Bijlage 1 Juridische en wetenschappelijke onderbouwing voor fossielvrije reclame

Bijlage 1: Juridische en wetenschappelijke onderbouwing voor fossielvrije reclame Deze bijlage is bedoeld om antwoord te geven op juridische en wetenschappelijke vragen die voortkomen uit het initiatiefvoorstel en is inhoudelijk voortgekomen uit een samenwerking tussen de Partij voor de Dieren fractie in Den Haag, verschillende juristen en stichting reclame fossielvrij. Om het initiatiefvoorstel leesbaar te houden hebben de indieners deze onderbouwing bijeengevoegd in deze bijlage. Een recente rechtszaak tussen ANVR en TUI tegen de gemeente Den Haag is in het voordeel van Den Haag uitgevallen. De termijn voor hoger beroep is inmiddels verstreken. De rechter veegde alle bezwaren van tafel. Het vonnis is hier terug te lezen: Rechtbank Den Haag, 25 april 2025, C/09/681480, ECLI:NL:RBDHA:2025:6874. Om duidelijk te maken dat de wetenschappelijke onderbouwing omvangrijk is, is achteraan een overzicht gedeeld. Beoogd effect Dit voorstel beoogt fossiele reclame te weren uit het straatbeeld van Eindhoven. Met het Reclameverbod beoogt de gemeente niet langer toe te staan dat reclames in de openbare ruimte oproepen tot meer fossiele consumptie en bijdragen aan normalisering van die consumptie. Het doel is om schadelijke uitstoot te beperken, wat positieve effecten heeft op het klimaat, het milieu en de volksgezondheid.

Het voorstel beoogt bij te dragen aan het voorkomen van steeds ergere effecten van klimaatverandering en aan het beschermen van de gezondheid en de leefbaarheid van de stad. Definitie van fossiele reclame Het Reclameverbod richt zich op de fossiele reclames zoals nader gedefinieerd in dit initiatiefvoorstel. Het gaat daarbij om een aantal fossiele producten waarvan de consumptie gepaard gaat met sterk negatieve effecten op het klimaat, het milieu en de volksgezondheid. Het verbod ziet op het volgende: “Fossiele reclame is handelsreclame waarmee kennelijk wordt beoogd de volgende producten en/of diensten aan te prijzen: fossiele brandstoffen, vliegvakanties, vliegtickets, gascontracten, grijze

stroomcontracten, cruisereizen en/of voertuigen met een brandstofmotor.” Fossiele reclame is handelsreclame (zoals gedefinieerd in de APV) voor de onderstaande producten en/of diensten: • reizen waarbij sprake is van vervoer met een vliegtuig of cruiseschip (inclusief reizen naar bestemmingen die redelijkerwijs alleen te bereiken zijn met een vlieg- of cruisereis); • voertuigen met een brandstofmotor; • gascontracten en grijze stroom; • fossiele brandstoffen voor wegverkeer (benzine, diesel etc.). Enkele voorbeelden van wat er onder het Reclameverbod zou vallen: • Een reclame van een luchtvaartmaatschappij voor een vliegreis of een bestemming die door de luchtvaartmaatschappij (als vliegreis) wordt aangeboden; • Een reclame van een reisorganisatie voor een bestemming die redelijkerwijs enkel met het vliegtuig of cruiseschip te bereiken is of bereikt wordt en waarvoor de betrokken organisatie vliegen/of cruisereizen aanbiedt; • Een reclame voor een voertuig (zoals een auto, motor of motorboot) met een brandstofmotor. Daaronder vallen ook reclames voor hybride voertuigen, omdat zij een brandstofmotor hebben. • Een reclame voor de levering van aardgas of grijze stroom. • Een reclame voor benzine of diesel of andere brandstoffen met benzine of diesel.

