Bijlage 1 - Erfgoeddoelen 2021-2022

erfgoeddoelen 2021-2022

Gemeente Eindhoven | Ruimtelijke Expertise | Omgevingskwaliteit

Cultuurlandschap bij de Kleine Dommel

Archeologisch onderzoek Stratumse Poort

voorwoord De geschiedenis heeft onszelf, onze stad en onze cultuur gevormd en bepaald. Eeuwen die ons uiteindelijk brachten naar het nu. En bij die geschiedenis hoort ons erfgoed. Erfgoed en Eindhoven. Een bijzondere combinatie. Lang niet bij iedereen bekend, maar Eindhoven is een middeleeuwse stad. Zo is het stratenpatroon van de binnenstad nog hetzelfde als 500 jaar terug. En ook de archeologie onder de grond, de bouwhistorie achter de gevels, de unieke historische landschappen, groenstructuren en dorpskernen vertellen ons veel over de eeuwenoude geschiedenis. Eindhoven is de afgelopen 150 jaar uitgegroeid en groot geworden door de industriële ontwikkeling, in het bijzonder na de komst van Philips. De combinatie van oude parels, zoals Mariënhage, de Catharinakerk en de watermolens, en de robuuste functioneel ontworpen fabrieksgebouwen in Strijp en aan de Dommel maken Eindhoven uniek en bepalen de moderne wijze waarop ze met het erfgoed omgaat. Eindhoven kijkt vooruit en ontwikkelt daarbij met respect voor het verleden. Die cultuur en die aanpak ­v­ertalen zich in de Erfgoeddoelen 2021-2022. Eindhoven is een dynamische stad met vele gezichten en een bijzondere en ­lange ­geschiedenis. Daar horen verhalen bij over de geschiedenis van onze stad. Veel ­verhalen van de stad zijn bij bewoners en bezoekers niet bekend.

Onze bijzondere wijken, gebouwen en plaatsen dragen deze verhalen, van de middeleeuwse oorsprong van de stad Eindhoven tot het waardevolle naoorlogse erfgoed. Met een achtergrond als architect heb ik een voorliefde voor mooie gebouwen, en de achtergrond ervan. Ik ben om die reden ook blij dat het herkenbaar houden van de ­historische ontwikkeling van de stad centraal in ons erfgoedbeleid. We kijken daarbij niet alleen naar het verleden, maar juist ook naar de toekomst. De Erfgoeddoelen zorgen voor passende bescherming van ons erfgoed, het delen en toegankelijk maken van informatie. Juist die kennis en zichtbaarheid ontstaat kennis en enthousiasme voor ons erfgoed, nu en in de toekomst. Ik vraag daarom alle erfgoedverenigingen en -stichtingen, maar ook inwoners van Eindhoven om de kennis en verhalen te blijven vertellen. Rik Thijs Wethouder Erfgoed

4 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

INHOUDSOPGAVE Inleiding7 Beleidskader 8 Omgevingsvisie als basis 8 Ruimtelijk erfgoed 8 Leeswijzer 10 Stratumse poort

12

A. Basis op orde 15 1. We zetten in op een goede bescherming van het ­naoorlogse gebouwde erfgoed. 15 2. We brengen de waardenkaarten up-to-date: ­archeologie en cultuurlandschap. 16 3. We sorteren voor op de Omgevingswet en verbeteren de informatievoorziening.16 4. We werken achterstanden in de rapportages van ­archeologisch onderzoek weg en zorgen voor een goede digitale ontsluiting van het archeologisch depot 17 5. We verbeteren de beschrijving en bescherming van ­ monumenten en historisch waardevolle panden. 17

Mariënhage19 B. Erfgoed en stedelijke opgaven22 6. W  e benutten kansen voor het erfgoed bij de ­groeiambities van de stad. 22 7. W  e halen inspiratie uit erfgoed bij opgaven als energietransitie en klimaatadaptatie. 23 8. We herstellen en versterken het erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen met oog voor kwaliteit. 24 Kazerne26 C. Samenwerken en zichtbaar maken 9. W  e grijpen de herinrichting van de openbare ruimte aan om erfgoed zichtbaar te maken. 10. W  e werken actief samen met erfgoedpartners in de stad en we geven samen het erfgoed het hele jaar door aandacht. 11. W  e gaan verder met de ontwikkeling van het ­Erfgoedhuis.

