Bijlage 2 - Startnotitie Visie op de stad
Tekst van het document
Startnotitie Visie op de stad Toekomstperspectieven en ontwikkeldoelen voor Eindhoven
gemeente Eindhoven Strategie september 2023
september 2023
-
1 Waar gaat het om? De regio Eindhoven maakt een fascinerende ontwikkeling door. Het succesvolle hightech ecosysteem is een magneet voor mensen die van heinde en ver aangetrokken worden door interessante banen in een spannend ecosysteem. Deze ontwikkeling is Eindhoven niet vreemd. De grote groei van de stad ontstond in de eerste helft van de vorige eeuw door de stormachtige uitbreiding van Philips. We staan op een omslagpunt. Een omslagpunt dat gekenmerkt wordt door een overgang van inzetten op versterken en stimuleren van de economie en ‘nooit meer de malaise van de jaren 90’ naar een situatie waarin we de stormachtige uitbreiding van het ecosysteem en de effecten daarvan op stad en regio moeten opvangen. Dat betekent dat we met elkaar na moeten denken over de stad van de toekomst. Hoe gaan we die ontwikkeling maken? Hoe ziet dat eruit? En ook: hoe houden we Eindhoven voor iedereen prettig en leefbaar? Met waarden op het gebied van welzijn en gelijkwaardigheid. En dit in een tijd van veranderende maatschappelijke context en het brede debat daarover (iedereen die meedeelt in het succes en de klimaatverandering), maakt dat we een nieuwe kapstok en frisse perspectieven nodig hebben. In de rijke traditie van onze regio vraagt dat slim en gezamenlijk optrekken van overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen.
Vanuit een heldere agenda en gedeelde waarden zullen we in gezamenlijkheid de juiste balans moeten brengen in de ontwikkeling van stad en regio. En dat kan natuurlijk niet zonder onze (huidige en toekomstige) inwoners. Het bieden van een aangename leefomgeving en kansgelijkheid is een collectieve opgave waar iedereen zijn steentje aan moet bijdragen. En dit is niet alleen ten dienste van de stad en samenleving. We voelen ook mede verantwoordelijkheid voor de regio die inmiddels van strategisch belang is op Europese en mondiale schaal. We zien (geopolitieke) ontwikkelingen binnen en buiten Europa, waarbij thema’s als strategische autonomie en de verhouding van Europa in relatie tot de VS en China actueel zijn en herijkt moeten worden. Brainport Eindhoven neemt hier als high tech-topregio een bijzondere plaats in. Dit zal groeiende invloed gaan krijgen op de positie van de Brainportregio en de internationale en Europese zichtbaarheid daarvan. Dat gaat ook betekenis hebben voor de ontwikkeling van de stad. Daarnaast hebben de technologieën die hier ontwikkeld worden en de producten die hier gemaakt worden groeiende impact op het functioneren van de mondiale samenleving. Dit alles is cruciaal voor de aanpak van de grote maatschappelijke vraagstukken waar we voor staan.
Maar hoe pak je het vinden van een nieuw evenwicht dan aan? Wat voor beelden hebben we over de toekomst van Eindhoven als centrumstad van de Brainportregio? Op welke manier brengen we Eindhoven op een goede manier vooruit? Wat is daarvoor nodig? De zoektocht naar antwoorden en wervende perspectieven staat centraal in dit traject waarover we richtinggevende uitspraken aan uw raad vragen.
2
gemeente Eindhoven
september 2023
-
2 Wat willen we bereiken? In het licht van deze zoektocht stellen wij een aanpak voor die gericht is op het realiseren van de volgende beoogde resultaten: -
Het ontwikkelen en uitlokken van nieuwe perspectieven, inspiratie en verbeeldingskracht over de toekomst van Eindhoven;
-
Mede op basis hiervan komen tot richtinggevende ontwikkelprincipes voor ontwikkeling van stad en samenleving. We streven naar ontwikkeldoelen - naar analogie van de Sustainable Development Goals (SDG’s) - die zorgen voor een stad in balans. Naast concrete doelen, kunnen dit ook principes zijn voor de brede ontwikkeling van de stad. Op ieder gebied toepasbaar en meetbaar. Dat laatste is van belang want de ontwikkeldoelen moeten agendasettend werken en richting geven aan toekomstige beleidskeuzes bij de gemeente en bij de partners in de stad.
