Rekenkamerrapport Knoop XL tussen ambitie en realisatie

Rekenkamer Eindhoven – ambities, doelen & realisatie Knoop XL & raadscommissie

59 59

BEA • De raadscommissie komt voldoende frequent samen en er kan volgens een grote meerderheid vrijuit inhoudelijk discussie worden gevoerd. • 2/3 van de commissieleden geeft aan tevreden te zijn met het resultaat van de raadscommissie tot dan toe en 7 van de 10 responderende commissieleden is tevreden over hoe het doel van de raadscommissie is gerealiseerd. Minder positief: • Een meerderheid geeft aan als commissielid te weinig grip te hebben op de ontwikkelingen rondom Knoop XL. • Een ruime meerderheid is niet tevreden over hoe hij of zij zijn of haar rol als raadscommissielid invult. • Een meerderheid van de commissieleden is niet tevreden over hoe regie wordt gevoerd op de agenda van de raadscommissie. Er wordt aangegeven dat daarvoor nodig is: ➢ Overzicht op de planning van voor Knoop XL relevante ontwikkelingen en besluitvorming. ➢ Mogelijkheid om onafhankelijke experts te kunnen inzetten voor onderbouwde besluitvorming. • De helft van de commissieleden is tevreden over hoe de ontwikkelingen integraal kunnen worden gemonitord maar de andere helft is dus niet tevreden. … maar geen

De tussenevaluatie heeft niet geleid tot bijstellingen in de werkwijze van de raads-

bijstellingen

commissie, zo is gebleken in een informele sessie d.d. 19 januari 2026 met leden van de commissie die ten behoeve van het voorliggende onderzoek is belegd 58.

4.4 Actueel beeld raadsleden over functioneren van raadscommissie Knoop XL Meerwaarde

De leden van de raadscommissie Knoop XL vinden in het algemeen het instellen van een

raadscie.

raadscommissie specifiek gericht op Knoop XL een goede zaak. De meerwaarde van de raadscommissie Knoop XL is vooral gelegen in de volgende punten: • Lidmaatschap van de raadscommissie Knoop XL biedt de leden de kans om kennis op te bouwen op een complex dossier. De raadscommissie wordt ondersteund door een raadsadviseur vanuit de griffie, wat ook bijdraagt aan de kennisopbouw van de raadscommissie. • De informatievoorziening van het college naar de raad wordt met de raadscommissie gerichter en meer gestroomlijnd vormgegeven. In principe gaat alle informatie die raakt

58 Aan de sessie namen zeven leden van de raadscommissie deel. In een eerdere fase van het onderzoek zijn ten behoeve van het onderzoek vier gesprekken gevoerd met vier individuele leden van de raadscommissie (twee van deze vier leden participeerden ook in de sessie, zodat per saldo beelden zijn verzameld van negen leden van de raadscommissie over het functioneren van de commissie.

60

Rekenkamer Eindhoven – ambities, doelen & realisatie Knoop XL & raadscommissie

60

BEA aan en/of van betekenis is voor de ontwikkeling van en besluitvorming over Knoop XL van college naar de raadscommissie59. • De leden van de raadscommissie bouwen een netwerk op, kunnen profiteren van elkaars sterke punten, om zo beter in staat te zijn met het college te overleggen over relevante ontwikkelingen en voor te bereiden besluitvorming. • Als de leden van de raadscommissie goed zijn ingevoerd in het dossier, biedt dit voor het college betere mogelijkheden om de raad bij het programma te betrekken. What if not?

Indien er geen specifieke raadscommissie Knoop XL zou zijn ingesteld, zou de besluitvorming in de raad moeten worden voorbereid via de algemene meningsvormende raadscommissie. De gemeente Eindhoven kende tot de instelling van raadscommissie Knoop XL maar één raadscommissie, waar in veel andere gemeenten vaak een commissie ‘Sociaal’ bestaat naast een commissie ‘Fysiek’ en soms nog andere commissies. Zonder de instelling van de raadscommissie Knoop XL zouden de leden van de algemene meningsvormende raadscommissie dit complexe dossier ‘erbij’ hebben moeten doen, wat waarschijnlijk ten koste zou zijn gegaan van de kennisopbouw over het dossier Knoop XL door raadsleden.