29 29 29 31

NRE-terrein33 Colofon35

5 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

Binnenstad Eindhoven voor 1940

inleiding Eindhoven is een veelzijdige stad met een bijzondere en lange geschiedenis. Met het ruimtelijk erfgoed kunnen we de verhalen over deze geschiedenis blijven vertellen en de historische ontwikkeling van de stad zichtbaar houden. Tegelijkertijd komen er veel opgaven op de stad af. Om de koppeling te leggen met deze opgaven én het ruimtelijk erfgoed voor de toekomst te behouden, hebben we voor 2021 en 2022 de volgende 11 ‘Erfgoeddoelen’ geformuleerd:

A. Basis op orde 1. We zetten in op een goede bescherming van het naoorlogse gebouwde erfgoed. 2. We brengen de waardenkaarten up-to-date: archeologie en cultuurlandschap. 3. We sorteren voor op de Omgevingswet en verbeteren de informatievoorziening. 4. We werken achterstanden in de rapportages van archeologisch onderzoek weg en zorgen voor een goede digitale ontsluiting van het archeologisch depot. 5. We verbeteren de beschrijving en bescherming van monumenten en historisch waardevolle panden.

B. Erfgoed en stedelijke opgaven 6. We benutten kansen voor het erfgoed bij de groeiambities van de stad. 7. We halen inspiratie uit erfgoed bij opgaven zoals energietransitie en klimaat­ adaptatie. 8. We herstellen en versterken het erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen met oog voor kwaliteit.

C. Samenwerken en zichtbaar maken 9. We grijpen de herinrichting van de openbare ruimte aan om erfgoed zichtbaar te maken. 10. We werken actief samen met erfgoedpartners in de stad en we geven samen het erfgoed het hele jaar door aandacht. 11. We gaan verder met de ontwikkeling van het Erfgoedhuis.

7 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

Beleidskader

Omgevingsvisie als basis

Het huidige erfgoedbeleid is vastgelegd in de Integrale Visie Erfgoed Eindhoven, die in 2012 door de gemeenteraad is vastgesteld. De centrale doelstelling van het erfgoedbeleid is: ‘Het herkenbaar houden van de historische ontwikkeling van de stad om daarmee de identiteit en de kwaliteit van de leefomgeving te ­versterken’. De Integrale Visie focust zich met name op het ruimtelijk erfgoed, ook wel het ­(cultureel) erfgoed in de fysieke leefomgeving genoemd. Concreet geven de ‘Erfgoeddoelen ­2021-2022’ invulling aan hoofdstuk 5 van de Integrale Visie. We houden voor de uitwerking van deze doelen dan ook het kader en de opzet van de Integrale Visie Erfgoed Eindhoven aan. Het is de bedoeling om deze Erfgoeddoelen iedere twee jaar te actualiseren. Met dit document ‘Erfgoeddoelen 2021-2022’ krijgen ook de actuele stedelijke opgaven zoals benoemd in de in 2020 vastgestelde omgevingsvisie een plek. Het betreft voor een groot deel opgaven, bijvoorbeeld de huidige energie- en klimaatopgaven, die bij het vaststellen van de Integrale Visie Erfgoed in 2012 geen of nauwelijks een rol speelden in relatie tot het erfgoedbeleid. Tenslotte sorteren we met de Erfgoeddoelen voor op de Omgevingswet, die op 1 januari 2022 in werking treedt.