Hiermee brengen we tot uitdrukking dat we op zoek zijn naar een vernieuwende blik om naar de toekomst te kijken en naar perspectieven om de huidige groeipijn te verlichten. Om zo Eindhoven op een goede manier naar een volgende fase in haar ontwikkeling te brengen. Dat vraagt een stip aan de horizon, maar wel een stip die niet gestold en in beton gegoten is. Het gaat om een stip die kan meebewegen en aangevuld kan worden. De SDG’s zijn 17 doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. De SDG’s zijn bepaald door de VN, maar kwamen er voor en door iedereen. Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. Achter de 17 doelen zitten 169 targets. Die maken ze nog concreter. De SDG-missie wordt vormgegeven door een professioneel netwerk (bedrijven, instellingen en overheden) en in een brede beweging (de ‘gewone’ burger). De systematiek van de SDG’s zien we als voorbeeld voor de ontwikkeldoelen voor Eindhoven.
Er zijn al de nodige visie-gerelateerde documenten gemaakt, besloten en in gang gezet. Ter illustratie een niet uitputtende opsomming van dit type documenten die om verschillende redenen, met verschillende doelen ontwikkeld zijn: •
Beleidskader ‘De Toekomst is van ons Samen’: een door Eindhoven365 ontwikkelde visie 2030 als basis voor de citymarketingstrategie. Unaniem door de raad vastgesteld op 25 januari 2022;
gemeente Eindhoven
3
september 2023
-
•
• •
•
•
De Omgevingsvisie (vastgesteld in juni 2020). De actualisatie hiervan loopt op dit moment. Dit is een strategische visie voor de ontwikkeling van de gehele fysieke leefomgeving en een formeel ruimtelijk instrument in het kader van de Omgevingswet; MIRT-Onderzoek Verstedelijking en Bereikbaarheid Brainport (2020): de basis voor de rijksbetrokkenheid bij de ontwikkeling van KnoopXL. Verstedelijkingsakkoord (2022): de uitwerking van de regionale verstedelijkingsstrategie. Hierin wordt programmatisch de woon- en werkopgave van de regio uitgewerkt, inclusief de randvoorwaarden die nodig zijn deze verstedelijkingsopgave te realiseren. Ontwikkelperspectief Centrum (OPC; 2020): het OPC geeft de verstedelijkingsopgave in het centrum integraal weer. Naast wonen en werken en voorzieningen worden hier ook randvoorwaardelijke maatregelen in groen, water, mobiliteit en energie geduid. Strategische Agenda Brainport (2023): de agenda waarlangs samen met het rijk de uitwerking van de mainportstatus vormgegeven wordt. De basis hiervan is de Brainport Agenda. Onder leiding van de Stichting Brainport / Brainport Development wordt gewerkt aan het verder handen een voeten geven van de opgaven uit deze strategische Brainport Agenda.
Verder zijn op dit moment de nodige thematische langetermijnvisies in ontwikkeling, zoals het Ontwikkelperspectief Eindhoven (analoog aan het OPC maar dan voor heel Eindhoven), het masterplan Mobiliteit, de transformatieagenda (SD), de uitwerking van het PACT Woensel-Zuid. Er ligt op belangrijke onderwerpen en beleidsterreinen dus al het nodige. Zeker ruimtelijk-economisch is er recent veel visie en agenda ontwikkeld en in besluitvorming verankerd. Omdat we al zo veel richtinggevende visies op grote onderwerpen hebben of omdat deze in ontwikkeling zijn, gaan we dit niet over doen. We zoeken aansluiting bij wat er al is en maken daar gebruik van in de ontwikkeling van een kompas met richtinggevende principes. Dit ontwikkelen we in gesprek met partners in de stad. Een kompas dat ons en anderen richting geven bij keuzes die we moeten maken in een permanent veranderende wereld.