Bevoegdheid Gemeente Op basis van artikel 149 Gemeentewet is de gemeenteraad bevoegd verordeningen te maken of aan te passen die de raad nodig acht in het belang van de gemeente. Uit het voorgaande blijkt dat een verbod op fossiele reclame in de openbare ruimte het publieke belang van de gemeente dient. De Gemeente heeft dan ook de bevoegdheid om reclame-uitingen in het openbare domein te verbieden voor zover daarmee een openbaar belang is gemoeid. Het betreffende belang voor de gemeente hangt samen met de invulling van haar zorgplicht wat betreft het milieu, het klimaat en de lokale volksgezondheid. Gelet op dit openbare en lokale belang voldoet het Reclameverbod dus aan de “ondergrens” voor het stellen van regels. Ook voldoet het Reclameverbod aan de “bovengrens” voor het stellen van regels. Er is namelijk geen regelgeving op Europees, nationaal of provinciaal niveau die deze kwestie al uitputtend regelt. Er is dus geen sprake van hogere regelgeving die in de weg staat van het Reclameverbod.

Keuze voor plaatselijke verordening De keuze voor een aanpassing in de APV in plaats van in de lopende contracten over buitenreclame heeft twee redenen. Ten eerste zijn de geschetste problemen die gepaard gaan met fossiele consumptie zodanig urgent dat de initiatiefnemer onvoldoende reden ziet om te wachten tot de huidige contracten van de gemeente zijn afgelopen en pas daarna nieuwe, aangepaste contracten aan te gaan. De huidige contracten lopen tot eind 2029 of later. Het instrument van een plaatselijke verordening heeft dus sneller effect. Ten tweede heeft een reclameverbod in de APV een breder bereik, omdat het gaat om alle reclame-uitingen in de openbare ruimte en niet enkel de reclameuitingen die worden getoond op basis van een contract met de gemeente. Het Reclameverbod is passend, noodzakelijk en evenredig Het Reclameverbod is gericht op het beschermen van publieke belangen gerelateerd aan klimaat, milieu en de volksgezondheid. De Gemeente ziet het Reclameverbod als een belangrijke maatregel voor het beperken van de consumptie van fossiele producten, mede in het licht van het normaliserende en beleidsondermijnende karakter van fossiele reclames. De Gemeente ziet dus gegronde redenen voor de maatregel. Uit de bovenstaande uitleg en genoemde publicaties blijkt bovendien dat het Reclameverbod een passende, noodzakelijke en evenredige maatregel is.

Het Reclameverbod is een evenredige maatregel gelet op het aanzienlijke belang dat de doelstellingen op het gebied van klimaat, milieu en volksgezondheid worden behaald en eveneens gelet op de noodzaak om binnen het beschikbare instrumentarium maatregelen te nemen in reactie op overmatige consumptie van fossiele producten. De Gemeente mag de betrokken publieke belangen laten prevaleren boven de (financiële) private belangen van aanbieders die fossiele producten verkopen. Maatregelen die gericht zijn op het beperken van de consumptie van fossiele producten, kunnen naar hun aard een effect hebben op bedrijven die uitsluitend of vooral dergelijke producten (blijven) aanbieden. Het Reclameverbod maakt het daarbij makkelijker voor bedrijven om duurzamere keuzes onder de aandacht te brengen, zoals duurzamere vakanties of groene stroomcontracten. Dat kan een extra impuls geven voor aanbieders om sneller over te stappen naar een duurzamer businessmodel.

Voor de proportionaliteit is verder relevant dat het Reclameverbod enkel gaat over reclames voor de hierboven genoemde fossiele producten. Het bevat geen verbod op de fossiele producten zelf. Verder gaat het Reclameverbod uitsluitend over de reclames in de openbare ruimte, omdat die binnen de invloedssfeer van de gemeente vallen. Hieronder vallen ook OV-stations. Het Reclameverbod heeft geen betrekking op fossiele reclame die bijvoorbeeld via print, radio, tv of digitaal in Eindhoven wordt verspreid. Wel wordt in het voorstel het college opgeroepen het Rijk hierop aan te spreken. Ook voorziet het initiatiefvoorstel een clausule waardoor bedrijfsnamen, logo’s en reclames aan of in de directe nabijheid van winkelpanden bijvoorbeeld nog steeds mogelijk zijn. De bedrijfsvoering van deze bedrijven die een vestiging hebben in de gemeente wordt dus maar beperkt begrensd. Tegelijkertijd wordt zo wel een stap gezet om de klimaatcrisis aan te pakken. Vrijheid van meningsuiting Het Reclameverbod is in lijn met de bescherming van de vrijheid van meningsuiting. Het Reclameverbod is van toepassing op handelsreclame, waardoor de Grondwettelijke bescherming niet van toepassing is (artikel 7 lid 4 Grondwet). Verder is het Reclameverbod in lijn met de vrijheid van meningsuiting zoals beschermd door artikel 10 EVRM.