In juni 2020 is de omgevingsvisie, één van de instrumenten van de Omgevingswet, voor de gemeente Eindhoven vastgesteld. De omgevingsvisie biedt samenhang in het ruimtelijk beleid en benoemt het toekomstperspectief voor de stad. In zes stedelijke opgaven wordt aan dit perspectief vervolgens handen en voeten gegeven. Het ruimtelijk erfgoed levert een belangrijke bijdrage aan het gepresenteerde toekomstperspectief, in het bijzonder de deelambitie ‘authentieke stad met sterke gebieden’. In de omgevingsvisie wordt aangegeven dat het ruimtelijk erfgoed karakter en ruimtelijke kwaliteit geeft aan Eindhoven. We willen de unieke ontwikkelingsgeschiedenis van Eindhoven zichtbaar en beleefbaar houden, dit is één van de ambities uit de omgevingsvisie. In de omgevingsvisie geven we ook aan dat het erfgoed in de vorm van verschillende omgevingskwaliteiten een bepalende factor is in onze ruimtelijke hoofdstructuur. Met deze Erfgoeddoelen geven we een invulling aan vier van de zes stedelijke opgaven: ‘Werken aan een gezonde groei van de stad’, ‘Werken aan een aantrekkelijk en hoogstedelijk centrum’, ‘Werken aan leefbare en sociale wijken met een sterke identiteit’ en ‘Werken aan een energietransitie in de stad’. Onderdeel B van dit document, Erfgoed en stedelijk opgaven, gaat hier in het bijzonder op in en maakt verbinding met ambities en beleidsdoelstellingen van aangrenzende disciplines.

De grote opgaven van deze tijd laten immers ook het erfgoed niet ongemoeid. Op deze manier proberen we voor het erfgoed de meeste impact te genereren.

Ruimtelijk erfgoed Wat is het? Onder het ruimtelijk erfgoed verstaan we alle historische gebieden, structuren, ­gebouwen en objecten in de fysieke leefomgeving om ons heen. We delen deze in drie domeinen in: ▪ Archeologie: reconstrueert samenlevingen van de vroege prehistorie tot in de ­Tweede Wereldoorlog, op basis van onderzoek naar ondergrondse materiële resten (sporen, structuren, botanische resten en vondsten). Archeologie is een weten­ schap, maar heeft ook een plek in het proces van de ruimtelijke ordening. De gemeente zorgt, als bevoegd gezag, in dit proces voor het behouden van archeolo­ gische informatie door planaanpassing of opgraving. De gemeenten Eindhoven en Helmond hebben een eigen archeologisch depot. In deze ‘schatkamer’ in het ­Erfgoedhuis worden de vondsten en documentatie van opgravingen duurzaam ­behouden voor publieksdoeleinden en wetenschappelijk onderzoek. ▪ Cultuurlandschap: het bovengronds aanwezige cultuurlandschappelijke erfgoed. Met cultuurlandschap wordt het landschap bedoeld waarop de mens invloed heeft 8 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

gehad en het natuurlijk landschap heeft omgevormd. Bij historisch cultuurlandschap gaat het zowel om cultuurlandschappelijke gebieden met hun karakteristieken, als om de daarin aanwezige landschapselementen die nog bewaard zijn gebleven vanuit de pre-stedelijke periode. Tot de landschapstypen (gebieden) worden onder andere gerekend: de beekdalen en broeken, oude akkers en oude en jonge heideontginningen. Onder de landschapselementen vallen onder andere: infrastructuur, waterstaat, opgaand groen en verkaveling. ▪ Gebouwd erfgoed: het bovengronds aanwezige gebouwde en aangelegde erfgoed, waarbij we 1990 als eindgrens aanhouden. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen objecten, zoals rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, historisch waardevolle panden en kunstobjecten, en gebieden en structuren zoals beschermde stads- en dorpsgezichten, historisch waardevolle wijken en stedenbouwkundige structuren, weg- en waterlopen en parken en plantsoenen. Voor wie meer wil weten over de geschiedenis en het ruimtelijk erfgoed van de stad: De geschiedenis van Eindhoven | Eindhoven en paragraaf 2.2. van de Integrale Visie Erfgoed Eindhoven. Wat is daarvoor nodig? De drie domeinen zijn in de afgelopen jaren uitgebreid onderzocht, waarbij de waarden van het erfgoed zijn bepaald.

