Collegebrief aan de leden van de raad over Onderzoek en aanbevelingen naar aanleiding van Vrije Motie ‘Bescherming van onze kunstwerken’

Retouradres Postbus 90150, 5600 RB Eindhoven

gemeente Eindhoven Inboeknummer 24bst00094 Dossiernummer 24.05.103_1.7.1. B&W beslisdatum 30 januari 2024

De leden van de raad van de gemeente Eindhoven

Betreft: Onderzoek en actieplan naar aanleiding van Vrije Motie ‘Bescherming van onze kunstwerken’ Geachte leden van de raad, Inleiding Op 20 september 2023 is de Vrije Motie ‘Bescherming van onze kunstwerken’ omarmd door wethouder Van Lanschot. De aanleiding voor de vrije motie vormde het verlies van diverse kunstwerken in recente tijd. Er is toegezegd een intern onderzoek uit te voeren naar de beleidsmatige, juridische, operationele en communicatieve aspecten. Dit met als doel inzicht te krijgen in de onderliggende redenen van het verlies. Uit dit onderzoek volgt een actieplan. Deze acties zijn besproken met de erfgoedstichtingen: Henri van Abbe Stichting, Stichting Wederopbouw Eindhoven en Erfgoedvereniging Heemschut. Zij zijn in de basis positief over deze acties. Daarnaast hebben ze diverse suggesties aangedragen, die we grotendeels hebben overgenomen. We blijven met elkaar in gesprek over het vervolg en de uitvoering. Scope Het onderzoek richt zich op monumentale of ‘gebonden’ kunst uit de wederopbouwperiode1. Deze categorie kunst vormde met het verlies van het glas appliqué van H. op de Laak in het VB-gebouw (Boschdijk 525) de directe aanleiding voor de motie. Ook diverse andere voorbeelden uit de motie vallen hieronder.

Voor deze monumentale kunst heeft het college in juni 2023 beleid en een inventarisatie van 150 kunstwerken vastgesteld.2 De acties worden in relatie tot (de uitrol van) dit nieuwe beleid gedaan. In de motie wordt ook het onderdeel kunst in de openbare ruimte aangehaald. Dit betreft een andere categorie kunstwerken en blijft daarom in dit onderzoek buiten beschouwing. Twee van de drie genoemde objecten zijn overigens niet verloren gegaan en staan opgeslagen in gemeentelijke depots. 1 Monumentale kunst is een typisch verschijnsel dat met de wederopbouwperiode wordt geassocieerd en dan ook

kenmerkend is als erfgoed uit die tijd in Nederland. Het betreft tweedimensionale wand- en raam- of glazenierskunst en twee- en driedimensionale reliëf of beeldhouwkunst in of aan gebouwen (RCE, 2007). Het is kunst die voor een specifieke plek in, aan of op een gebouw is ontworpen, en die is gemaakt van materialen die passen in of bij de architectuur (RCE, 2013). Relevante kunstvormen zoals de RCE deze onderscheidt: glas, intarsia, mozaïek, reliëfs, sgraffito, wandschilderingen en wand- en vloertextiel. 2 De inventarisatie richt zich op monumentale kunst uit de periode 1940-1970, origineel aangebracht op een gebouw in Eindhoven. Het gaat om kunst op de originele locatie, herplaatst in Eindhoven of in opslag. De inventarisatie is opgesteld i.o.v. de gemeente Eindhoven door Erfgoedvereniging Heemschut, i.s.m. de Henri van Abbe Stichting, Stichting Wederopbouw Eindhoven en de RCE.

Bezoekadres Postadres

Stadhuisplein 1 5611 EM Eindhoven Postbus 90150, 5600 RB Eindhoven

eindhoven.nl gemeente@eindhoven.nl Telefoon 14 040

Inboeknummer

24bst00094

Perspectieven op instandhouding monumentale kunst Beleidsmatig De wederopbouwperiode (1940-1970) is voor Eindhoven historisch gezien een belangrijke en kenmerkende periode. Eindhoven, als typische wederopbouwstad, mag zich gelukkig prijzen met een waardevolle voorraad monumentale kunst. Het behoud van deze kunstwerken draagt bij aan het zichtbaar houden van de historische gelaagdheid van de stad (centrale doelstelling erfgoedbeleid). Belangrijke beleidskaders zijn: 1. In de door de raad vastgestelde Erfgoeddoelen 2021-2022 is de wens vastgelegd om dit type kunst beter te beschermen. Dit is gecontinueerd in de Uitvoeringsagenda Erfgoed 2023-2026. 2. Daarom heeft het college op 13 juni 2023 de inventarisatie monumentale kunst wederopbouwperiode (bijlage) vastgesteld. Het gaat om 150 kunstwerken die in 98 Eindhovense gebouwen aanwezig zijn. 3. Het ‘Stappenplan voor het behoud van monumentale kunst’ van de RCE3 vormt het uitgangspunt voor de omgang met de kunstwerken. 4. Ook is de gemeentelijke subsidieregeling voor gemeentelijke monumenten verruimd m.b.t. monumentale kunst. Juridisch Juridisch gezien geldt voor de 150 geïnventariseerde kunstwerken het volgende: 1. Voor 96 kunstwerken is geen afzonderlijke juridische bescherming opgenomen.

