interpretatie.

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 17 van 60

Er is een selectie gemaakt van luchtfoto's die een afdoende dekking geven van het analysegebied en die kwalitatief geschikt zijn voor een luchtfotoanalyse (op basis van de verstrekte opgavelijsten). De luchtfotoanalyse wordt bemoeilijk doordat er sprake is van veengrond. De in de onderstaande tabel genoemde luchtfoto’s zijn verzameld en vervolgens geanalyseerd: Feit/ Luchtfoto

Datum, in chronologische volgorde

Feit

13 november 1943

Vliegtuigcrash (FK18).

Feit

1/2 januari 1944

Vliegtuigcrash (FK3).

Luchtfoto

25 januari 1944

Feit

10 februari 1944

Luchtfoto

28 mei 1944

7-1614

7048

Luchtfoto

26 december 1944

16-1545

Luchtfoto

19 juni 1945

Luchtfoto

Vlucht

Collectie1

Kwaliteit2

Georef.3

Afw.4

FKnr.5

LBDB

Geen relevante waarnemingen van sporen van gevechtshandelingen in het analysegebied.

LBDB

25 m

4101

Geen relevante waarnemingen van sporen van gevechtshandelingen in het analysegebied.

LBDB

10 m

19-BS-302521

Geen relevante waarnemingen van sporen van gevechtshandelingen in het analysegebied.

LBDB

25 m

15 juli 1945

3G-TUDS144

5027

Geen relevante waarnemingen van sporen van gevechtshandelingen in het analysegebied.

LBDB

20 m

Luchtfoto

16 juli 1945

3G-TUDS136

5152

Crashlocatie zichtbaar.

LBDB

10 m

Luchtfoto

27 augustus 1945

369-BS7245-21

Geen nieuwe relevante waarnemingen van sporen van gevechtshandelingen in het analysegebied.

LBDB

7,5 m

J-120

Fotonr.

3042

Omschrijving/Analyse

Geen relevante waarnemingen van sporen van gevechtshandelingen in het analysegebied. Vliegtuigcrash (FK 4).

LBDB = Luftbilddatenbank, UW = Wageningen, Kad = Kadaster, NCAP = National Collection of Aerial Photography. Geallieerde kwalificatie van fotokwaliteit. A = goed, B = matig, C = slecht. 3 Geogerefereerd = Luchtfoto gepositioneerd in het GIS systeem. 4 Afw. = Afwijking, die ontstaat tijdens het georefereren van de historische luchtfoto’s. De maximaal geconstateerde afwijking is weergegeven. 5 FKnr. = Verwijzing naar specifiek feit/waarneming en/of locatie/omgeving op de feitenkaart (bijlage 6.4). 2

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 18 van 60

Afb. 5 - Luchtfotocollage d.d. 1944-1945, gepositioneerd door middel van GIS. Onderzoeksgebied: rood omlijnd. Analysegebied: zwart omlijnd.

2.4.2

Luchtfoto-interpretatie 1944-1945

Een belangrijk selectiecriterium voor de luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog is de opnamedatum. De voorkeur ging primair uit naar luchtfoto’s die zo kort mogelijk voor en na de belangrijkste gevechtshandelingen zijn gemaakt. Er is daarnaast rekening gehouden met de kwaliteit van de luchtfoto’s, alsmede de schaal. Er kan naar aanleiding van de luchtfotoanalyse worden geconcludeerd dat er sporen van een vliegtuigcrash in het analysegebied zichtbaar zijn. De bevindingen naar aanleiding van de luchtfotoanalyse worden uitgewerkt in de chronologietabel bij hoofdstuk 3.1. 2.4.3

Luchtfoto-interpretatie huidige situatie

Het analysegebied is in de huidige situatie geanalyseerd met behulp van google maps, google earth en bing maps. Uit een vergelijking van deze luchtfoto’s met de in de voorgaande paragrafen besproken exemplaren blijkt dat de volgende naoorlogse veranderingen in het analysegebied hebben plaatsgevonden:  De naoorlogse bouw van woningen, voornamelijk in Weiteveen en Nieuw-Schoonebeek.  De naoorlogse aanleg van wegen  Ruilverkaveling

