Bijlage 3 - Participatieverslag

Participatieverslag Ontwikkeling Programma Stedelijke en Maatschappelijke Voorzieningen Aanleiding Met de gemeentebrede aanpak op de programmering van stedelijke en maatschappelijke voorzieningen geven we invulling aan de doelstelling uit de Omgevingsvisie: we werken aan een voorzieningenstructuur die onze inwoners binnen 15 minuten van de eigen woning toegang geeft tot basisvoorzieningen. De beleidsthema’s die betrekking hebben op de aanpak zijn zorg en welzijn, onderwijs, detailhandel, horeca, sport en spel, cultuur en (delen van) groen. We ontwikkelen een programma waarmee we inzicht blijven houden in het voorzieningenniveau in de stad en onder meer met onderbouwde ruimtelijke programmering ruimte kunnen voorzien voor de vestiging van voorzieningen. Maatschappelijke en economische trends en ontwikkelingen en de toekomstvisie van externe deskundigen zijn, en blijven, een belangrijk onderdeel van de ontwikkeling van de ruimtelijke aanpak. Doel van het programma Het programma is een adaptief instrument dat ondersteunt bij de structurele en langjarige aanpak op de optimale spreiding en toegankelijkheid van basisvoorzieningen. Het is een hulpmiddel bij maatwerk per specifieke situatie en per verschillende gebied. Het voorzieningenaanbod is echter niet statisch en aan verandering onderhevig.

Bij elke (gebieds)ontwikkeling en bij elke vraag naar ontwikkelpotentie zal gekeken moeten worden naar de actuele situatie en de behoefte die hieruit ontstaat. Dit betekent dat we in de planning en realisatie van de benodigde voorzieningen rekening houden met groeiscenario’s en gewijzigde omstandigheden. We voorzien in de tijd veranderende behoeftes en inzichten waar we bij de toekomstige planning van voorzieningen rekening mee moeten houden. Daarnaast kunnen normen veranderen, ontwikkelingen in specifieke sectoren van invloed zijn en kunnen richtlijnen naar aanleiding van de input van betrokken partners om aanpassing vragen. Interviews met stakeholders We hebben externe en interne deskundigen bevraagd over hun visie over de ruimtelijke impact van voorzieningen, afwegingskaders die zij gebruiken bij hun ruimtelijke planning en spreiding, relevante wet- en regelgeving en belangrijke trends en ontwikkelingen. Het doel hiervan was om de perspectieven van verschillende experts in beeld te krijgen en te begrijpen welke factoren voor hen van belang zijn bij het maken van ruimtelijke keuzes. De interviews gaven inzicht in de specifieke visie van de stakeholders. Dit stelde ons niet alleen in staat om algemene trends te identificeren en nuances en details binnen specifieke vakgebieden te ontdekken, maar het gaf ons ook inzicht in de vastgestelde aanpakken van een aantal grote steden.

Door in gesprek te gaan, werd het mogelijk om vragen direct te verduidelijken en aanvullende context te verkrijgen, wat de waarde van de verkregen informatie vergrootte. De selectie van stakeholders is tot stand gekomen in overleg met de inhoudelijk deskundigen van de Gemeente Eindhoven van de afdelingen Economische Zaken, Cultuur, Groen, Sport, Onderwijs en het Sociaal Domein. Op basis van de selectie zijn stakeholders uitgenodigd voor een interview, waarop veel positieve reacties zijn gekomen. Tijdens de gesprekken is aan de betrokkenen gevraagd of er voor ons andere relevante partijen waren om te consulteren. Dit heeft geleid tot aanvulling van de oorspronkelijke lijst. In totaal hebben we ruim 65 externe partijen gesproken voor het stakeholdersonderzoek ‘ programmering voorzieningen’, zowel in één-op-één gesprekken als in groepsverband. Voor het benchmarkonderzoek hebben we gesproken met 11 beleidsmedewerkers, projectleiders en planologen uit de steden Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Utrecht, Groningen en Almere. Alle gesprekken zijn vastgelegd in verslagen, die als onderbouwing zijn gebruikt bij de ontwikkeling van de methode om voorzieningen onderbouwd ruimtelijk te kunnen programmeren.

