Zienswijze Ontwerp Voorkeursbeslissing Luchtruimherziening SATL-Lelystad 22-2-2021.pdf

In 1986 is in het Structuurschema Militaire Terreinen (SMT-1) een indicatieve Ke-geluidscontour vastgelegd. Op grond van de Luchtvaartwet is op 22 maart 1993 een geluidszone ingesteld. Voor de vliegbasis Leeuwarden gold per die datum ook van rechtswege een geluidszone ingevolge de Wet geluidhinder. Op de Europese referentiedatum was voor de vliegbasis ook een vergunning op grond van de Hinderwet van kracht. In de nota De toekomstige geluidsbelasting van de F-35 (update 2014) Berekeningen voor de omgeving van de vliegbases Leeuwarden en Volkel wordt het volgende opgemerkt m.b.t. geluid. In het rapport wordt gesproken over de verwachte geluidbelasting. De werkelijke geluidbelasting kan alleen jaarlijks achteraf worden

Pagina 22

SATL vastgesteld met analyses van het feitelijke vliegverkeer en wordt vastgelegd in jaarrapportages. Analoog aan de jaarberekeningen worden in dit rapport ook de 40 Ke en 65 Ke contouren bepaald. De verwachte geluidsbelasting van 20 F-35 jachtvliegtuigen per vliegbasis, uitgedrukt in een 35 Ke contour, past binnen de wettelijke vastgestelde 35 Ke geluidszones. Uit de meetgegevens van nieuwe geluidsmetingen die in 2013 op Edwards Air Force Base zijn uitgevoerd zijn LAmax waarden voor deze overvliegscenario’s opnieuw berekend, met de volgende uitkomst: • Fly-over op 1000 voet bij MIL power zonder naverbrander : 110 dB • Fly-over op 1000 voet bij MIL power met naverbrander : 115 dB In de uitzending van Eenvandaag van 2-2-2021 is aangetoond aan de hand van gegevens van de 15 meetstations in de omgeving van de vliegbasis Leeuwarden dat de F-35 veel meer lawaai maakt dan de F-16 en ook dat de gemeten waarden significant hoger liggen dan de berekende waarden. Over alle geluidsmetingen van2020 wordt de conclusie getrokken dat de F-35 gemiddeld ruim 5 decibel meer lawaai maakt dan de F-16, bij de landing maar liefst een kleine 12 decibel. Dit impliceert dat de start van de F-35 in de geluidscontouren meetelt voor drie F-16's. En bij de landing staat de F-35 zelfs gelijk aan vijftien F-16's.

9) Hoeveel geluidruimte is opgenomen in de aanvraag voor de natuurvergunning voor de vliegbasis Leeuwarden en hoe verhoudt dit zich tot het aantal te verwachten vliegbewegingen in het militair oefengebied en met name in het verruimde gedeelte? Het gaat hierbij om militaire transporten, F-35 en F-16 en overig vliegverkeer. 10) De huidige geluidruimte en de geluidmetingen van 2020 staan op gespannen voet met elkaar. Betekent dit minder vliegbewegingen en/of aanpassing van de geluidsruimte? 11) Wat zijn de geluidmetingen van de F-35 op 2000 en 3000 voet; dit met het oog op de stiltegebieden en Natura 2000-gebieden in het zuidelijk deel van het oefengebied in Friesland? 12) Vindt op termijn uitbreiding plaats van het aantal F-35 toestellen en hoe verhoudt zich dit tot de vastgestelde geluidsruimte? Leidt toename van het aantal toestellen tot aanpassing van de geluidsruimte of wordt e.a. gecompenseerd door de vliegbasis Volkel en de openstelling van vliegbasis de Peel? 13) Geluidsoverlast dient gemeten te worden en vraagt om een uitbreiding van het aantal meetpunten in het militair oefengebied, conform de situatie in het Noorden van Friesland, zeker als er sprake is van laagvliegen. Geluidsoverlast en gezondheidsrisico’s Met de geluidsoverlast van de F-35 lopen de bewoners van de dorpen rondom de vliegbasis reële gezondheidsgevaren op.