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 19 van 60

2.5

Gemeentearchief Emmen en Nieuw-Schoonebeek

Het analysegebied lag in de Tweede Wereldoorlog in de toenmalige gemeenten Emmen en Schoonebeek. Bij het gemeentearchief van Emmen zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Gemeentearchief Emmen, Emmen Inlichtingen betreffende in oorlog ’40-’45 neergestorte vliegtuigen Doos 1528-1.782. Opgave neergestorte geallieerde vliegers 1.784.3 Rapporten 1.784/07 355.1 Brandrapporten Doos 1528-1.782 Meldingen bomaanvallen enz. Algemeen Oorlogsschade I Oorlogsschade vragenlijsten 1 t/m 180 Register van opgemaakte en verzonden processen-verbaal

Periode 1943-1982 1944-1946 Geen datumvermelding

Gemeentearchief Emmen, Schoonebeek Dienstvoorschriften o.m. meldingen luchtaanvallen

Periode Geen datumvermelding

2.5.1

1945 1940-1943 1939-1944 Geen datumvermelding Geen datumvermelding 1939-1940

Luchtbeschermingsdienst, aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschade

De Luchtbeschermingsdienst was tijdens de Tweede Wereldoorlog onder andere verantwoordelijk voor het geven van luchtalarm bij bombardementen, het controleren van verduisteringsmaatregelen en het opnemen van schade na uitgevoerde bombardementen en vliegtuigbeschietingen. Er zijn in het gemeentearchief geen documenten van de Luchtbeschermingsdienst aanwezig. In het onderstaande overzicht zijn gegevens met betrekking tot de aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschade opgenomen. Deze vermeldingen hebben mogelijk betrekking op het onderzoeksgebied. Datum 15 juni 1940

13 augustus 1941

18 augustus 1941

5 februari 1942

1862035-VO-02

Gebeurtenis (selectie gemeentearchief Emmen) Schade te Zwartemeer door springen der brug aan de Kamerlingsdijk (bron: opgave oorlogsschade) Vliegtuigbom gevallen en tot ontbranding gekomen 150 m van Laardijk 15 te Zwartemeer (bron: inventarisnr. 1782) 6 verse kuilen in het ongegraven veen van 6 vliegtuigbommen die ontploft waren bij de Laardijk 19 te Zwartemeer (bron: inventarisnr. 1782) Tweepersoons Duits lestoestel heeft een noodlanding gemaakt in het Amsterdamscheveld II onder Klazienaveen, ca. 650 meter ten zuiden van de ‘Noordersloot’. Het vliegtuig was onbeschadigd. (bron: inventarisnr. 1782)

Relevant

Motivatie

Mogelijk

De Kamerlingwijk loopt gedeeltelijk door het analysegebied.

GA-1926-opgave-oorlogsschade60/61/62/63/81

Mogelijk

Een deel van de Laardijk loopt door het analysegebied.

GA-1926-1528-1782134

Mogelijk

Een deel van de Laardijk loopt door het analysegebied.

GA-1926-1528-1782123

Mogelijk

De Noordersloot loopt gedeeltelijk door het analysegebied.