Gedurende de ontwikkeling van het programma is continu afgestemd met de beleidsmedewerkers en strategisch adviseurs van de afdelingen Economische Zaken, Cultuur, Groen, Sport, Onderwijs, Sociaal Domein en Strategie & Opgaven. Daarnaast is regelmatig contact geweest met de programmaleider Voorzieningen van de Metropool Regio Eindhoven (MRE), is vanuit het ontwikkelteam input gegeven aan de regionale strategie en zijn we onderdeel geweest van het projectoverleg met MRE en Rijk. Dit heeft geleid tot waardevolle inzichten. In bijlage 1 presenteren we de bevindingen uit het stakeholdersonderzoek en het benchmarkonderzoek met de steden op hoofdlijnen. Deze hoofdlijnen zijn ook gepresenteerd tijdens een technische presentatie aan de Raad op 3 december 2024.

In bijlage 2 staat een opsomming van de partijen die we hebben gesproken. Eindhovense richtlijnen voor Voorzieningen De inzichten uit het stakeholdersonderzoek ‘ruimtelijke programmering voorzieningen’, hebben onder andere geleid tot de ontwikkeling van de Eindhovense richtlijnen voor de voorzieningenstructuur en hebben inhoud gegeven aan de manier waarop we het proces van programmeren inzetten. Naast de waardevolle inzichten uit het stakeholdersonderzoek, hebben de interviews geleid tot het opbouwen van een netwerk van professionals. Met enkele partijen is een goede samenwerking ontstaan waarbij de intentie is uitgesproken om een aantal ruimtelijke opgaven gezamenlijk aan te pakken. Deze voorgenomen samenwerking is niet alleen dienend aan de uitvoering van het programma voorzieningen, maar zal voor meerdere gemeentelijke domeinen een waardevolle opbrengst opleveren. Waar gaan we mee aan de slag? • Stakeholders ervaren de gemeente nu als complex, wat samenwerking en procesdoorloop bemoeilijkt. Het programma voorzieningen heeft een integrale benadering, waarbij afdelingen en processen op elkaar worden afgestemd. Het organiseren van één centraal gemeentelijk aanspreekpunt is één van de maatregelen die worden voorgesteld. •

Ruimtelijke opgaven hebben vaak een sociaal-maatschappelijke aanleiding, waarbij de behoefte aan meer verbinding en interactie in de samenleving centraal staat. Het programma Voorzieningen stelt voor multifunctioneel ruimtegebruik te stimuleren, geschikte locaties hiervoor te onderzoeken en te helpen om partijen aan elkaar te verbinden.

•

Het programma onderschrijft het belang van het in contact blijven met onze partners en herijking van de methode op basis van veranderende inzichten. Om deze betrokkenheid voort te kunnen zetten, stelt het programma voor de participanten te blijven uitnodigen om zo te werken aan een structureel geborgd netwerk dat bijdraagt aan kennisdeling.

•

In het Integraal Huisvestingsplan (IHP) Onderwijs is de uitbreidingsbehoefte voor onderwijs opgenomen.

•

In het Integraal Huisvestingsplan (IHP) Sport is de uitbreidingsbehoefte voor binnen- en buitensport opgenomen.

•

Ondanks de schaalsprong zetten we in op consolidatie van het huidige aanbod detailhandel met een kleine groei in het segment dagelijkse boodschappen. De plancapaciteit in Eindhoven is groot genoeg om in de behoefte van de groeiende stad te voorzien. We voorzien een kleine uitbreiding in het dagelijkse aanbod.

•

Er is ruimte voor extra horeca in Eindhoven. Het programma stelt voor nadrukkelijk aandacht hebben voor toegankelijke horeca in wijken buiten de ring.

•

Het programma stelt voor om in te zetten op uitbreiding van ruimte voor de culturele sector. Het aanbod hoeft echter niet evenredig met de bevolkingsgroei mee te groeien. Er zal in ieder geval rekening gehouden worden met extra aanbod in de ontwikkelgebieden KnoopXL, WoensXL, Kastelenplein en de Kanaalzone Zuid.

•

Met het toevoegen van een aantal bibliotopen zetten we in op vergroting van de capaciteit en een betere spreiding van het aanbod.

•

We gaan uit van de bestaande beleidskaders voor het toevoegen van groen en spannen ons in om groene verblijfsplekken binnen 5 minuten van de woning toegankelijk te krijgen voor onze inwoners.

•

We kijken nadrukkelijk naar de combinatie van groen en speelplekken. De norm van “Jantje Beton”, te weten 3% van de ontwikkelruimte kan ingezet worden voor spelen in combinatie met groen, kan een goed uitgangspunt zijn.