Het resultaat hiervan wordt weergegeven op onze erfgoedwaardenkaarten: de archeologische waarden- en verwachtingenkaart, de cultuurhistorische waardenkaart en de monumentenkaart. We werken toe naar een indeling conform de hierboven genoemde drie domeinen (archeologie, cultuurlandschap en gebouwd erfgoed) en zorgen ervoor dat alle kaarten weer up-to-date zijn (zie A.2. hieronder). Deze waardenkaarten vinden hun grondslag in de gemeentelijke Erfgoedverordening 2010. Daarnaast is de gemeentelijke Erfgoedverordening ook de basis voor aanwijzing van en regels voor gemeentelijke monumenten. Specifiek voor het bevorderen van onderhoud aan gemeentelijke monumenten hebben we een subsidieregeling. Aanwijzing van en regels voor rijksmonumenten zijn geregeld in de Erfgoedwet en Omgevingswet. Het vertalen van de waardenkaarten in regels gebeurt in de bestemmingsplannen en onder de Omgevingswet in het omgevingsplan. Dit vindt allereerst plaats op gebiedsniveau met zogeheten ‘dubbelbestemmingen’, die in het bestemmingsplan zijn terug te vinden als ‘waarde - archeologie’, ‘waarde - cultuurhistorie’ of ‘waarde beschermd stadsgezicht’. De historisch waardevolle panden zijn in de bestemmingsplannen voorzien van een aanduiding karakteristiek, die een waarborg tegen sloop regelt.

Voor verschillende beschermde stadsgezichten en historisch waardevolle wijken zijn daarnaast gebiedsgerichte criteria in de Welstandsnota opgenomen. Veranderingen van regels kunnen alleen plaatsvinden met een college- of raadsbesluit, waarbij belanghebbenden de mogelijkheid is gegeven een zienswijze in te dienen of na besluit bezwaar aan te tekenen. Stadsplattegrond Eindhoven in 1560, door Jacob van Deventer 9 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

Met wie doen we dat? De gemeente formuleert erfgoedbeleid en regels, maar het zijn allereerst de bewoners, eigenaren, initiatiefnemers en ontwerpers in deze stad die ervoor zorgen dat het waardevolle erfgoed voor de toekomst behouden blijft, door het te gebruiken, op te knappen, te bewaren, te herbestemmen etc. De Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (CRK) adviseert de gemeente bij vergunningaanvragen waar erfgoed een rol speelt, maar ook bij de actualisatie van waardenkaarten en aanwijzing van monumenten. In Eindhoven zijn bovendien meerdere verenigingen en instellingen actief die zich inspannen voor het erfgoed. Binnen dit lokale veld zijn er drie partijen in het bijzonder die zich bezig houden met en zich inzetten voor de drie domeinen van het ruimtelijk erfgoed in de gemeente, namelijk de Henri van Abbe Stichting, de Stichting Wederopbouw Eindhoven en de ­Archeologische Vereniging Kempen- en Peelland. Samen met hen zorgen we ervoor dat het verhaal van de stad en het ruimtelijk erfgoed voor zowel huidige als toe­ komstige generaties behouden blijft. Daarnaast is er contact met instellingen die zich op landelijk niveau bezighouden met het erfgoed, zoals de Rijksdienst voor het ­Cultureel Erfgoed en Erfgoedvereniging Heemschut.

Aandacht voor het ruimtelijk erfgoed Een brede bewustwording en draagvlak voor het ruimtelijke erfgoed is onmisbaar om het gemeentelijk erfgoedbeleid goed te kunnen uitvoeren. Verhalen vertellen over het erfgoed is van onschatbare waarde in het creëren van begrip en enthousiasme bij eigenaren, initiatiefnemers, buurtbewoners en ontwerpers. Bovendien draagt het ruimtelijke erfgoed in belangrijke mate bij aan de identiteit van en trots op de eigen woonomgeving. Zorgdragen voor het ruimtelijk erfgoed is dan ook een gezamenlijke verantwoordelijkheid. We zetten daarbij in op integratie van de drie hierboven genoemde domeinen binnen het ruimtelijk erfgoed, de verbinding met andere opgaven en beleidsterreinen en het borgen van de erfgoedbelangen in de gemeentelijke organisatie.

