Raadsvoorstel Ontwikkelvisie Fellenoord

gemeente Eindhoven Inboeknummer 21bst00053 Beslisdatum B&W 2 februari 2021 Dossiernummer 21.05.451

Raadsvoorstel Ontwikkelvisie Fellenoord Inleiding Fellenoord is een desolaat gebied in het hart van de stad. Weliswaar zijn er veel mensen, maar die zijn altijd onderweg van A naar B. Niemand is daar voor zijn lol. Omgekeerd liggen er enorme kansen om hier een aantrekkelijk gebied van te maken, goed bereikbaar, met toevoeging van stedelijke functies en vooral vergroting van de verblijfskwaliteit. In het kader van de Brainport-Nationale-Actie-Agenda is de ontwikkeling van “Eindhoven – Internationale Knoop XL” benoemd tot speerpunt. Ook in de BO-MIRT-afspraken én in de Woondeal zijn afspraken gemaakt met het Rijk en de Provincie over het belang van de ontwikkeling van de “Internationale Knoop XL”. De Ontwikkelvisie Fellenoord is het eerste formele document dat uitwerking geeft aan de ruimtelijke opgave. Het is de formele start van de grootste ruimtelijke opgave in onze stad voor de komende decennia, vergelijkbaar met de ontwikkeling van de Westcorridor vanaf de jaren ‘90, waarin onder meer Meerhoven en Strijp S zijn ontwikkeld.

 Wettelijke taak  Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Uitvoering Brainport-Nationale-Actie-Agenda én uitvoering Woondeal

 Onvermijdelijk Doelstelling Het realiseren van een vitale multifunctionele hoogstedelijke wijk in het hart van de stad in samenhang met een mobiliteitsknoop rondom station Eindhoven-Centraal volgens vijf principes: 1. Een wijk voor iedereen; 2. Maximaal groen; 3. Een stadsboulevard; 4. De verbonden stad; 5. Naar een multimodaal knooppunt. Voorstel 1. De Ontwikkelvisie Fellenoord, met bijbehorend ontwikkelkader vaststellen; 2. De verkenning naar samenwerking met de Provincie Noord-Brabant voortzetten.

Inboeknummer 21bst00053

Argumenten 1. Ontwikkelvisie Fellenoord met bijbehorend ontwikkelkader vaststellen; De Eindhovense regio groeit als kool. Bedrijven trekken mensen en investeringen aan. Die mensen willen in en rondom Eindhoven wonen, studeren, werken en verblijven. De laatste uitbreidingslocaties (Tongelresche Akkers, Meerhoven en Blixembosch) worden volgebouwd. Nieuwe woningen zullen we moeten realiseren door verdichting van de bestaande stad. Om aantrekkelijk te blijven voor de mensen die hier al zijn én om nieuw talent, bedrijven en investeerders aan te blijven trekken, is het verbeteren van het vestigingsklimaat in de Brainport Nationale Actieagenda benoemd tot prioriteit. Net als het verbeteren van de bereikbaarheid van stad en regio. Autoluw maken van het centrum dient hand in hand te gaan met verbeterde doorstroming op de Ring en op de hoofdwegenstructuur buiten de Ring. Daarnaast is de mobiliteitstransitie (minder verplaatsingen met (eigen) auto, meer verplaatsingen te voet, per fiets en OV) cruciaal voor verdichting in die mate die gewenst is in het centrum. Met een daarbij horende hoogwaardig ingerichte openbare ruimte, prettig, groen en klimaat-adaptief. Het MIRT-onderzoek verstedelijking en mobiliteit Brainport dat in november jl. is opgeleverd, geeft richting aan hoe we de opgaven voor wonen, werken en mobiliteit in stad en regio in onderlinge samenhang duurzaam kunnen vervullen.