Dit programma biedt een ondersteuning in de aanpak op zowel de aantallen als de spreiding van de voorzieningen. Hierin zien we een onderscheid in onderwerpen die we op korte termijn kunnen adresseren, en onderwerpen die op wat langere termijn de aandacht verdienen. Voor de korte termijn zien we daarom de volgende ‘Top 5’ ontstaan, in willekeurige volgorde: • Verbetering van toegankelijkheid in eerstelijns medische zorg in verschillende stadsdelen; • Uitbreiding van commerciële sportvoorzieningen; • Uitbreiding koffiezaken, lunchrooms en restaurants buiten de ring. • Uitbreiding van kinderopvang en buitenschoolse opvang (deze behoefte wordt momenteel nader verkend); • Uitbreiding met twee lokale parken, meer groene ruimte in de Kanaalzone en het Centrum. De stedelijke groei en verdichting zorgen ervoor dat in de toekomst extra voorzieningen nodig zijn. Als we de huidige situatie beschouwen en de schaalsprong in ogenschouw nemen, dan is inzet op de volgende thema’s wenselijk: • Multifunctionele accommodaties waar buurtontmoeting en cultureel en design aanbod samenkomen, met name in gebieden waar veel extra woningen worden toegevoegd; • Uitbreiding van het aantal speelplekken; • Zoeken naar oplossingen voor extra sportlocaties, zoals sporthallen en locaties voor zwemlessen; • Uitbreiding en betere spreiding van het tweedelijns GGZ aanbod.

Waar heeft de gemeente weinig tot geen invloed op? De rol die we als lokale overheid kunnen en willen spelen bij de realisatie van voorzieningen is afhankelijk van veel factoren. In sommige gevallen is de gemeentelijke rol alleen planologisch, in andere gevallen participeren we actief, ook financieel. De gemeente kan niet ingrijpen in marktwerking, zoals bijvoorbeeld in de dynamiek van de vastgoedmarkt. We begrijpen dat partijen behoefte hebben aan betaalbare ruimtes, maar dit kunnen we slechts in uitzonderlijke gevallen zelf oppakken. We ondersteunen partijen bij het adresseren van ruimtelijke vraagstukken, zoals het borgen van voldoende ruimte voor voorzieningen in het fysieke landschap van de gemeente. Het creëren van meer ruimte zal de vraag naar personeel niet oplossen. Deze uitdaging speelt een rol bij de realisatie van bijna alle voorzieningen. De manier waarop het probleem opgelost wordt, is in eerste instantie aan de sector zelf. Het is wel de intentie dat we als gemeente ons actief zullen inzetten om zo goed mogelijk samen te werken, aan te zetten tot kennisdeling en toegang tot (gemeentelijke) initiatieven en netwerken zullen stimuleren. Reflectie Wij hebben de interviews met deskundigen als zeer positief ervaren, met veel betrokken en gemotiveerde participanten die bereid waren om actief bij te dragen aan het onderzoek.

De participanten gaven aan graag op de hoogte gehouden te willen worden van de verdere ontwikkelingen binnen het programma Voorzieningen. Dit toont aan dat er een sterk draagvlak is en interesse om mee te denken over de vervolgstappen.

Bijlage 1: bevindingen stakeholdersonderzoek op hoofdlijnen

Zorg en welzijn • De zorgvraag neemt de komende jaren toe in Eindhoven. Een oorzaak hiervoor is de vergrijzing. Tegelijkertijd zorgt ook de groei van de bevolking door de schaalsprong voor een grotere zorgvraag. Het aantal inwoners neemt immers sterk toe. • Er is een tekort aan zorgprofessionals. Bij een aantal eerstelijnszorgpraktijken is geen ruimte beschikbaar voor nieuwe patiënten. • Verschillende zorgprofessionals gaan steeds meer samenwerken in de vorm van ketenzorg. Gezondheidscentra waar meerdere zorg-professionals gevestigd zijn, kan deze ketenzorg versterken. • Technologische ontwikkelingen krijgen een steeds grotere rol in de zorg. • Er wordt steeds meer ingezet op preventie om een grotere zorgvraag achteraf te voorkomen. Het versterken van de sociale basis heeft hierin een belangrijke rol. Onderwijs en opvang • De schaalsprong heeft invloed op de behoefte aan onderwijs. Naar verwachting zal het aantal kinderen in gemeente Eindhoven toenemen. • Landelijk wordt er meer gebruik gemaakt van kinderopvang. Zowel het aantal kinderen als het gemiddeld aantal uren per kind per week bij de opvang stijgt. Hierdoor neemt de capaciteitsvraag toe. • Bij nieuwbouw voor onderwijs en opvang wordt steeds vaker gekeken om deze samen in een SPIL centrum te vestigen. Detailhandel en horeca • Het niet-dagelijks aanbod krimpt, voornamelijk door onlineconcurrentie.