Deze kunstwerken maken namelijk deel uit van of zijn in opslag bij een (voor)beschermd rijks- of gemeentelijk monument of cultuurhistorisch waardevol object. Voor deze monumenten en objecten geldt een instandhoudingsplicht: een verbod op beschadiging of vernieling, of het onthouden van onderhoud dat voor de instandhouding noodzakelijk is. 2. De 54 kunstwerken die onderdeel uitmaken of in opslag zijn van gebouwen waarvoor geen bescherming geldt, zijn bij genoemd besluit van 13 juni 2023 voorbeschermd als historisch waardevol kunstwerk (wat cf. art. 19 van de erfgoedverordening dezelfde instandhoudingsplicht regelt). Een definitief aanwijzingsbesluit wordt verwacht in het 2e kwartaal van 2024. 3. Van de 150 kunstwerken zijn er 122 in particulier eigendom en 28 in gemeentelijk eigendom. De eigendomssituatie staat geheel los van de bescherming zoals besproken bij 1. en 2. Communicatief 1. Alle 150 kunstwerken zijn weergegeven op de monumentenkaart van de gemeente Eindhoven die sinds 23 oktober jl. publiek toegankelijk is via Monumenten | Gemeente Eindhoven. Ieder kunstwerk is voorzien van een beschrijving en cultuuren kunsthistorische waardering. 2. De eigenaren van de 54 kunstwerken die als historisch waardevol kunstwerk zijn voorbeschermd zijn in juni 2023 geïnformeerd over het kunstwerk, de bescherming, en het Stappenplan van de RCE.

3 Stappenplan voor het behoud van monumentale kunst | Publicatie | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

2

Inboeknummer

24bst00094

3. In contact met initiatiefnemers bij planvorming heeft de gemeente sinds het definitief worden van de inventarisatie (2022) gewezen op het belang en behoud van de kunstwerken, het Stappenplan van de RCE en tijdige samenwerking met Erfgoedvereniging Heemschut en lokale erfgoedpartners. Operationeel 1. De verantwoordelijkheid voor de kunstwerken ligt bij de eigenaar. 2. Het gaat hier naast onderhoud en instandhouding, ook om het garanderen van behoud/herplaatsing bij planvorming, bescherming tijdens (ver)bouwwerkzaamheden en in geval van herbestemming om deskundig uitnemen, verplaatsen, in opslag nemen en daarbij beschermen. 3. Het genoemde ‘Stappenplan’ van de RCE dient hierbij als richtsnoer voor herbestemmingsmogelijkheden, conserveringsadviezen, auteursrechtelijke kwesties, etc. Overzicht oorzaken Nr

Kunstwerk(en)

Jaar

Eigenaar

Toelichting

1

Banksteenmozaïek – W.

2020

Particulier

In opslag geplaatst voorafgaand aan sloop gebouw in 2008

Elenbaas

met oog op herplaatsing. In afwachting van langdurige

Stationsweg 1 –

planvorming op plaats stationspostkantoor, is in 2020 echter

stationspostkantoor

geconstateerd dat het kunstwerk in opslag verloren is gegaan door materiaalmoeheid.

2

Betonreliëf – A. Sproncken

2022

Particulier

Voorafgaand aan verbouwing gebouw was kunstwerk bekend bij gemeente en initiatiefnemer, maar er zijn geen

Woongebouw Frankrijkstraat

afspraken vastgelegd over behoud bij werkzaamheden/toekomstige situatie. Bij verbouwing verloren gegaan. 3

Schilderingen – R. Peeters

2022

Gemeente

Door onduidelijkheid in afspraken en gebrek aan financiën,

Sgraffito – G. de Morée

geen locatie voor opslag en definitieve herplaatsing is

M. v. Bourgondiëlaan – school

besloten de kunstwerken niet te handhaven bij de sloop van het gebouw.

4

Glas applique – H. op de

2023

Particulier

Kunstwerk was niet beschreven als onderdeel van

Laak

rijksmonument en daarom niet beschermd. Kunstwerk per

Boschdijk 525, vrml. Philips

ongeluk bij verplaatsing verloren gegaan, ondanks dat de

Hoofdkantoor

intentie was het te behouden.