Leeswijzer Het overzicht van de opgaven is onderverdeeld in drie hoofdcategorieën. Hiervoor houden we grofweg de indeling van de Integrale Visie Erfgoed Eindhoven aan. In onderdeel A focussen we op de basis: is de bescherming van het ruimtelijk erfgoed op orde en is dit goed vastgelegd in regels? Hierbij speelt de inwerkingtreding van de Omgevingswet een belangrijke rol. In onderdeel B gaan we in op de actuele ruimtelijke opgaven zoals geformuleerd in de omgevingsvisie. Bij onderdeel C benoemen we hoe we vorm geven aan het zichtbaar maken van ons ruimtelijk erfgoed en hoe we met onze erfgoedpartners samenwerken. De kaders en afbeeldingen geven een beeld van het erfgoed en verschillende recente ontwikkelingen.

10 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

Gaaf cultuurlandschap in de Genneper Parken

stratumse poort Voorafgaand aan de geplande herinrichting van de binnenstad is eind 2020, ­midden op het plein aan het Stratumseind, een archeologische proefsleuf gegraven. Hier hebben archeologen de resten in kaart gebracht van de ­middeleeuwse Stratumse Poort, de stadsgracht en brug. Daardoor kan het ontwerp van de nieuwe riolering zo worden aangepast, dat deze de archeologische resten niet of nauwelijks zal beschadigen. De archeologen deden met het archeologisch onder­ zoek veel kennis op over de aangetroffen structuren en daarnaast blijven deze structuren bewaard voor toekomstig verder onderzoek. De aanlegwerkzaamheden van de riolering lopen zo bovendien geen vertraging op. De verkregen informatie over deze structuren kan dienen als inspiratie voor het ontwerp van de herinrichting van de straat. Dus een echte win-win-win-situatie!

12 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

oostenrijkse woningen

A

BAsis op orde

1. We zetten in op een goede bescherming van het ­naoorlogse gebouwde erfgoed De wederopbouwperiode (1940-1965) is een zeer belangrijke periode in de historische ontwikkeling van Eindhoven. We zorgen ervoor dat de belangrijkste gebouwen en complexen uit deze periode de juiste bescherming krijgen. De afgelopen jaren zijn verschillende gebouwen als monument aangewezen en is een aantal wederopbouwwijken op de cultuurhistorische waardenkaart opgenomen. Voor enkele categorieën, zoals monumentale kunst uit de wederopbouw, scholen en woningbouwcomplexen is nog geen adequate bescherming geregeld. Hier gaan we in 2021 mee aan de slag en daarnaast ronden we nog openstaande monumentprocedures af. We maken een start met het inventariseren en waarderen van erfgoed uit de periode 1965-1990, het ‘post-65’ erfgoed. We volgen hierbij het landelijke programma zoals dat door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is opgezet. Naast gebouwen en gebieden richten we onze aandacht ook op de voor deze periode kenmerkende kunst in de openbare ruimte. Voor het beschermen van het naoorlogse erfgoed overleggen we met de Stichting Wederopbouw Eindhoven en de Henri van Abbe Stichting en vragen we de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit om advies. De periode voor 1940 is al eerder geïnventariseerd en beschermd. Zie A.5. voor de omgang daarmee.

Inventarisatie monumentale kunst uit de wederopbouw In 2020 is in samenwerking met Erfgoedvereniging Heemschut, de Henri van Abbe Stichting en Stichting Wederopbouw Eindhoven de monumentale kunst uit de wederopbouwperiode in Eindhoven in beeld gebracht. Dit heeft geleid tot een actueel overzicht van in totaal ongeveer 150 kunstwerken. In de inventarisatie is per kunstwerk ook de cultuurhistorische waarde bepaald.

15 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

2. We brengen de waardenkaarten up-to-date: ­archeologie en cultuurlandschap De huidige archeologische waarden- en verwachtingenkaart is uit 2008 en inmiddels sterk verouderd. Hiermee lopen we het risico dat waardevolle archeologie en daarmee informatie over de geschiedenis van de stad ongezien verloren gaat. Nieuwe ontwikkelingen en inzichten vragen bovendien om een geactualiseerde kaart die ook volgens landelijk en regionaal gangbare wetenschappelijke werkwijzen is opgesteld. In 2020 is hard gewerkt aan de totstandkoming van deze nieuwe kaart. Hierin is nu ook aandacht voor archeologie in beekdalen en uit de Tweede Wereldoorlog. De afgelopen jaren is het Eindhovense cultuurlandschap voor de gehele gemeente op basis van wetenschappelijk onderzoek in kaart gebracht. Dat was tot op heden nog niet gebeurd. Het heeft geleid tot een onverwacht resultaat: de historische ­landschappelijke ontwikkeling van Eindhoven is nog zeer goed af te lezen aan de diverse landschapstypen in het buitengebied en een groot aantal relicten (zoals oude paden, groenstructuren) in het stedelijk gebied. Met recht kunnen we spreken van een uniek cultuurlandschap, waar Eindhoven trots op mag zijn. In 2021 leggen we de waardenkaarten voor archeologie en cultuurlandschap ter inzage en bereiden we een raadsvoorstel voor met het doel om deze kaarten als onderlegger voor het omgevingsplan te gaan gebruiken.