• Het aantal fastservicezaken stijgt snel, terwijl het aantal drankverstrekkers afneemt. In een studentenstad als Eindhoven is het bovendien belangrijk om een nachtsector te hebben. • In binnensteden worden andere publieksfuncties dan winkels steeds belangrijker, zoals horeca, leisure en ambachten. Ook is er steeds meer sprake van branchevervaging, waarbij detailhandel, diensten en horeca zich vermengen. • Er is ruimte voor gezinsvriendelijke horeca in wijken. • Het aantal internationals in Eindhoven neemt toe. Dit is ook zichtbaar in de detailhandel en horeca, waar er steeds meer concepten gericht zijn op internationals. Cultuur en leisure • Culturele instellingen hebben ook een maatschappelijke functie. Bibliotheken functioneren bijvoorbeeld als informatiepunten en bevorderen de sociale cohesie voor bewoners.

• •

•

De leisure en recreatiesector krijgt een steeds prominentere rol in de binnenstad. Demografische veranderingen hebben grote invloed op de behoefte aan cultuur en leisure. Het is belangrijk dat het aanbod wordt afgestemd op diverse doelgroepen. Er is binnen de culturele sector behoefte om te kunnen experimenteren in regelluwe zones.

Groen • In een stad met een hoge bevolkingsdichtheid is het hebben van een kwalitatief goede groenstructuur met openbare groenplekken op loop- en fietsafstand belangrijk. Zeker inwoners zonder eigen buitenruimte gebruiken het openbaar groen als plek om te bewegen en te ontspannen. • Openbaar groen wordt voor steeds meer doeleinden gebruikt, zoals sport, onderwijs en ontmoeten. Openbare groene ruimte draagt daardoor sterk bij aan de sociale saamhorigheid en verbetert de (mentale) gezondheid en het welzijn. Sport en spel • Speelplekken zijn belangrijke plekken voor kinderen om zich te ontwikkelen, zowel op fysiek als op sociaal vlak. Inclusiviteit van speeltuinen is belangrijk. Dit betekent speeltuinen voor diverse leeftijden en dat deze ook toegankelijk zijn voor en speelmogelijkheden bieden aan kinderen met een lichamelijke beperking. • Mensen sporten steeds meer in de buitenruimte. Openbare sport-plekken en buitenmogelijkheden voor fitness zijn populair. In stedelijk gebied neemt de vraag naar Urban Sports toe. Doorgaande groenstructuren, in de vorm van groene wiggen, kunnen hier een rol in spelen. • Sportvoorzieningen hebben een grote ruimteclaim, maar de ruimtes worden buiten de piekuren niet altijd optimaal benut. Dit biedt kansen voor andere activiteiten.

Algemeen • Er is behoefte aan één centraal loket bij de gemeente, zowel als eerste aanspreekpunt voor ruimtelijke vraagstukken en ontwikkelingen als een loket voor het ophalen van relevante data. • Behoefte aan betaalbare ruimtes. • Gebieden moeten elkaar versterken, daarbij is het belangrijk om te kijken naar de demografie van een gebied en welke behoefte daarbij hoort. • Voorzieningen moeten goed bereikbaar zijn.

Bijlage 1: bevindingen benchmarkonderzoek met grote steden op hoofdlijnen

•

Volgens alle gesproken gemeenten is het essentieel om voorzieningen vroegtijdig te integreren in het stedelijk ontwikkelingsproces, zodat er ruimte en voldoende financiële middelen worden gereserveerd om een goede ruimtelijke inpassing mogelijk te maken.

•

Een goede samenwerking tussen het sociale en ruimtelijke domein is essentieel voor succesvolle planning en uitvoering van voorzieningen. Deze domeinen hebben verschillende belangen: het ruimtelijke domein richt zich op de fysieke aspecten (harde kant), terwijl het sociale domein de maatschappelijke (zachte) kant benadrukt. Integraal werkende teams, zoals in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam, werken samen aan gemeenschappelijke doelen en fungeren als brug tussen de afdelingen.