Kritische

Dat de leden van de raadscommissie op grote lijnen de raadscommissie een meerwaarde

kanttekeningen achten, laat onverlet dat er ook kritische kanttekeningen worden geplaatst bij het functioneren van de raadscommissie: • Er is een breed gedeeld gevoel dat het functioneren van de raadscommissie wordt gefrustreerd door het ontbreken van het toegezegde dashboard. Zonder dat dashboard is het voor de commissieleden moeilijk om inzicht te ontwikkelen in de samenhang tussen de verschillende (deel-) projecten binnen de gebiedsontwikkeling Fellenoord. Als een clusterpaspoort wordt besproken in de raadscommissie, is niet duidelijk welke bijdrage dat cluster dient te leveren aan de realisatie van de KPI’s die zijn geformuleerd voor Fellenoord als geheel. • Mede als gevolg van het ontbreken van het dashboard is er de neiging voor de gebiedsontwikkeling Fellenoord sterk te focussen op de clusterpaspoorten ‘op zich’ of op aankopen van panden of percelen grond waarbij discussies een hoog detailniveau kunnen bereiken. Dit wordt mede in de hand gewerkt door de geformuleerde KPI’s, die deels ook een hoog detailniveau kennen. • De leden van de commissie kunnen de KPI’s nu alleen toepassen op de individuele clusters omdat de bijdrage van het betreffende cluster aan de totale gebiedsontwikkeling Fellenoord niet kan worden getoetst, terwijl de KPI’s zijn geformuleerd voor het deelgebied Fellenoord als geheel.

59 Daarbij moet wel worden aangetekend dat er diverse beleidsterreinen zijn, zoals bijvoorbeeld wonen of mobiliteit, die van groot belang zijn voor de ontwikkeling van Knoop XL maar ook voor de rest van de stad. Relevante beleidsdocumenten op deze beleidsterreinen komen wel aan de orde in de raadscommissie Knoop XL maar voorbereiding van besluitvorming op deze beleidsterreinen vindt plaats in de algemene meningsvormende raadscommissie.

Rekenkamer Eindhoven – ambities, doelen & realisatie Knoop XL & raadscommissie

61 61

BEA • Commissieleden geven verder aan dat de focus in de raadscommissie sterk ligt op deelgebied Fellenoord. De OV-knoop en het Stationsgebied Zuid krijgen veel minder aandacht. • Commissieleden kijken kritisch naar de agendering in de commissie en met name ook naar het ontbreken van een inzichtelijke planning voor langere termijn van door de gemeente te nemen besluiten. Dit maakt het lastig om externe ondersteuning in te schakelen, hoewel het inschakelen van externe deskundigheid ten behoeve van advies, bijvoorbeeld in de vorm van een second opinion op voorgenomen besluiten, wel een in de verordening vastgelegde taak is van de raadscommissie. • Meer in het algemeen ervaren commissieleden soms dat er grote druk staat c.q. wordt gezet op ‘akkoord gaan’ met een bepaald voorgenomen besluit vanuit het college en dat er weinig ruimte en tijd is om afwijkende opvattingen in te brengen (bijvoorbeeld omdat er lang is onderhandeld met externe partijen en ‘dit het nu eenmaal is’). • Commissieleden geven aan dat het lastig is om goed overzicht te ontwikkelen in de financiën van Knoop XL. Het is met name lastig om voor de verschillende deelgebieden (Fellenoord, OV-knoop, Stationsgebied Zuid) en delen daarbinnen overzicht te ontwikkelen over de beschikbare financiële middelen en de kosten.

Daarbij speelt mee dat de inkomsten uit subsidieregelingen zoals Wbi of ‘deals’ zoals de Brainport-deal en het convenant Beethoven vaak niet alleen ten goede komen aan Knoop XL. Daarnaast wordt in de informatievoorziening doorgaans het perspectief van de betreffende subsidie of ‘deal’ is gekozen en niet die van de verschillende deelgebieden binnen Knoop XL. Het is voor commissieleden daarom bijna onmogelijk om voor deze deelgebieden een overzicht te ontwikkelen van beschikbare financiële middelen en geraamde kosten. Knoop XL is in de programmabegroting ook weinig zichtbaar. Er is geen ‘programma Knoop XL’, zodat voor Knoop XL relevante informatie is verspreid over programma’s als ‘woningbouw en fijne wijken’, ‘klimaat en weer’, ‘bereikbaarheid’ en dergelijke. Een aandachtspunt is verder dat sommige voor Knoop XL relevante beleidsdocumenten, zoals bijvoorbeeld het woonprogramma of het verkeerscirculatieplan, niet in deze commissie besproken worden maar in de algemene meningsvormende raadscommissie omdat het beleidsdocument niet alleen het gebied Knoop XL raakt met ook andere delen van de stad. Deze beleidsdocumenten wel in de raadscommissie Knoop XL bespreken, zou leiden tot ‘dubbel werk’ met de algemene raadscommissie.