De waardenkaart voor het andere domein binnen het ruimtelijk erfgoed, het gebouwd erfgoed, is al up-to-date. We streven er naar om de waardenkaarten vanaf nu iedere vijf jaar te actualiseren en in het ­omgevingsplan te verwerken.

3. We sorteren voor op de Omgevingswet en verbeteren de informatievoorziening De Omgevingswet treedt op 1 januari 2022 in werking. We lopen voorop om de regels en het instrumentarium voor erfgoed ‘omgevingswetproof’ te maken. Zo nemen we de erfgoedverordening (waarin de regels voor gemeentelijke monumenten en de waarden­kaarten zijn opgenomen) op in het omgevingsplan. Aangezien de bestemmingsplannen op 1 januari 2022 van rechtswege overgaan in het omgevingsplan, zijn straks alle erfgoed-regels op één plek terug te vinden. Bovendien zetten we, met de hiervoor genoemde ambities voor archeologie, cultuurlandschap en gebouwd erfgoed, in op een verbetering en ontwikkeling van de omgevingskwaliteiten die in de omgevingsvisie zijn benoemd. We werken aan het door de Erfgoedwet verplicht gestelde

16 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

gemeentelijk Erfgoedregister en presenteren dit als toegankelijke digitale voorziening waarbij de waardenkaarten het uitgangspunt vormen. De afgelopen jaren is er veel cultuur- en bouwhistorisch onderzoek naar gebouwen en gebieden gedaan. We maken een start om de rapporten van deze onderzoeken, bij voorkeur via het Erfgoedregister, voor een breed publiek toegankelijk te maken, allereerst de rapporten die in opdracht van de gemeente zijn opgesteld. We onderzoeken hoe we dit kunnen koppelen aan het omgevingsplan. Op deze manier zijn eigenaren en initiatiefnemers bij de start van een ontwikkeling of vergunningaanvraag goed op de hoogte van de waarden van het erfgoed. Ook verbeteren we de informatievoorziening over onze beschermde stads- en dorpsgezichten.

4. We werken achterstanden in de rapportages van ­archeologisch onderzoek weg en zorgen voor een goede digitale ontsluiting van het archeologisch depot De gemeentelijke archeologische dienst heeft in de afgelopen dertig jaar veel ­bijzondere archeologische veldonderzoeken uitgevoerd. Daarbij is veel informatie verkregen, die echter niet of onvoldoende is uitgewerkt en gerapporteerd. De admini­stratie is nu opgeslagen in het Erfgoedhuis en de vondsten liggen in het ­gemeentelijk archeologisch depot. Deze informatie is veelal niet digitaal beschikbaar en kan nu onvoldoende worden gebruikt voor publieksdoeleinden, beleidsvorming en de ­wetenschap. Om de gegevens uit het papieren archief te kunnen ­ontsluiten, is het noodzakelijk deze te digitaliseren. In 2020 is hiermee daarom een begin gemaakt. Daarbij gaan we de onderzoeken stelselmatig uitwerken en rapporteren, waar mogelijk in samenwerking met vrijwilligers van de Archeologische Vereniging ­Kempen- en ­Peelland. Ook is het streven om de meest aansprekende vondsten uit het ­gemeentelijk depot digitaal te ontsluiten en te presenteren. We gaan de gemeente­ lijke archeolo­gische rapportages beschikbaar stellen als open acces data. Daarnaast stellen we titels van rapporten van derden beschikbaar. De verkregen kennis willen we breed met de samenleving delen.