GA-1926-1528-178270

Bargerveen

Documentcode

Pagina 20 van 60

Datum

22 maart 1944

Datum

6 juli 1941

13 november 1943

1 / 2 januari 1944

8 mei 1944

18/19 september 1944

1862035-VO-02

Gebeurtenis (selectie gemeentearchief Emmen) 1 Amerikaansch vliegtuig 1 luchtmijn niet geëxplodeerd, wrakstukken lagen onder veen bedolven, tussen deze stukken bevonden zich resten van mensen. Westzijde van de Kamerlingsedijk onder Zwartemeer (bron: inventarisnr. 1782) Gebeurtenis (selectie gemeentearchief Schoonebeek) Vier brisantbommen neergekomen. Deze bommen waren ter plaatse van inslag ontploft. De bomtrechters, gelegen op ca. 600 meter afstand van de straatweg te Nieuw-Schoonebeek, hadden een boven middellijn van ca. 10 meter en waren ongeveer 3 meter diep. In de omtrek daarvan geen onontplofte bommen gevonden. Brits jachtvliegtuig neergestort te Nieuw-Schoonebeek. Het vliegtuig lag achter de woning van J.H. Wolken C183a. Er is sprake van veengrond en het vliegtuig is nagenoeg geheel in de grond verdwenen. Tevens Brits jachtvliegtuig neergestort in het Schoonebeekerveld op ca. 3 kilometer afstand van de Rijksgrens. Vermoedelijk viermotorig Britse Lancaster brandend neergestort te Nieuw-Schoonebeek. ca. 200 meter van de Duitse grens en ca. 700 meter van de Schoonebeekerstraatweg. De bommen, voor zover bekend 4 stuks, zijn allen ontploft en hebben aan verscheidene woningen schade aangericht. Bij de Rooms Katholieke Kerk te Nieuw-Schoonebeek was een kleine brandbom neergevallen vermoedelijk uit Engels vliegtuig, op het naast de kerk liggende grindpad.

De gevulde brandbom had een gewicht van ca. twee kilo. Een vliegtuig van onbekende nationaliteit heeft in het NieuwSchoonebeekerveld twee bommen afgeworpen. Hierdoor werden enige woningen licht beschadigd.

Relevant

Motivatie

Mogelijk

De Kamerlingsedijk onder Zwartemeer loopt gedeeltelijk door het analysegebied.

Relevant

Motivatie

Documentcode

GA-1926-1528-1782169/GA-1926-neergestorte-vliegtuigen-28/94

Documentcode

De straat te Nieuw-Schoonebeek loopt door het analysegebied.

GA-0114-Schoonebeek-1-10/11

Nieuw-Schoonebeek ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

GA-0114-Schoonebeek-1-63

Mogelijk

Het Schoonebeekerveld ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

GA-0114-Schoonebeek-1-63

Nieuw-Schoonebeek ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

GA-0114-Schoonebeek-1-89

De Rooms Katholieke Kerk in Nieuw-Schoonebeek ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

GA-0114-Schoonebeek-1-48

Mogelijk

Het Schoonebeekerveld ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

GA-0114-Schoonebeek-1-50

Bargerveen

Pagina 21 van 60

Datum

3 februari 1945

10 februari 1945

2.6

Gebeurtenis (selectie gemeentearchief Schoonebeek) Vliegtuigen hebben met ‘machinegeweervuur’ geschoten op enige personen te NieuwSchoonebeek. Zij bevonden zich voor een woning op de openbare weg. Bovendien werden twee paarden gespannen voor een wagen met turf doodgeschoten Duits vliegtuig stort brandend neer in het Nieuw-Schoonebekerveld. Het toestel bevindt zich geheel onder het veen.

Relevant

Motivatie

Documentcode

Nieuw-Schoonebeek ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

GA-0114-Schoonebeek-1-52

Mogelijk

Het Schoonebeekerveld ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

GA-0114-Schoonebeek-1-85/86

Nieuwsberichten 2.6.1

AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek

De collectie CE gerelateerde nieuwsberichten in het AVG bedrijfsarchief, alsmede het internet en de oude krantencollectie van de Koninklijke Bibliotheek te ’s-Gravenhage zijn geraadpleegd. Er zijn berichten gevonden die betrekking hebben op het analysegebied. De onderzoeksresultaten zijn in de onderstaande tabel samengevat: Datum