•

De integrale teams van de steden houden zich bezig met alle werkzaamheden van plannen tot realiseren van voorzieningen, maar zijn niet verantwoordelijk voor de inhoudelijke beleidsopgaven. Dat ligt bij de inhoudelijke domeinen.

•

Het gebruik van referentienormen en rekentools helpen bij het kwantificeren van de behoefte aan voorzieningen en geven aanleiding tot gesprek. Door gemeenten wordt wel geadviseerd om deze gegevens in samenhang te zien met de lokale gebiedsdynamiek. Gemeenten moeten bijv. rekening houden met demografische veranderingen en toekomstbestendige voorzieningen ontwikkelen, waarbij ruimte is voor flexibiliteit.

•

Door de steden wordt geadviseerd om een continu proces van monitoring en evaluatie te hebben om te zorgen dat het voorzieningenaanbod op peil blijft om daarmee aan de behoefte van de inwoners te voldoen.

•

Voor een succesvolle implementatie en breed draagvlak voor het voorzieningenbeleid adviseren andere steden om vanaf het begin zoveel mogelijk partijen (zowel intern als extern) te betrekken.

•

Externe samenwerking en innovatieve benaderingen zijn essentieel om projectontwikkelaars aan te moedigen maatschappelijke voorzieningen in hun plannen op te nemen. De geraadpleegde gemeenten raden aan om vereveningsfondsen, beloningssystemen en/of sociale eisen in aanbestedingen te overwegen.

Bijlage 2: lijst met gesproken partijen

Stakeholdersonderzoek: 1. 040 Verloskunde 2. Accountmanagers Sport 3. Area51 4. BENU Apotheken 5. B-fysic groep 6. Bibliotheek Eindhoven 7. Christiaan Huygens college 8. CKE 9. COA 10. Cory.Care 11. CZ 12. Droomwereld 13. Dutch Design Foundation 14. Eindhoven247, Eindhoven365 15. Eindhovense Kanovereniging Beatrix 16. Eindhovense Sportraad 17. Emoves 18. Fonds voor Cultuurparticipatie 19. Fontys Hogeschool 20. Foundation We Are 21. GGD Brabant Zuidoost 22. GGzE 23. Huisartsen Brainport 24. InRetail 25. International School Eindhoven 26. Kenniscentrum Ruimte OK 27. Klimcentrum Neoliet en Boulder Neoliet 28. KNMT 29. KNVB 30. Koninklijke Horeca Nederland 31. Korein 32. Kragtgroep 33. KSS 34. Locatus

35. Lumens 36. Matchmaker Binnenstad Eindhoven 37. Museumvereniging 38. Muziekgebouw Eindhoven 39. Nederlandse Zorgautoriteit 40. NEOS 41. NOC*NSF 42. Ontdekfabriek 43. Oortwolk 44. Paramedisch Platform Brainport 45. Parktheater 46. Pitstop 47. Platform Ondernemende Sportaanbieders 48. Regioraad Zorg 49. RINO Zuid 50. SALTO 51. SKPO 52. Sportacquisiteur EHV365/BrabantSport 53. St. Anna Zorggroep 54. STBN 55. Stichting Cultuur Eindhoven 56. Stichting Speciaal Onderwijs en Expertisecentra 57. Stroomz 58. Trefpunt Groen 59. Urban Sport Performance Center Eindhoven 60. Veiligheidsregio Brabant Zuidoost 61. Vereniging LOS (Jantje Beton) 62. Vereniging Openbare bibliotheken 63. VGZ 64. Vitalis zorggroep 65. Vitus Zuid 66. Watersportverbond 67. Yuverta 68. Zorggroep CaZo

Benchmark grote steden: Beleidsmedewerkers, projectleiders (Maatschappelijk) Voorzieningen, planologen Gemeente Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Utrecht, Groningen en Almere. Inhoudelijk deskundigen Gemeente Eindhoven: Beleidsmedewerkers en strategisch adviseurs van de afdelingen Zaken, Cultuur, Groen, Sport, Onderwijs, Sociaal Domein en Strategie & Opgaven Metropool Regio Eindhoven (MRE): Programmaleider Voorzieningen en projectteams (programma MRE en het Rijk) Strategisch Adviseurs gemeente Asten, Bergeijk, Best, Bladel, Cranendonck, Deurne, Eersel, Eindhoven, GeldropMierlo, Gemert-Bakel, Heeze-Leende, Helmond, Laarbeek, Nuenen, Oirschot, Reusel-De Mierden, Someren, Son en Breugel, Valkenswaard, Veldhoven, Waalre.