De WHO houdt aan bij vlieggeluid Lden 45 dB en Lnight 40dB. Dit zijn gemiddelden, maar bij L max ( bij de F-35 dus tussen 100 en 115 dB) zijn de repercussies aanzienlijk. In geval van een woonsituatie levert boven 42 dB in de kamer slaapverstoring en hinder op, boven 50 dB Lden is er meer kans op hypertensie en hart-en vaatziekten, leesachterstand toename van 1 maand bij elke 5 dB toename aan geluid. Langere tijd geluidsterkte boven de 75 dB gehoorstoornissen en tinnitus ( oorsuizen). Bovenstaand wordt onderbouwd door het RIVM. Hierbij een uittreksel uit een RIVM rapport van 2019 met een link naar https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2019-0177.pdf. In 2018 heeft de WHO nieuwe gezondheidskundige richtlijnen voor geluid gepubliceerd: Environmental Noise Guidelines for the European Region (2018). De richtlijn geeft aanbevelingen voor wegrail- en vliegverkeer, windturbines en recreatiegeluid en is gebaseerd op de nieuwste wetenschappelijke inzichten (tot en met 2014). De WHO heeft de advieswaarden

Pagina 23

SATL gebaseerd op ‘evidence reviews’ voor verschillende gezondheidseffecten. Hierbij werd steeds hetzelfde protocol gevolgd. In deze ‘evidence reviews’ zijn niet alleen de resultaten van verschillende studies onderzocht, maar is ook de kwaliteit van de bewijskracht beoordeeld. Voor de volgende gezondheidseffecten zijn reviews geschreven: • hinder • effecten op slaap • effecten op hart- en vaatstelsel en metabole systeem • effecten op leerprestaties • effecten op mentale gezondheid • effecten op het ongeboren kind • effecten op gehoor • interventies. Omdat windturbines en recreatiegeluid buiten de scope van deze GGD richtlijn vallen, worden de aanbevelingen van de WHO voor deze bronnen hier niet besproken. De WHO volgt in de nieuwe richtlijnen een andere aanpak voor de onderbouwing van de advieswaarden dan voorheen. In plaats van een waarde waaronder geen gezondheidseffecten zijn te verwachten, geeft de WHO nu een advieswaarde gebaseerd op een bepaald percentage ernstige hinder en ernstige slaapverstoring, namelijk: 10% ernstige hinder en 3% ernstige slaapverstoring. De WHO maakt hierbij gebruik van de nieuwe blootstelling-effect relaties voor de verschillende bronnen, gepresenteerd in de reviews van Guski et al. (hinder) en Basner & McGuire (slaapverstoring). Zie Tabel 3.1 voor de advieswaarden.

Voor de nachtelijke blootstelling aan vliegverkeer gaat de WHO uit van 11% ernstige slaapverstoring. De WHO geeft aan dat de betrouwbaarheid van het voorspellen van ernstige slaapverstoring bij geluidsniveaus onder de 40 dB Lnight te laag is om een betrouwbare advieswaarde af te leiden. Bovendien stelt de WHO het volgende: ‘lower levels would probably require a ban on night or early morning flights altogether, which is not feasible in many situations, given that the general population tends to value the convenience of air travel’. 14) Gelet op de conclusies van het RIVM is nader onderzoek onder de bewoners rondom de vliegbasis noodzakelijk alvorens een vergunning af te geven voor de vliegbasis Leeuwarden. Kunt u de status van dit onderzoek melden en wilt u het verstrekken zodra het is afgerond? 15) Deelt u de opvatting dat de conclusies ook van toepassing zijn voor de bewoners in oefengebieden, waar militair vliegverkeer op lage hoogten plaatsvindt? Natura 2000-gebieden Uit de nota van antwoord notitie reikwijdte en detailniveau: “Militaire oefeningen volgen geen vaste routes, waardoor een analyse van de effecten niet op dezelfde wijze representatief is als een analyse van de effecten van de civiele luchtvaart en de effecten van militaire transit.

Militaire oefeningen moeten echter wel aan verschillende regels voldoen vanwege de maatschappelijke effecten die deze oefeningen hebben. Dit is vastgelegd in bijvoorbeeld minimale vlieghoogten en vergunningen. De weging van de verschillende effecten gebeurt door te bekijken welke variant het beste tegemoetkomt aan de doelen van de luchtruimherziening. Deze doelen betreffen het verruimen van de civiele en militaire capaciteit, met inachtneming van de grondwettelijke taken van Defensie, een efficiënter gebruik en beheer van het luchtruim en verduurzaming door een beperking van geluidshinder en uitstoot. De afweging wordt uiteindelijk gemaakt door is een bestuurlijke beoordeling en daarmee een keuze van de bewindslieden van I en W en Defensie” Verruiming van het oefengebied heeft gevolgen voor de Natura-2000 gebieden, die in dit gebied liggen. Temeer gelet op de motivering in de uitspraak van het handhavingsverzoek: “De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State hanteert als uitgangspunt dat een project dat kan leiden tot een toename van