2 januari 1944

6 januari 1944

1862035-VO-02

Gebeurtenis (bron: AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek) De Lancaster JB280 'LQ-K' van het 405 Squadron stijgt op 2 januari 1944 om 00:23 op van de basis Gransden Lodge en wordt op weg naar Berlijn om 02:10 neergehaald door de nachtjager van luitenant Friedrich 'Fritz' Potthast van Nachtgeschwader 12./NJG1 op de basis Leeuwarden. Potthast zou in de nacht van 21 op 22 mei in een luchtgevecht sneuvelen bij Sourbrodt (Malmedy. Hij schoot elf toestellen neer). Het toestel stort brandend neer en explodeert bij het neerkomen op 200 meter van de Duitse grens en 700 meter van de Schoonebekerstraat. In datzelfde gebied ontploffen minstens vier bommen. Volgens deze vluchtgegevens zijn er vijf bommen aan boord geweest: vier duizendponders en nog een zwaardere bom. (bron: http://www.drentheindeoorlog.nl/) Vier dagen na de crash bij Nieuw-Schoonebeek wierp een ander in brand geschoten toestel in nood op 6 januari 1944 vijf bommen af. Zij komen terecht aan de Veenschapsweg in de buurtschap Steenwijksmoer. Twee woningen worden zwaar beschadigd, anderen woningen lopen minder schade op. In een weiland nabij driesprong Coevorden-Steenwijksmoer-Nieuwe Krim ligt een niet ontplofte bom. (bron: http://wwwhttp://www.drentheindeoorlog.nl/)

Bargerveen

Relevant

Motivatie

Dit vliegtuig is neergestort binnen de begrenzing van het analysegebied. Eén van de bommen is in 2016 gevonden binnen de begrenzing van het analysegebied.

Nee

Het buurtschap Steenwijksmoer ligt buiten de begrenzing van het analysegebied.

Pagina 22 van 60

Afb. 6 – Vluchtgegevens van de vlucht van 2 januari 1944. Bron afbeelding: http://www.drentheindeoorlog.nl/

2.7

Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD) 2.7.1

Collectie ruimrapporten

De EODD houdt sinds 1970 meldingen van aangetroffen CE bij. Deze meldingen zijn tot 1992 als melding opdracht en ruim rapport (MORA) en na 1992 als uitvoeringsopdracht (UO) gearchiveerd. AVG heeft het overzicht van relevante MORA’s en UO’s van de gemeente Emmen opgevraagd. Er zijn in dit overzicht meldingen van het analysegebied geregistreerd. Op basis van de locatiebeschrijvingen zijn de ruimrapporten geselecteerd en opgevraagd. Deze documentatie is bestudeerd. De onderzoeksresultaten zijn als volgt: MORA / UO

Locatie

Vondst

19763324

Europaweg 179 te Schoonebeek

5 rookgranaten van 2′′ mr

19841983

Weiteveen (Veenderij)

19920931

Europaweg, te NieuwSchoonebeek (midden in het dorp)

19970412 20070853 20150973

20160139

2.8

Europaweg 228, te Nieuw-Schoonebeek Dordseweg 57 Weiteveen, gemeente Schoonebeek Molenaarslaan 1, Nieuw-Schoonebeek, Emmen Europaweg / Dordseweg (omgeving)

Relevant

Motivatie

De Europaweg 179 ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

Mogelijk

Weiteveen ligt gedeeltelijk binnen de begrenzing van het analysegebied.

Het dorp Nieuw-Schoonebeek ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

Europaweg 228 ligt binnen de begrenzing van het analysegebied.

Geen CE-aangetroffen.

Nee

Er zijn geen CE aangetroffen.

Geen CE-aangetroffen

Nee

Er zijn geen CE aangetroffen.

1 brisantbom; 1000 lbs MC met neuspistool No. 42 en staartpistool No. 30 (niet gewapend)

De Europaweg en Dordseweg lopen door het analysegebied.

3 bommen 20lb AM-M41 met schokbuis AN-M110 niet gewapend, 1 restant cluster AM-M111 1 brisantgranaat 7,5 cm met restant ontsteker, niet verschoten, met restant huls (afgezaagd). Na detonatie bleek het om een pg v 17 pr te gaan. 1 handgranaat Mills 36 (cpl)

Collectie mijnenkaarten

De collectie mijnenveldkaarten van de EODD is in kader van dit vooronderzoek geraadpleegd. Dit geldt ook voor de collectie mijnenveld leg- en ruimrapporten. Er lagen geen gedocumenteerde mijnenvelden/op landmijnen verdachte gebieden in het analysegebied.