3 Hoe gaan we dat doen? Om te komen tot nieuwe perspectieven en ontwikkeldoelen stellen we op hoofdlijnen een aanpak voor die uitgaat van een continu gesprek en open dialoog met stakeholders in de stad en daarbuiten. We bedoelen daarmee bewoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen, medeoverheden, etc. De ontwikkeldoelen worden interactief en iteratief ontwikkeld. We accepteren dat de wereld permanent verandert en de toekomst voorspellen moeilijk is. Daarom zijn de ontwikkeldoelen per definitie ‘incompleet’ en ze zullen nooit ‘af’ zijn. Het is van belang dat ze op ieder moment breed gedragen zijn. En dat ze om kunnen gaan met verschillende scenario’s voor de
4
gemeente Eindhoven
september 2023
-
toekomstige ontwikkeling van Eindhoven. We zullen de ontwikkeldoelen op verschillende momenten wel vastleggen en door u laten bekrachtigen. Naast het continue gesprek en dialoog nemen we initiatieven om inspiratie, perspectieven en verbeeldingskracht uit te lokken over de groei en de toekomst van de stad. Met inspiratie en verbeelding kunnen we de toekomstige ontwikkelingen van de stad en samenleving ‘vorm’ geven, waardoor we meer gefundeerde visies en agenda’s en goede keuzes kunnen maken in het hier en nu: hoe geven we het goed vorm en inhoud? Wij denken dan bijvoorbeeld aan een periodieke lezing(enreeks) met een inspirerende spreker en een jaarlijkse ‘ontwerp de toekomst’ wedstrijd/prijs voor scholieren en studenten. Ook willen we de designkracht van Eindhoven uitnodigen en uitdagen om met vernieuwende ideeën en ontwerpen te komen. Verbeeldingskracht zien wij als een krachtig hulpmiddel om een betere stad te maken.
Het inzetten van scenariodenken zou bijvoorbeeld ook van toegevoegde waarde kunnen zijn. Het verkennen van enkele ‘what if’ scenario’s kan helpen om beleidskeuzes op alle beleidsterreinen robuust(er) te maken. De groei van de stad is nu actueel. Discontinuïteit kan ontstaan na gebeurtenissen die abrupt (rampen) of geleidelijk (processen) plaatsvinden. Een scenariostudie kan voorziene of onduidelijke en onvoorziene gevolgen hebben. Daarover nadenken helpt om nu beter te communiceren en beter gefundeerde keuzes voor te leggen en te maken. We staan hierbij een open proces voor, waarbij we ook initiatieven van anderen omarmen. Wel op voorwaarde dat deze initiatieven open zijn voor iedereen. En we hebben daarbij oog voor alle geluiden en diversiteit in de stad. De leerervaringen van ‘Blik op Eindhoven’ helpen ons bij het goed vormgeven van de interactie met de stad. Om die brede en diverse groepen aan te spreken en uit te nodigen zal er ook ingezet worden op een brede (publieks-)campagne. Bekendheid geven aan het traject en mensen laten weten hoe ze bij kunnen dragen is een belangrijke doelstelling hiervan. We zoeken hiervoor aansluiting bij Eindhoven365 en de door u vastgestelde citymarketingstrategie.
4 Relatie motie “Brainport Balans Check” en rol raad. Tenslotte leggen we ook een relatie met onze toezegging in de raadsvergadering van 11 juli jl. op de ingetrokken vrije motie “Brainport Balans Check”1. Met deze aanpak geven we mede invulling aan deze toezegging. De raad stelt periodiek een nieuwe versie van de ‘incomplete’ ontwikkeldoelen vast. Het vaststellen van de nieuwe versie van de ontwikkeldoelen is tevens een moment waarin de raad met het college – conform de motie – de balans op kan maken over verantwoorde groei van de stad. De in de motie 1 https://eindhoven.raadsinformatie.nl/document/12985722/2/Brainport+Balans+Check+%28Vrije+motie+VM3%29
gemeente Eindhoven
5
september 2023
-
genoemde gewenste betrokkenheid van inwoners borgen we in onze interactieve aanpak van het traject. Het is van belang te beseffen dat de raad ons inziens in de ontwikkeling van de ontwikkeldoelen niet alleen aan zet is. De stad is en wordt gevormd door velen in de Eindhovense samenleving. We zetten daarom in op een breed en interactief traject zodat het blijvend breed gedragen worden. De voorgelegde ontwikkeldoelen zijn daarbij niet een voorstel vanuit het college, maar het opgehaalde net van een interactief traject met de stad. Daar moet de raad zich rekenschap van geven in haar besluitvorming ter zijner tijd over de ontwikkeldoelen. We nodigen de raad daarom ook actief uit om te participeren in het traject met de inwoners en stakeholders zodat zij ook goed kennis kan nemen van overwegingen, zorgen en perspectieven van deze partijen. Daarmee kunnen we gezamenlijk borgen dat dit een proces van de stad wordt en niet enkel van de lokale overheid.