Vanwege de vele dwarsverbanden tussen de raadscommissie Knoop XL en de algemene meningsvormende raadscommissie en de gemeenteraad, is het zaak dat de leden van de raadscommissie intern in de eigen fractie goed afstemmen op beleidsdossiers die zowel belangrijk zijn voor Knoop XL als voor andere delen van de stad.

4.5 Samenvatting bevindingen De belegde groepssessie met leden van de raadscommissie Knoop XL, de gevoerde gesprekken met individuele leden, de griffier en raadsadviseur van de commissie en met drie

62

Rekenkamer Eindhoven – ambities, doelen & realisatie Knoop XL & raadscommissie

62

BEA betrokken portefeuillehouders onderbouwen dat betrokkenen het instellen van een specifieke raadscommissie gericht op Knoop XL zien als positief en waardevol. De meerwaarde van de raadscommissie zou echter nog groter kunnen zijn dan deze momenteel in de praktijk is. De leden van de raadscommissie geven aan dat de ingestelde raadscommissie positief bijdraagt aan de benodigde kennisopbouw aan de zijde van raadsleden, bijdraagt aan een gestroomlijnde informatievoorziening vanuit het college naar de raad en mogelijkheden biedt voor afstemming en klankborden van college met betrokken raadsleden. Tegelijkertijd kan worden geconstateerd dat er veel ruimte is voor verbetering. Met name vanwege navolgende bevindingen is de meerwaarde van de raadscommissie in de praktijk minder groot dan deze zou kunnen zijn: • De focus ligt nu eenzijdig op gebiedsontwikkeling Fellenoord. Nu de ontwikkelingen in Stationsgebied Zuid richting uitvoering gaan, is het met name zaak om de ontwikkeling van de Multimodale Knoop en Spoorknoop Eindhoven meer aandacht te geven. • De informatievoorziening kan en moet nog beter. Dit betreft met name de tijdigheid van de informatie en de vorm waarin informatie wordt aangereikt. • Wat betreft de tijdigheid van informatievoorziening is van belang dat commissieleden beter inzicht hebben in wanneer welke besluiten aan de orde zijn en moeten worden voorbereid.

Een inzichtelijke planning voor de langere termijn biedt de gelegenheid om waar nodig externe expertise in te zetten voor eventuele second opinion op conceptbesluiten en door de raadscommissie daarover aan de raad te geven adviezen. • Wat betreft de vorm van de informatie is het gewenst dat het al lang toegezegde dashboard daadwerkelijk wordt toegepast en wordt ‘gevuld’. De commissieleden zijn dan beter in staat om beoogde invulling van clusters te plaatsen in het perspectief van de ontwikkeling van Fellenoord als geheel en te beoordelen of een en ander naar verwachting voldoende bijdraagt aan de realisatie van de voor Fellenoord als geheel geformuleerde KPI’s. • Commissieleden missen een goed overzicht over de financiële stromen rondom Knoop XL. Er zijn geen inzichtelijke overzichten van subsidies en verwachte inkomsten uit exploitatie enerzijds en verwachte kosten van gebiedsontwikkeling anderzijds voor Fellenoord en Stationsgebied Zuid en ook de financiële stromen rondom de OV-knoop zijn lastig te doorgronden (onder meer vanwege uiteenlopende ‘horizonten’ van ontvangen subsidies, de voorwaarden die daarbij door de subsidiegever zijn geformuleerd en het gegeven dat subsidies vaak niet alleen op Knoop XL betrekking hebben maar ook op ontwikkelingen elders in Eindhoven).

Rekenkamer Eindhoven – ambities, doelen & realisatie Knoop XL & raadscommissie

63 63

BEA Bijlage I: gesprekspartners Ten behoeve van het voorliggende onderzoek zijn gesprekken gevoerd met: Gemeente Eindhoven, ambtelijke gesprekspartners vanuit de programmaorganisatie Stationsdistrict & MIRT (PSM) • Programmadirecteur Eindhoven Knoop XL & MIRT. • Programmamanager Stationsdistrict & MIRT (met focus op gebiedsontwikkeling Fellenoord). • Programmamanager Stationsdistrict & MIRT (met focus op OV Knoop Eindhoven CS en Stationsgebied Zuid) • Strategisch Manager Programmabeheersing Stationsdistrict & MIRT. Gemeente Eindhoven, overige ambtelijke gesprekspartners • Directeur Ruimtelijk Economische Opgaven (REO). • Senior Business Controller aandachtsveld Ruimtelijk Economische Opgaven. Gesprekspartners van buiten de gemeente Eindhoven • Directeur Ontwikkelingsmaatschappij Fellenoord B.V. (Fellenoord 2040). • Senior projectmanager Provinciaal Ontwikkelbedrijf, bij Provincie Noord-Brabant Gesprekspartners gemeenteraad Eindhoven, inclusief ondersteuning vanuit griffie • Gesprekken met ➢ Leden van raadscommissie Knoop XL (4 leden, vanuit fracties van GroenLinks, VVD, PvdA en SP, waaronder plaatsvervangend voorzitter). ➢ Griffier. ➢ Raadsadviseur, tevens secretaris van raadscommissie Knoop XL. • Groepssessie met raadsleden vanuit fracties van VVD, PvdA, PvdD, GroenLinks, Volt, Ouderen Appèl Eindhoven en 50Plus.