1862035-VO-02

Bargerveen

Pagina 23 van 60

2.9

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH)

Het NIMH in Den Haag beheert collecties over de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht in binnen- en buitenland vanaf de Tachtigjarige Oorlog tot heden. In dit archief is een groot aantal collecties met betrekking tot de landmacht, luchtmacht en marine ondergebracht. 2.9.1

Collectie Duitse verdedigingswerken

De collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’, ook wel bekend als de 575-serie, is opgebouwd uit inlichtingenrapporten, plattegronden en verordeningen van zowel de Duitse bezettingsmacht als van het verzet / Bureau Inlichtingen te Londen. Deze zes meter lange collectie bestaat onder andere uit inlichtingen van de illegaliteit, kaarten van inundaties, gegevens betreffende Duitse mijnenvelden, Britse en Duitse kaarten, telegrammen en Duitse voorschriften. Er werd in de inventaris van de ‘575 serie’ gezocht op de trefwoorden Zwartemeer, Klazienaveen, Bargerveen, Oosterveen en Nieuw-Schoonebeek. Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het analysegebied aangetroffen. 2.9.2

Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940

Deze collectie bestaat uit rapporten, verslagen, dagboeken en tekeningen die door officieren, onderofficieren en manschappen werden ingeleverd bij de Krijgsgeschiedkundige Sectie van het Hoofdkwartier van de Generale Staf. Dit gebeurde in veel gevallen pas in de jaren na de Tweede Wereldoorlog. Deze evaluatieverslagen van de gevechten, die overigens tegenstrijdig kunnen zijn, vormden naast in de Militaire Spectator verschenen artikelen een belangrijke basis voor de ‘Groene Serie’: het eerste officiële standaardwerk over de strijd in Nederland in de meidagen van 1940. De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Collectie gevechtsverslagen en rapporten mei 1940. Toegang 409. Verslagen met schetsen van de commandant van het 1e grensbataljon majoor H.W.G.R. Dietz Instructies voor objecten voor de wachtcommandanten van de commandant van het 1e grensbataljon majoor H.W.G.R. Dietz (1-1 G.B. was ingedeeld bij I-36 R.I. zie onderafdeling F35 en F35a)

Inventarisnummer 469025 469026

De onderzoeksresultaten zijn in de onderstaande tabel samengevat: Datum Mei 1940

Mei 1940

1862035-VO-02

Gebeurtenis (bron: NIMH collectie 409) Plan voor opname van de bezetting van O-lijn in de Q-lijn. Vak Klazienaveen – NieuwSchoonebekerveld. 3051 – ½ gew. Groep T3. (bron: inventarisnr. 469026) Kaart met de opstellingen van het 1e grensbataljon, locaties waar contact tussen de Duitse troepen en het 1e Grensbataljon is geweest en de locatie van een mijnenveld (bron: inventarisnr. 469025).

Bargerveen

Relevant

Motivatie

Nee

Geen vermelding van gevechtshandelingen.

Er is een mijnenveld ingetekend binnen de begrenzing van het analysegebied. De andere ingetekende locaties liggen buiten de begrenzing van het analysegebied.

Pagina 24 van 60

Afb. 7 – Mijnenveld 3051, gepositioneerd door middel van GIS. Analysegebied: zwart omlijnd. Onderzoeksgebied: rood omlijnd. Bron: NIMH, collectie 409, inventarisnr. 469025

2.10 Provinciaal archief / Militair Gezag 2.10.1 Militair Gezag Het Militair Gezag was verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van de bevrijde delen van Nederland. In dit archief zijn doorgaans per provincie gegevens over in gemeenten aanwezige CE ondergebracht. Militair Gezag Drenthe Het archief van het Militair Gezag van de provincie Drenthe bevindt zich bij het Drents Archief te Assen. De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Toegang 0144. Militaire Commissaris van Drenthe 1944-1946. Drents Archief Assen 5 - Weekrapporten van de Militaire Commissaris 14 - Londense stencils 15 - Engelse rapporten (Civil Affairs) 30 - Correspondentie inzake graven van geallieerde militairen 79 - Opgaven door de burgemeesters van geleden oorlogs- of bezettingsschade: (a) verlies van leven door fusillade of oorlogshandelingen; (b) verlies van roerende goederen; en (c) verlies van onroerende goederen 199 - Correspondentie en instructies inzake mijnen en andere explosieven 234 - Keur van het Waterschap ‘De oude Runde’; inlichtingen omtrent bruggen van diverse waterschappen Toegang 0145. Districts Militair Commissaris van Assen, 1945 (D.M.C. Assen).