De Ontwikkelvisie Fellenoord is één van de onderleggers bij dit MIRT-onderzoek en geeft uitwerking aan de ruimtelijke opgave voor dit deel van de stad. Het is de formele start van de grootste stedelijke opgave voor de komende decennia binnen Eindhoven. Het MIRT-onderzoek en de ontwikkelvisie Fellenoord zijn het resultaat van een traject dat al jaren loopt. In november 2014 is de visie Brainport City vastgesteld in het BOMIRT (=jaarlijks Bestuurlijk Overleg – Meerjarenplan Infrastructuur, Ruimte en Transport). Vervolgens is er een zgn. adaptief programma opgesteld langs zeven programmalijnen. Eén van die zeven is ontwikkeling van het Stationsgebied in Eindhoven. Dit heeft later de naam “Eindhoven – Internationale Knoop XL” gekregen. Het behelst het gebied aan beide zijden van het spoor tussen – grofweg – het Philipsstadion in het westen en de Dommel in het oosten. Voor de zuidzijde loopt de planvorming al langer. Voor de VVV-locatie is een plan ontwikkeld met drie hoge torens (District E), voor het Stationsplein is een plan in ontwikkeling voor een ondergrondse fietsenstalling en voor Lichthoven (gebied tussen Stationsplein en Dommel) is een masterplan opgesteld, waarvan fase 1 reeds is uitgevoerd: The Studenthotel. Voor de noordzijde is de planvorming nog niet gestart. Daarom is deze Ontwikkelvisie Fellenoord opgesteld.

In de Omgevingsvisie (Raadsbesluit 16 juni 2020) zijn de ambities van Eindhoven vertaald in vijf stedelijke opgaven: > gezonde groei; > aantrekkelijk en hoogstedelijk centrum; > leefbare en sociale wijken met een sterke identiteit; > energietransitie; > goede stedelijke bereikbaarheid.

2

Inboeknummer 21bst00053

Met betrekking tot dit laatste punt zegt de Omgevingsvisie: “het centrum wordt autoluw, met ruimte voor voetgangers en fietsers. Het autoluw maken van het centrum vraagt o.a. om investeringen op de Ring.” In het Ontwikkelperspectief Centrum (OPC) – door B&W vastgesteld op 27 oktober 2020 – wordt dit mechanisme verder uitgewerkt. Ontwikkeling van Eindhoven binnen de Ring krijgt gestalte in de bouw van maximaal 21.000 woningen en overige voorzieningen, hand in hand met bereikbaarheidsmaatregelen en maatregelen die bijdragen aan een gezonde en klimaatadaptieve stad. Bereikbaarheidsmaatregelen zijn dus een voorwaarde om de verdichting te realiseren. De Omgevingsvisie en het OPC vormen het fundament waarop de Ontwikkelvisie Fellenoord is gebouwd. Zowel OPC als Ontwikkelvisie zijn onderleggers geweest voor het MIRT-onderzoek. De ambitie van Eindhoven Internationale Knoop XL is om de Eindhovense identiteit van technologie, design en kennis te verbinden aan het gebied. De omgeving rond het station moet hét visitekaartje worden van Brainport Eindhoven en Brabant. Een plek waar mensen werken, elkaar ontmoeten, waar uitwisseling plaatsvindt en waar de economische kracht van de regio zichtbaar en voelbaar is. Het gebied vormt het middelpunt van de toplocaties in de regio en verbindt de regio nationaal en internationaal.