5 Vervolg en planning Na uw inbreng op deze startnotitie maken wij een plan van aanpak. Een start met zichtbare activiteiten voorzien wij in de eerste helft van 2024. We gaan de voorgestelde activiteiten programmeren en zullen daarin gaandeweg de bouwstenen voor de ontwikkeling van Eindhoven gaan ontwikkelen. We nodigen u - zoals hierboven geschetst - uit om deel te nemen aan de activiteiten en zullen u daarvoor actief informeren hierover. Eind 2024/begin 2025 willen wij de eerste versie van de ontwikkeldoelen presenteren aan u en de stad. Op basis hiervan kunnen wij – college en raad – samen de balans opmaken over onze publieke verantwoordelijkheid hierbij. We voorzien een permanente cyclus van dit open gesprek met de stad met periodieke herijking van de ontwikkeldoelen. Vanzelfsprekend doen we dit op basis opgedane ervaringen met het proces. We proberen hier voor een belangrijk deel ook werk met werk te maken, maar voorzien dat een extra impuls noodzakelijk zal zijn. We gaan uit van een bedrag van ordegrootte €250.000 per jaar (in ieder geval voor 2024 en 2025) om activiteiten in gang te zetten en coördinatie hierop te organiseren. Dit zal na besluitvorming over de startnotitie nader uitgewerkt worden.
6 Samenvattend: de kaders Doel van deze startnotitie is om aan de voorkant van een belangrijk traject de raad om een kaderstellend besluit te vragen. Daarom in deze paragraaf een samenvatting van de kaders op basis waarvan wij het traject willen gaan vormgeven en waarover wij uw positieve besluitvorming vragen. Om het traject op de door ons voorgestane wijze vorm te geven, stellen we de volgende kaders voor:
6
gemeente Eindhoven
september 2023
-
a) Doel van het traject zijn – naast inspiratie, perspectief en verbeeldingskracht – concrete en praktisch hanteerbare en breed gedragen Ontwikkeldoelen voor Eindhoven; b) Dit doen we interactief en iteratief met (lokale en bovenlokale) stakeholders, waaronder bewoners, het brede bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en medeoverheden; c) We gaan daarvoor een continue dialoog aan met bovengenoemde partijen om gezamenlijk tot deze ontwikkeldoelen te komen; d) We nemen initiatieven om creativiteit en verbeeldingskracht uit te lokken over de groei en de toekomst van de stad; e) We staan open voor initiatieven van derden (mits open en inclusief) en nemen daaruit ontstane bouwstenen mee; f) We ontwikkelen een campagne voor dit traject om zoveel mogelijk mensen te bereiken: om bij te dragen en om kennis te nemen van de resultaten; g) We accepteren dat het traject nooit ‘af’ is en dat het permanent ‘werk in uitvoering’ is; h) De rol van de raad is tweeledig: actief deelnemen aan het traject en het periodiek vaststellen van een nieuwe versie van de ‘incomplete’ ontwikkeldoelen, die zijn voorbereid en ontwikkeld met de stad. i) We beginnen zichtbaar met dit proces in de eerste helft van 2024 en gebruiken 2024 en 2025 voor de uitvoering. We presenteren eind 2024/ begin 2025 de eerste versie van de ontwikkeldoelen.
En we stellen op basis van resultaat en ervaringen voor hoe eventueel vervolg na 2025 gegeven kan worden (voorzien voor eind 2025);
gemeente Eindhoven
7