Bestuurlijke gesprekspartners vanuit de gemeente Eindhoven • Portefeuillehouder van Brainport, economie, onderwijs, Knoop XL en EindhovenNoordwest. • Portefeuillehouder van wonen, wijken, ruimte en dienstverlening. • Portefeuillehouder van hoger- en beroepsonderwijs, mobiliteit, binnenstad en Design District.

***

64

Rekenkamer Eindhoven – ambities, doelen & realisatie Knoop XL & raadscommissie

64

BEA Bijlage II: begrippenlijst In het voorliggende onderzoeksrapport zijn enkele begrippen regelmatig gebruikt, waarvoor een nadere toelichting nuttig kan zijn: Eindhoven Internationale Knoop

Internationale Knoop XL omvat het gebied van grof-

XL (Knoop XL)

weg het PSV-stadion in het westen tot aan de Dommel aan de oostkant waar in de komende jaren een ingrijpende stedelijke herontwikkeling is voorzien. Het omvat drie deelgebieden: • Gebiedsontwikkeling Fellenoord. • Multimodale Knoop Eindhoven. • Stationsgebied-Zuid.

OV-Knoop Eindhoven

Grootschalig project om het openbaar vervoer in en rond Eindhoven klaar te maken voor de toekomst en de in de komende decennia te verwachten sterke groei van het aantal inwoners en het aantal (OV) vervoersbewegingen. OV-Knoop Eindhoven betreft een samenwerking tussen ProRail, het rijk, de provincie, NS en de gemeente Eindhoven. OV-Knoop Eindhoven bestaat uit twee deelprojecten: • Multimodale Knoop Eindhoven (MMK). • Spoorknoop Eindhoven.

Multimodale Knoop Eindhoven

Onderdeel van de OV-Knoop dat zich met name richt

(MMK)

op busstation, stationsgebouw en directe omgeving.

Spoorknoop Eindhoven (SKE)

Onderdeel van de OV-Knoop dat zich richt op aanpassingen aan het spoor. Binnen de Knoop XL betreft dit de realisatie van twee extra perronsporen en het emplacement westzijde.

MIRT-verkenning

Een MIRT-verkenning is de tweede fase in het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) waarin het rijk en de betreffende regio gezamenlijk onderzoeken of grote projecten (wat betreft infrastructuur, OV of ruimte) haalbaar zijn.

BO MIRT

BO MIRT is het bestuurlijk overleg ten behoeve van de MIRT-trajecten, waaraan onder meer de betreffende

Rekenkamer Eindhoven – ambities, doelen & realisatie Knoop XL & raadscommissie

65 65

BEA ministeries en regionale overheden deelnemen. PSM

Programmaorganisatie Stationsdistrict & MIRT. Een onderdeel binnen de ambtelijke organisatie van de gemeente Eindhoven dat zich richt op grote ruimtelijkeconomische en infrastructurele opgaven, waaronder Knoop XL. PSM vormt geen onderdeel van de lijnorganisatie van de gemeente Eindhoven.

ABC-constructie

Bij gebiedsontwikkeling Fellenoord toegepaste constructie waarbij gemeente Eindhoven (A) grond en/of vastgoed verkoopt aan Ontwikkelmaatschappij Fellenoord BV (B) en waarbij Fellenoord BV (B) betreffende grond en/of vastgoed, in principe tegelijkertijd dan wel op korte termijn, doorverkoopt aan bijvoorbeeld een ontwikkelaar als eindafnemer (C).

66

Rekenkamer Eindhoven – ambities, doelen & realisatie Knoop XL & raadscommissie

66

BEA economische argumentatie

Bureau voor Economische Argumentatie Stad van Cahen, Muurhuizen 104 3811 EL Amersfoort t 06 - 43 03 51 16 e info@bea.nl i www.bea.nl