Maar vooral ook een plek waar mensen prettig wonen en recreëren in de directe nabijheid van het Dommeldal. De vertaling van deze doelstelling vindt u in bijgevoegde Ontwikkelvisie Fellenoord. Het zogenaamde Ontwikkelkader is opgenomen in dit document. Vijf ontwikkelprincipes

a) Een wijk voor iedereen Fellenoord transformeert van werkgebied en gebied waar je doorheen gaat, naar een gebied waar het fijn is om te verblijven voor iedereen. Ontmoeting tussen mensen staat daarin centraal. Denk aan voldoende speelruimte voor kinderen, een interessant stationsplein voor de Eindhovenaar, reizigers en bewoners van het gebied, plekken om te schuilen voor regenbuien maar ook om verkoeling te zoeken op hete dagen. Een wijk voor iedereen vraagt ook om voldoende en bereikbare woon- en werkruimte voor alle doelgroepen; de huidige en toekomstige Eindhovenaren, mensen met een kleine en grote beurs, jong en oud, een diversiteit aan mensen en bedrijven. Uiteraard wordt nadrukkelijk gekeken naar in omliggende gebieden aanwezige voorzieningen én behoeften, met name in Woensel-zuid en in de binnenstad. ‘Verbinding’ bestaat uit meer dan in elkaar overlopende openbare ruimten, het gaat ook over de koppeling van mensen!

b) Maximaal groen Bomen, kleine parkjes, groene gevels, groene daken en meer ruimte voor natuurontwikkeling nabij de Dommel. Fellenoord wordt een groene wijk in het hart van de stad, en verbindt het Dommeldal aan de oostzijde met het begin van de Groene Corridor aan

3

Inboeknummer 21bst00053

de westkant. Fellenoord wordt klimaat-adaptief ingericht, met voldoende waterberging om hoosbuien goed te kunnen opvangen.

c) Een stadsboulevard Nu nog is Fellenoord een zone om snel doorheen te gaan. Straks is het een plek om te wandelen en te verblijven. Een levendig gebied, waar van alles te zien en te beleven valt. En waar nog steeds auto’s rijden, maar wel minder dan nu. Uiteraard dient dit handin-hand te gaan met mitigerende maatregelen, zodat bereikbaarheid van het centrum en omliggende wijken gegarandeerd blijft. Eén van die maatregelen is ondertunneling van Fellenoord voor (H)OV. Dit scheelt honderden bussen per uur op de weg, waardoor (bovengronds) meer doorstromingscapaciteit ontstaat.

d) De verbonden stad Het spoor en Fellenoord zelf vormen grote barrières. Er komen meer noord-zuid verbindingen en bestaande verbindingen worden verbeterd. Vanuit Fellenoord verplaats je jezelf makkelijk richting andere leuke plekken, zoals de binnenstad, de omgeving Kruisstraat/Woenselse Markt en ook naar de universiteitscampus, het Dommeldal en aan het andere uiteinde naar het Philipsstadion en Strijp-S.

e) Naar een multimodaal knooppunt Fellenoord is klaar voor de toekomst. Een toekomst die zich onder meer kenmerkt door fietsers en voetgangers, door meer vervoersbewegingen met goed en duurzaam openbaar vervoer (trein en HOV), deelmobiliteit en slimme systemen om het overstappen zo aangenaam mogelijk te maken. Met de komst van directe treinverbindingen naar Düsseldorf en Aken, wordt Eindhoven Centraal tevens een internationale entree van Brainport Eindhoven. Daarbij past een station dat goed werkt en goed aansluit op het busstation (al dan niet geïntegreerd). Uiteraard ontwikkelen we goede (overdekte) fietsenstallingen. Ook nog steeds goed bereikbaar voor auto’s met mogelijkheid voor P+R en K+R, alsmede voor taxi’s. De opgaven op en rondom station Eindhoven Centraal kennen veel vervoerskundige en ruimtelijke afhankelijkheden. Daarom werken het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, provincie NoordBrabant, ProRail, NS en gemeente Eindhoven gezamenlijk toe naar een ontwikkelprincipe voor de multimodale knoop Eindhoven Centraal. Op die manier ontstaat helderheid over toekomstige ruimteclaims die nodig zijn op het spoor, station en in de gebiedsontwikkeling Fellenoord. 2.