Het Reclameverbod levert weliswaar een “inmenging” op van de vrijheid van meningsuiting (artikel 10 lid 1 EVRM), maar die inmenging is gerechtvaardigd (artikel 10 lid 2 EVRM). De inmenging is bij wet voorzien (prescribed by law), namelijk via een plaatselijke verordening. Verder dient de inmenging een legitiem doel. De Gemeente wenst dat de openbare ruimte niet langer wordt ingezet voor de stimulering van de consumptie van fossiele producten. Daarmee draagt het onder meer bij aan beleid ter bescherming van het milieu, de publieke gezondheid en de rechten van anderen. Bovendien is er sprake van een pressing social need voor de inmenging; onder meer uit de genoemde rapporten blijkt de noodzaak van een verbod in een democratische samenleving. Voor artikel 10 EVRM is ook het evenredigheidsvereiste relevant. De Gemeente verwijst daarvoor naar het voorgaande. Ook is van belang dat de gemeente een zorgplicht heeft om ingezetenen te beschermen. Die zorgplicht strekt zich uit tot het zoveel mogelijk tegengaan van gevaarlijke klimaatverandering, evenals de bescherming van het milieu en de volksgezondheid voortkomend uit de luchtvervuiling door fossiele producten. De Gemeente overweegt daarbij dat zij een bredere beoordelingsruimte heeft aangezien het gaat om de beperking

van commerciële uitingen en geen politieke uitingen. Gelet op het voorgaande is er sprake van een fair balance tussen de verschillende belangen. EU-recht Het Reclameverbod is niet in strijd met de interne marktregels van de EU. Voor zover er al een relevante beperking zou zijn van de vrij verkeersregels, is die beperking gerechtvaardigd. Het Reclameverbod dient namelijk een legitiem doel en voldoet aan het proportionaliteitsvereiste. Het Reclameverbod draagt bij aan de bescherming van het milieu (waaronder het zoveel mogelijk tegengaan van gevaarlijke klimaatverandering), alsook de bescherming van de volksgezondheid. Het Reclameverbod is geschikt voor het genoemde doel en ook noodzakelijk gelet op het belang van het beperken van de consumptie van fossiele producten. De maatregel gaat niet verder dan nodig voor dat doel. Integendeel: er zijn ook aanvullende maatregelen nodig ter bescherming van de betrokken belangen. Het Reclameverbod is onmisbaar, maar op zichzelf nog niet voldoende. Er is geen reden om aan te nemen dat het Reclameverbod een discriminerende werking zou hebben of enige belemmering zou vormen voor toegang tot de markt.

Bronnen en verdiepende informatie. Rechtbank Den Haag, 25 april 2025, C/09/681480, ECLI:NL:RBDHA:2025:6874. •

Het IPCC 2022 rapport verwijst naar reclame als een oorzaak voor een grotere consumptie van fossiele brandstoffen, zie ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_Full Report.pdf.

•

Een rapport van Greenpeace Nordic en New Weather Institute toont aan dat in 2019 tussen de 202 en 606Mton wereldwijd aan extra emissies zijn veroorzaakt door reclames voor auto’s met een verbrandingsmotor en vliegvakanties. Ter vergelijking: de totale uitstoot van broeikasgassen van Nederland bedroeg in 2023 118 Mton. Zie greenpeace.org/static/planet4-swedenstateless/2022/02/6652a35f-carbon-in-ads-report.pdf.

•

Het IPCC 2022 rapport beschrijft onder meer dat reclame het gebruik van luxeproducten zoals “long distance holidays”

normaliseert, zie ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_Full Report.pdf. •

De commissie van 12 (gedrags)wetenschappers wijst op het normaliserende karakter van reclames, zie rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/10/25/een-verbodop-fossiele-reclame.