Drents Archief Assen 9 – Correspondentie met geallieerde legeronderdelen, en lijsten van oorlogsbuit 25 – Correspondentie met gemeentepolitie Assen en politionele rapporten 29 – Circulaires betreffende aangifte van mijnenvelden 48 – Militaire Zaken 54 – Lijsten van achtergelaten goederen door Duitsers in het gebouw van de Rijksbelastingen te Assen 57 – Minuten van uitgaande brieven nrs. 300-984, met lijsten van vernietigde ingekomen brieven. Archieven v.m. Militair Gezag i.a. Krijgsgeschiedkundige Afdeling van H.K.G.S., o.l. (get.) H. Römer

1862035-VO-02

Bargerveen

Periode Geen datumvermelding Geen datumvermelding Geen datumvermelding Geen datumvermelding Geen datumvermelding Geen datumvermelding Geen datumvermelding

Periode Geen datumvermelding Geen datumvermelding Geen datumvermelding Geen datumvermelding Geen datumvermelding Geen datumvermelding

Pagina 25 van 60

Toegang 0146. Districts Militair Commissaris van Emmen, 1945. Drents Archief Assen 1 Verslag Militaire Commissaris en weekverslagen van de gemeenten in het district 10 Correspondentie inzake graven van geallieerde en Duitse militairen 16 Correspondentie betreffende documentatiegegevens van Duitsers en NSB-ers 19 Processen-verbaal, rapporten en correspondentie betreffende politionele aangelegenheden 20 Instructie en correspondentie betreffende brandweer en luchtbescherming 21 Mijnopruiming, aangifte van mijnenvelden en opslagplaatsen munitie 33 Kopie van een rapport opgemaakt door Lt.Col. J. Yates, S.O. 1 P. Det. C.A. aan de SHAEF Mission 36 Correspondentie over gebouwen en woningen, inzake huisvesting NSB-kinderen en geallieerde troepen 37 Correspondentie over goederen afkomstig van de Organisation Todt, de Duitse Wehrmacht of NSB-ers (oorlogsbuit) 42 Correspondentie betreffende steun aan oorlogsslachtoffers en kinderuitzending 51 Correspondentie betreffende militaire aangelegenheden

Periode 1945 1945 1945 1945 1945 1945 1945 1945 1945

Toegang 0581. Collectie Tweede Wereldoorlog. Drents Archief Assen 16 - Stukken betreffende het verzet in en vanuit Zuidlaren 17 - Briefwisseling tussen de districtscommandant van de Binnenlandse Strijdkrachten te Zuidlaren en de provinciale commandant 18 - Stukken betreffende het handelen van de Binnenlandse Strijdkrachten in Gieten 27 - Documentatie betreffende de gebeurtenissen rond de bevrijding van Gasselte in april 1945 29 – ‘Onze herinneringen aan de Wezuperbrug 1944-1945’ , verslag van Harm en Riekie Snitjer over hun belevenissen en activiteiten gedurende de laatste oorlogsjaren 30 - Verslag van Isidor (Israël) Joseph Davids over zijn periode als onderduiker en deelnemer aan verzetsactiviteiten te Nieuwlande 31 - Verslag van A. Nijwening, destijds te Hoogeveen, over verzetsactiviteiten te Hoogeveen en Nieuwlande 32 - Kaart, opgemaakt in november 1944 door Van Weringh en lokale commandanten betreffende Duitse verdedigingswerken in het district Zuidlaren (= gemeenten Vries, Zuidlaren, Anloo en Gieten) 37 - Topografische kaart van Noord-Drenthe met daarop aangegeven Duitse verdedigingswerken, afkomstig uit het pand Kerkstraat 18 te Assen uit de ‘Geheime Kommandosache’

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Emmen&id=499fa9ea-315c-4db6-bb93-003cf79c4400