Verkenning naar samenwerking met Provincie Noord-Brabant voortzetten; In 2019 is een samenwerkingsovereenkomst gesloten tussen Rijk, Provincie en Gemeente, met als doel om te komen tot realisatie van de opgave “Eindhoven Internationale Knoop XL”. In het huidige bestuursakkoord van de provincie is opgenomen dat met Eindhoven een samenwerkingsagenda wordt aangegaan. We hebben u op 15 december jl. hierover geïnformeerd. Prominent onderdeel van die gezamenlijke agenda is het gebied Internationale Knoop XL. De agenda heeft als

4

Inboeknummer 21bst00053

doelstelling gezamenlijk deze opgave te realiseren in samenhang met de dossiers die hierin randvoorwaardelijk dan wel versterkend zijn, zoals mobiliteit/bereikbaarheid, vestigingsklimaat, verstedelijking en duurzaamheid. Inzet is om deze samenwerkingsagenda in het eerste kwartaal van 2021 bestuurlijk vast te stellen. De gemeente Eindhoven heeft de provincie om hulp gevraagd bij deze complexe opgave, zowel bij de planvorming als bij de realisatie die volgt. Een binnenstedelijke herontwikkeling waar veel partijen en daarmee veel belangen betrokken zijn en waarbij de doelstellingen, met bijbehorende verantwoordelijkheden en risico’s, verder reiken dan die van de gemeente alleen. Komen tot een samenwerkingsovereenkomst Door het delen van dezelfde ambitie voor de ontwikkeling van dit gebied ligt er een sterk verhaal ook richting stakeholders (markt, Rijk, TU/e, NS, ProRail etc.), maar daarmee worden de ambities nog niet gerealiseerd. Om tot realisatie van de ambities te komen, is het opstellen van een samenwerkingsovereenkomst de eerste stap. In deze samenwerkingsovereenkomst tussen de gemeente Eindhoven en de provincie worden dan de spelregels van de ontwikkeling van het gebied en de daartoe in te richten samenwerkingsvorm beschreven.

Hoe ziet de governance eruit, welke businesscase ligt eronder met bijbehorende financiële propositie, welke personele inzet vraagt deze organisatie etc. Daarnaast wordt een risicoanalyse uitgevoerd inclusief de voorgestelde beheersmaatregelen en een zogenoemde botsproef ‘wat als partijen het bestuurlijk over onderdelen oneens zijn met elkaar’. De inhoudelijke opgave (zoals opgenomen in de ontwikkelvisie) vormt hierbij het vertrekpunt, de samenwerkingsvorm is hieraan faciliterend. Streven is dat de samenwerkingsovereenkomst in het najaar van 2021 door gemeente Eindhoven en provincie wordt ondertekend.

Kanttekeningen Het betreft een langjarige ontwikkeling Deze ontwikkelvisie is een eerste stap in een langjarige ontwikkeling (~20 jaar). Op dit moment is de nieuwbouw van de Rabobank gerealiseerd, terwijl het naastgelegen pand voor de Belastingdienst in de laatste bouwfase zit. Andere kavels die relatief snel ontwikkeld kunnen worden liggen aan de noordzijde van de Fellenoord en aan de Dorgelolaan. Vanwege de grote civieltechnische ingrepen aan de Fellenoord en aan busstation Neckerspoel kunnen de kavels tussen Fellenoord en spoorbaan pas later tot ontwikkeling komen. Vanwege het te verwachten grote tijdsverschil worden gedetailleerde stedebouwkundige kaders per kavel (cluster) opgesteld op het moment dat zo’n cluster aan snee komt. Deze kaders worden vastgelegd in zogenaamde “clusterpaspoorten”. De uitvoering van de geplande mobiliteitsmaatregelen is een complexe zaak. Het autoluw maken van de Fellenoord dient afgestemd te worden op maatregelen elders in de stad (met name op de Ring). Het verlagen van het busstation en toeleidende wegen dient uitgevoerd te worden voordat het eindbeeld kan worden gerealiseerd. Daarbij zijn er ook afhankelijkheden met maatregelen aan het spoor en Eindhoven Centraal. Ook aspecten als het groen-blauwe raamwerk en maatregelen voor de energievoorziening in het gebied vragen aandacht.