•

The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), een onderdeel van de Verenigde Naties. “The evidence is clear: the time for action is now. We can halve emissions by 2030.“, IPCC, 4 april 2022, ipcc.ch/2022/04/04/ipcc-ar6-wgiii-pressrelease/.

•

Voor de effecten van luchtvervuiling op de gezondheid, zie ook Jos Lelieveld et al, ‘Cardiovascular disease burden from ambient air pollution in Europe reassessed 65 using novel hazard ratio functions’ (2019) 40 European Heart Journal 1590; European Environment Agency, ‘Healthy environment, healthy lives: how the environment influences health and well-being in Europe’ (EEA Report No 21/2019) p. 81 e.v. Zie ook Karn Vohra e.a., “Global mortality from outdoor fine particle pollution generated by fossil fuel combustion: Results from GEOS-Chem”, Environmental Research, Volume 195, 2021, doi.org/10.1016/j.envres.2021.110754.

•

Zie o.a. “Longfonds luidt noodklok voor gezonde lucht”, Longfonds, 12 december 2022, longfonds.nl/nieuws/longfondsluidt-noodklok-voor-gezondelucht#:~:text=Luchtvervuiling%20is%20een%20van%20de,zieke nhuis%20als%20gevolg%20van%20luchtvervuiling.

•

Memo “RIVM inbreng voor rondetafelgesprek Tweede Kamer (26 maart 2025) over de kosten en impact van klimaatverandering in Nederland”, 17 maart 2025, Tweede Kamer - Commissie Klimaat en Groene Groei, tweedekamer.nl/downloads/document?id=2025D12398.

•

Advies van de Wetenschappelijke Klimaatraad, “Met iedereen de transities in - Richtinggevende keuzes voor een klimaatneutraal en klimaatbestendig Nederland”, advies ten behoeve van het Klimaatplan 2025-2035, 15 december 2023, WKR, p. 42, beschikbaar via wkr.nl/documenten/rapporten/2023/12/15/adviesrapport-met-

iedereen-de-transities-in. •

Rapportage van Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), “Integrale Circulaire Economie Rapportage 2023”, PBL, 2023, pbl.nl/publicaties/integrale-circulaire-economie-rapportage-2023.

•

Rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, “Goede zaken. Naar een grotere maatschappelijke bijdrage van ondernemingen”, WRR, 2023, p. 13, beschikbaar via wrr.nl/publicaties/rapporten/2023/09/14/goede-zaken.

•

Advies van de Raad voor leefomgeving en infrastructuur, “Weg van de Wegwerpmaatschappij”, Rli, november 2023, p. 41, beschikbaar via rli.nl/weg-van-de-wegwerpmaatschappij.

•

Rapport van CE Delft, De Vries, J., P. Bouwman, et al., “True Pricing van consumptiegoederen, van verborgen kosten naar zichtbare prijzen”, CE Delft, december 2024, tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2025D07784&did=2025 D07784. Wetenschappelijk advies in reactie op debat in de Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 36200, XIII, nr. 122, Bouman, Bolderdijk, et al., “Een verbod op fossiele reclame: essentieel, maar niet voldoende”, 25 oktober 2023 rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/10/25/een-verbodop-fossiele-reclame.

•

•

Zie bijv. IPCC 2022 (6th assessment working group 3), dat verwijst naar reclames die leiden tot meer gebruik van fossiel en dat ook normaliseren. “Climate Change 2022 - Mitigation of Climate Change”, Working Group III contribution to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC, Hoofdstuk 2 ‘Emission Trends and Drivers’, p. 264, beschikbaar via ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_Full Report.pdf;

•

Het UNEP Emission Gap Report (2020) noemt reguleren een mechanisme voor leefstijlverandering, en verwijst daarbij expliciet naar een verbod op vliegreizen en CO2-intensieve auto’s. “UNEP Emission Gap Report 2020”, UN Environment Programm, p. 66, beschikbaar via unep.org/emissions-gap-

report-2020; •

Ook het Potsdam Institute for Climate Impact Research (2020) noemt een verbod op fossiele reclame als maatregel die bijdraagt aan het social tipping point voor de benodigde snelle decarbonisatie. Ook overige publicaties wijzen op het belang van het indammen van fossiele consumptie. Otto, I. M., J.F. Donges, et al., “Social tipping dynamics for stabilizing Earth’s climate by 2050”, Proceedings Of The National Academy Of Sciences, 2020, 117(5), pp. 2354–2365, pnas.org/doi/epdf/10.1073/pnas.1900577117.