Pagina 24

SATL stikstofdepositie op overbelaste stikstofgevoelige natuurwaarden in een Natura 2000gebied, significante gevolgen kan hebben voor de instandhoudingsdoelstellingen van dat gebied, zodat daarvoor in beginsel een passende beoordeling moet worden gemaakt. Het is op voorhand niet uitgesloten dat deze activiteiten kunnen bijdragen aan een toename van stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden die in het voormalige Programma Aanpak Stikstof (hierna: PAS) waren opgenomen“. In de uitspraak over het handhavingsverzoek wordt tevens het volgende opgemerkt: “Deze vraag beoordeel ik, gezien denkbare negatieve effecten op Natura 2000gebieden op, naar en vanaf de vliegbasis Leeuwarden voor de effecten stikstofdepositie en geluidsverstoring.

Het is op voorhand niet uitgesloten dat het lucht gebonden gebruik, in het bijzonder het gebruik in de overgangsfase op de vliegbasis Leeuwarden van het type gevechtsvliegtuig F-16 naar het gevechtsvliegtuig F-35, kan leiden tot meer (geluid)verstoring op voor een geluidstoename gevoelige diersoorten in een Natura 2000-gebied en daarmee significante gevolgen kan hebben voor de instandhoudingsdoelstellingen van dat gebied” 16) Welke Natura 2000-gebieden liggen binnen de invloedssfeer van het plan militair oefengebied? 17) Wat zijn de IHD’s (instandhoudingsdoelen) van deze natuurgebieden en hoe verhouden zij zich tot de geluidsoverlast, stikstofdepositie en de effecten op flora en fauna? Is daar onderzoek naar verricht? 18) Momenteel - zonder verruiming van het oefengebied - vliegen met de regelmaat van de klok militaire vliegtuigen laag over Natura-2000 gebieden in ZO Friesland en de kop van Overijssel. Het betreft hier: F-16 en F-35 straaljagers, Hercules transportvliegtuigen, Chinook transport helikopters en een enkele keer een Apache gevechtshelikopter. Dit leidt tot verstoring van vele duizenden foeragerende vogels zoals ganzen, eenden, reigers.

Wat is de meerwaarde van dit met name zeer verstorende laagvliegen over land ten opzichte oefeningen boven zee? De vliegbewegingen van militaire vliegtuigen in Friesland, Drenthe, Groningen gaan dwars door de trekroutes van vele miljoenen trekvogels die het hele jaar door van zuid naar noord en andersom vliegen. Deze vogels vliegen tot een hoogte van 3 kilometer! 19) Is er onderzoek gedaan naar de kans op een birdstrike in deze gebieden. Zo ja, zijn deze rapporten beschikbaar? 20) Hoe groot acht u de kans dat dit laagvliegen leidt tot birdstrikes, zoals de ramp met de Hercules op Eindhoven Airport ons geleerd heeft (aanvaring met een zwerm spreeuwen)? 21) Bestaat er een risico-inventarisatie, rampen- en/of reddingsplan voor de verruiming van het oefengebied ? Zo ja zijn deze documenten beschikbaar? 22) Wat zijn de aard en omvang van de effecten die op kunnen treden: geluidsoverlast, stikstofdepositie in relatie van de Habitat-richtlijnen van de Natura-2000 gebieden? 23) Stikstofberekeningen op basis van verschilberekeningen zijn relevant. Temeer daar stikstofberekeningen gemaakt moeten worden voor alle Natura-2000 gebieden binnen het oefengebied. Welke uitkomsten heeft dit opgeleverd? 24) Zijn er in samenhang met andere activiteiten en plannen effecten op Natura 2000gebieden en in hoeverre is er sprake van een cumulatief effect in combinatie met de burgerluchtvaart?

Pagina 25

SATL Groningen Airport Eelde Groningen Airport Eelde heeft de minister van IenW gevraagd om de mogelijkheid te geven om meer militair verkeer af te handelen. Thans zijn 400 vluchten toegestaan. Ook is geopteerd voor lesvluchten met straalvliegtuigen en grote commerciële vliegtuigen. De airport heeft dit verzoek ingediend om het exploitatietekort gedeeltelijk weg te kunnen werken. 25) Wat is het standpunt van de landelijke overheid in deze? 26) Welk standpunt neemt het ministerie van I en W en Defensie in m.b.t. mogelijkheid van een uitwijkhaven voor de vliegbasis Leeuwarden, zoals geopperd door de directie en aandeelhouders van Airport Groningen-Eelde?

Pagina 26