Na vaststelling van deze ontwikkelvisie zal daarom een planning en fasering worden uitgewerkt.

5

Inboeknummer 21bst00053

Een majeure gebiedsontwikkeling als deze verlangt zeker ook de zorgvuldigheid van een MER-studie. Hiervoor is reeds verbinding gemaakt met de onafhankelijke landelijk MERcommissie, en gesproken over een zogenaamde Reikwijdte-notitie (welke onderwerpen/ aandachtspunten, grootte invloedsgebied, etc.). Direct na vaststelling van de Ontwikkelvisie zal het college het formele MER-proces starten.

Raadscommissie De concept-ontwikkelvisie is op 5 januari 2021 besproken in de meningsvormende Raad. De raad was positief, maar had enkele belangrijke vragen en opmerkingen: ➢ Waarom geen spoortunnel en indien die er niet kan komen: waarom geen overbouwing van het spoor? Het antwoord op deze (dubbele) vraag is in een separate memo (bijlage 3) beantwoord; ➢ Waarom worden de bussen door een tunnel geleid en de auto’s niet? Antwoord: er is nu en in het verleden uitgebreid gestudeerd op diverse varianten. Gelet op vastgesteld beleid (Eindhoven op Weg en het OntwikkelPerspectief Centrum) is de koers: fast forward op de Ring, autoluw binnen de Ring. Binnen de Ring ligt de nadruk op de voetganger, de fietser, het (H)OV en tenslotte het autobestemmingsverkeer. Een autotunnel onder de Fellenoord past hier niet in: o Is in strijd met principe van autoluwe binnenstad; o En is nog veel duurder dan een OV-tunnel; Diverse kleinere opmerkingen: die zijn in een separate memo (bijlage 4) beantwoord; Kosten De vaststelling van de Ontwikkelvisie Fellenoord leidt niet direct tot kosten. De verdere ontwikkeling en de realisatie van deze visie, maar ook van andere onderdelen in het gebied Knoop XL leiden – zeker in combinatie met de uitkomsten van het genoemde MIRT-onderzoek – tot een voor Eindhoven ongekend investeringsvolume, bovenop de uit een ‘reguliere’ GREX/kostenverhaal te dekken kosten.

De realisatie van de visie wordt overigens niet door Eindhoven alleen opgepakt en gefinancierd. Overheidspartners (rijk en provincie) spelen hier een belangrijke rol in. Zo ziet bijvoorbeeld de propositie Brainportlijn in het Nationaal Groeifonds ook toe in financiering van een deel van de kosten voor de bouw van het busstation en aanvoerwegen. Deze complexe opgave vraagt om een passende organisatie en werkwijze. Daarom wordt inmiddels gewerkt aan een voorstel voor een passende organisatiestructuur. Die behelst de gemeentelijke organisatie, maar ook de verbinding met andere partijen. Deze borgt de uitwerking van de visie in programma’s en projecten, en ziet daarbij toe op een passende financiële beheersing. Hiermee geven we ook invulling aan de opmerkingen van de accountant die zijn gemaakt in de managementletter. Communicatie De afgelopen twee jaar heeft uitgebreide communicatie en participatie plaatsgevonden. Er is een gebiedsatelier dat regelmatig bijeen komt. Hierin zitten alle (circa 40) eigenaren en belangrijke partners als TU/e, NS en ProRail.