•

Secretary-General’s special address on climate action, “A Moment of Truth”, United Nations Secretary-General, 5 juni 2024, un.org/sg/en/content/secretary-general/speeches/2024-0605/discurso-especial-sobre-la-acci%C3%B3n-clim%C3%A1tica%E2%80%9Cla-hora-de-la-verdad%E2%80%9D.

•

Türk, V., “Open Letter from the United Nations High Commissioner for Human Rights, Volker Türk, on priorities for human rights-based climate action at the 29th Conference of the Parties to the United Nations Framework Convention on Climate Change”, United Nations, 6 november 2024, ohchr.org/sites/default/files/documents/issues/climatechange/2411-06-HC-letter.pdf.

•

United Nations Special Rapporteurs Elisa Morgera & Astrid Puentes Riaño, “Fossil Fuel Ad Bans Protect our rights to life, health a healthy environment and information in the context of climate change”, United Nations, 10 april 2025, ohchr.org/en/specialprocedures/sr-climate-change/activities.

•

Zie bijvoorbeeld: Van Wie Is De Lucht, “Fossiele reclames verzieken ons bestaan” (z.d.), vanwieisdelucht.nl/.

•

Mahmood, T.S.J., & J. Miller, “Weer fossiele reclame van ál onze straten”, NRC, 23 april 2025, nrc.nl/nieuws/2025/04/23/weerfossiele-reclame-van-al-onze-straten-a4890942?t=1745483706.

•

Beagley, J., “Cradle to grave: The health harms of fossil fuel dependence and the case for a just phase-out”, 2022, Global Climate and Health Alliance, p. 12, beschikbaar via climateandhealthalliance.org/wp-

content/uploads/2022/07/Cradle-To-Grave-Fossil-Fuels-Brief.pdf. •

Climate Action Against Disinformation (CAAD), “Surveying the Netherlands: Public Views on Climate Information Integrity and the Fossil Fuel Ad Ban”, 2025, caad.info/wpcontent/uploads/2025/04/Surveying-the-Netherlands-PublicViews-on-Climate-Information-Integrity-and-the-Fossil-Fuel-AdBan.pdf.

•

Bouman, T., Bolderdijk, J.W. & Smith, E.K., “Local fossil fuel ad ban as a catalyst for global change”, Nature Climate Change, 15, 2025, pp. 348–350, doi.org/10.1038/s41558-025-02267-4.

•

McDowall, W. & A. Underthun, “Advertising restrictions and sustainability transitions: does banning advertising of harmful products induce innovation in benign alternatives?”, Environmental Innovation and Societal Transitions, Volume 56, 2025, doi.org/10.1016/j.eist.2025.101000.

•

Zie o.a. advies Eiffel, “Het weren van fossiele reclame uit de openbare ruimte in Utrecht”, 2021, beschikbaar via utrecht.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/231e8bf0acd9-44f2-bc54-b3b48a470c3c?documentId=8f90267a-301440cf-bfd7-c45f39217a31&agendaItemId=5b0b1861-b4db-444592e8-c0e283cab812;

•

het rapport “Reguleren ongewenste reclames”, beschikbaar via circulaw.nl/nieuws/reguleren-ongewenste-reclames; het artikel van I. Venzke en L. Ankersmit, “The Legality of Banning Fossil Advertising”, European Law Blog, januari 2024, p.4 en p. 7, doi.org/10.21428/9885764c.5d6f472b;

•

het artikel van B. Brouwer en B. van Werven, “Een verbod op fossiele reclame: bittere noodzaak of ongeoorloofde overheidsbemoeienis?”, Mediaforum, september 2023, 4, beschikbaar via waldengrene.law/2023/09/08/artikel-inmediaforum-over-beperking-van-fossiele-reclame-versus-deuitingsvrijheid/;