Conclusie Uit de evaluatie blijkt dat door het ontbreken van beleid zaken in de uitvoering kunnen mislopen. Daarom heeft het college al op 13 juni 2023 nieuw beleid ingezet met het vaststellen van de inventarisatie van de 150 kunstwerken. Dit beleid wordt op dit moment uitgerold en waar nodig verder aangescherpt. De acties die hieronder worden voorgesteld en die de eerste prioriteit krijgen, zitten met name op juridisch en communicatief vlak, omdat deze de basis vormen om tot een goede uitvoering (het operationele aspect) te komen. Het gaat om nieuwe acties die we in 2024 in gang gaan zetten.

3

Inboeknummer

24bst00094

Actieplan 2024 Beleidsmatig • Publiekrechtelijk: Niet alle 96 kunstwerken die onderdeel zijn van of in opslag zijn bij een monument of cultuurhistorisch waardevol object blijken beschreven te zijn in de redengevende omschrijving. Om het belang van deze kunstwerken te benadrukken voegen we deze toe in de redengevende omschrijving van het monument of cultuurhistorisch waardevol object of wijzen we ze aan als historisch waardevol kunstwerk. Hierover stellen we de eigenaren in kennis. • We onderzoeken de mogelijkheid van een financiële reservering bij kunstwerken in gemeentelijk eigendom om in geval van nood/spoed in stand houden, uitnemen, opslaan en herplaatsen te bekostigen. Juridisch • We verzoeken bij een vergunningaanvraag een initiatiefnemer om t.a.v. in de inventarisatie opgenomen kunstwerken aanvullende gegevens te overleggen m.b.t. behoud/bescherming tijdens werkzaamheden en hoe om te gaan met uitnemen en opslag • Bij een te verlenen vergunning dienen nadere eisen m.b.t. bovenstaande als voorschriften worden opgenomen. Dit zal de commissie omgevingskwaliteit in haar advies meegeven • Privaatrechtelijk: in geval van ruimtelijke ontwikkelingen waarbij een andere partij eigenaar is en kunstwerken uit de inventarisatie een rol spelen, streven we er naar om in een overeenkomst afspraken vast te leggen.

Deze gaan over: o Het behoud van het kunstwerk en plicht tot herplaatsing in nieuwe situatie. We wegen haalbaarheid af in relatie tot de opgave o Aspecten over / voorwaarden bij instandhouding bij uitnemen, transport en opslag, zoals deskundige begeleiding o Onvoorzien of onvermijdelijk verlies van de kunstwerken en passende compensatie. Communicatief • Bij aanvang van ontwikkelingen zijn we helder over de gewenste doelstelling: behoud van het kunstwerk in situ, (in geval van sloop) in of bij vervangende nieuwbouw of op een plek elders in Eindhoven. We leggen vast wat de rollen en verantwoordelijkheid van de diverse betrokkenen (eigenaren/initiatiefnemers, gemeente, erfgoedpartners) zijn • Aan eigenaren: We informeren alle eigenaren van de kunstwerken (voor zover nog niet gebeurd) actief over bescherming, instandhoudingsplicht en hoe met de kunstwerken om te gaan, dit in de vorm van een handleiding voorzien van uitleg en contactgegevens. Een besluit tot het beschermen van kunstwerken vormt hier een aanleiding voor • We verbeteren de vindbaarheid en zichtbaarheid van het thema ‘monumentale kunst’ op de gemeentelijke website, waarbij we de meest waardevolle kunstwerken extra aandacht geven.

4

Inboeknummer •

24bst00094

Intern: we maken voor intern gebruik een handleiding/instructie, afhankelijk van de informatiebehoefte en het handelingsperspectief. We communiceren duidelijk waar de informatie over de kunstwerken te vinden is en zorgen dat input tijdig bekend is

Operationeel • We zorgen ervoor dat er een gericht aanspreekpunt bij de gemeente is voor vragen over monumentale kunst en geven aan bij welke afdeling zaken gemeld kunnen worden (mede in relatie tot bescherming en handhaving) • We attenderen eigenaren bij de uitvoering van werkzaamheden (uitnemen, transporteren, opslaan en herplaatsen) op het stappenplan van de Rijksdienst als richtsnoer en het organiseren van deskundige begeleiding • We inventariseren welke locaties voor tijdelijke opslag beschikbaar en geschikt zijn. Op deze manier kan bij spoed sneller een opslaglocatie worden geboden.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Eindhoven,

secretaris

Bijlage Inventarisatie monumentale kunst wederopbouwperiode gemeente Eindhoven

5