6

Inboeknummer 21bst00053

Er zijn (vòòr corona) diverse informatie-avonden georganiseerd voor belangstellenden. Tijdens de DDW 2019 was er een speciale info-stand voor Knoop XL. Tijdens de DDW 2020 zijn er vier online themabijeenkomsten geweest. Er zijn diverse publicaties en infofolders verspreid. Dit alles is input geweest voor de ontwikkelvisie. Planning en uitvoering Op verschillende niveaus wordt verder gewerkt: - In het kader van het MIRT wordt gewerkt aan een uitwerking van de verstedelijkingsopgave tot een verstedelijkingsakkoord voor het Stedelijk Gebied Eindhoven (SGE). Daarbinnen is Fellenoord/Knoop XL een grote opgave; - Naar aanleiding van de MRT-afspaken werken we de ‘multimodale knoop’ (de ontwikkeling van Neckerspoel, in samenhang met Eindhoven Centraal en de aanpassingen aan het spoor) verder uit. Dat doen we samen met provincie, rijk en NS en ProRail. Met de Provincie wordt verder gewerkt aan een samenwerkingsverband voor de gebiedsontwikkeling; Voor thema’s als water (riolering, grondwater en oppervlaktewater), duurzaamheid (warmte en energie) en mobiliteit (ook naar aanleiding van de opmerkingen van de meningsvormende Raad) werken we de kaders voor het gebiedsontwikkeling verder uit.

Op stedebouwkundig niveau wordt op drie onderwerpen doorgewerkt: > uitwerking raamwerk openbare ruimte; > clusterpaspoorten voor de afzonderlijke bouwkavels 1 t/m 11; > integrale uitwerking mobiliteitsknoop NS-station – busstation Neckerspoel; Evaluatiemomenten met de raad De ontwikkeling van Knoop XL/ Fellenoord is complex en veelomvattend. In de Raadsinformatiebrief naar aanleiding van de managementletter 2020, van december jl. hebben we u daar als volgt over geïnformeerd: “Accountant Deloitte doet voorts een aantal aanbevelingen ten aanzien van de gebiedsontwikkeling Knoop XL, en die nemen wij van harte over. Deze gebiedsontwikkeling is op inhoud en op betrokken financiën een opgave van een schaal die we in Eindhoven nog niet eerder in deze mate hebben gehad, en vraagt dan ook een organisatie die daarbij past. Wij plaatsen deze aanbevelingen in de volgorde van aanpak zoals wij die voor ogen hebben: de eerste fase bestaat uit visievorming en daarna is de operationalisering aan de orde. In die fase nemen wij de genoemde aandachtspunten mee in de uitwerking van de governance, en komen wij daar dan op terug bij uw raad.

Hierbij zullen we ook stilstaan bij de positie van de raad en nadrukkelijk aandacht besteden aan de kaderstellende en controlerende rol van de raad.” We denken op dit moment dat het verstandig kan zijn om bijvoorbeeld een Raadswerkgroep hiervoor in te stellenopmerking onder communicatie.

7

Inboeknummer 21bst00053

Bijlage(n) Als bijlage(n) bij dit voorstel behoren: 1. Ontwikkelingsvisie Fellenoord; 2. Publieksversie ontwikkelingsvisie Fellenoord. 3. Memo: onderzoek spoortunnel; 4. Memo: Opmerkingen vanuit raadscommissie. 

De bijlagen worden meegestuurd

Een ontwerpraadsbesluit bieden wij u hierbij ter vaststelling aan.

Burgemeester en wethouders van Eindhoven,

, secretaris.

8

Inboeknummer 21bst00053

Raadsbesluit De raad van de gemeente Eindhoven; gezien het voorstel van burgemeester en wethouders van 2 februari 2021; gelet op de behandeling in de meningsvormende vergadering van 9 maart 2021; gelet op de Tijdelijke wet digitale beraadslaging en besluitvorming provincies, gemeenten, waterschappen en openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba; besluit: 1 2

De Ontwikkelvisie Fellenoord, met bijbehorend ontwikkelkader vast te stellen; De verkenning naar samenwerking met de Provincie Noord-Brabant voort te zetten.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van 16 maart 2021.

J. Verbruggen, griffier.

9