5. We verbeteren de beschrijving en bescherming van ­monumenten en historisch waardevolle panden Monumenten vormen de belangrijkste en meest waardevolle gebouwde getuigen van de geschiedenis van Eindhoven. Voor een deel van deze beschermde monumenten en historisch waardevolle panden geldt dat de reden en reikwijdte van de bescherming onvoldoende bekend en vastgelegd zijn. Dit leidt tot onduidelijkheid bij de eigenaar en bij het beoordelen van vergunningaanvragen en handhavingszaken. We gaan aan de slag om dit te verbeteren. Ook starten we met een evaluatie van het monumenten­ bestand van de periode voor 1940. We blijven daarnaast aandacht houden voor de instandhouding van monumenten en historisch waardevolle panden. We inventariseren en monitoren eventuele achteruitgang en verpaupering en zoeken naar manieren hoe we eigenaren beter kunnen ondersteunen en stimuleren in het onderhouden van hun monumenten. We ­grijpen vergunningaanvragen aan om te wijzen op kansen om op te knappen. Bij acute ­evidente misstanden treden we handhavend op. Voor deze laatste categorie gaan we bekijken hoe het instrumentarium van de Omgevingswet ons meer handvatten kan bieden. Resultaten nemen we mee in de nieuw op te stellen Handhavingsnota Leefomgeving en de jaarlijkse Uitvoeringsprogramma’s Vergunningverlening, Toezicht 17 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

en Handhaving. Zowel bij de evaluatie van het monumentenbestand als het monitoren van de verpaupering, werken we samen met de Henri van Abbe Stichting en Stichting Wederopbouw Eindhoven. Subsidiebudget voor gemeentelijke monumenten We zien dat aandacht voor onderhoud van gemeentelijke monumenten toeneemt. In 2019 en 2020 is op vrijwel het gehele subsidiebudget (€ 161.000 per jaar) dat beschikbaar is voor onderhoud aan gemeentelijke monumenten in particulier eigendom een beroep gedaan. In de jaren voor 2019 werd op een groot deel van dit budget geen aanspraak gemaakt. Onze inzet om de bekendheid en het gebruik van deze subsidie te vergroten heeft gewerkt. Een klein deel van de beschermde monumenten is in gemeentelijk eigendom. In het Uitvoeringsplan Monumenten 2020-2022 zetten we in op verkoop en goed beheer en onderhoud van onze monumenten. Naast monumenten krijgen ook historisch waardevolle panden een belangrijkere rol in het gemeentelijk vastgoedbeleid. Zoals aangegeven in de Nota Vastgoedbeleid 2020 nemen we het cultuurhistorische belang als onderdeel van de maatschappelijke waarde van ons gemeentelijk vastgoed mee. We doen hierbij graag een beroep op kennis van onze erfgoedpartners en partijen in de stad en houden daarvoor goed contact met hen.

Herbestemming van post-65 erfgoed: ’t Karregat

mariënhage Mariënhage is een bijzondere plek gelegen in de binnenstad én aan de Dommel. Het kloostercomplex is de afgelopen jaren getransformeerd tot DomusDELA, een combinatie van ceremoniehuis, evenementenlocatie, hotel en restaurant. Als geen andere plek in Eindhoven kenmerkt Mariënhage zich door een unieke historische ontwikkeling en gelaagdheid. Al in de 12e eeuw bevond zich hier een kasteel, in de 15e eeuw werd hier een klooster gebouwd. Tijdens recent archeologisch en bouwhistorisch onderzoek kwamen de funderingen en muren van de 15e-eeuwse kloosterkerk tevoorschijn. Een deel van deze muur is zichtbaar gemaakt in de hotelgangen. De rijksmonumentale klooster- en schoolgebouwen ademen ook na de transformatie nog de sfeer van ruim 100 jaar geleden. En met de ‘knoop’ – het witte gebouw tussen de monumentale delen - wordt een nieuwe laag aan de lange geschiedenis van ­Mariënhage toegevoegd.

19 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

villapark Tongelre

b

Erfgoed en stedelijke opgaven

6. We benutten kansen voor het erfgoed bij de ­groeiambities van de stad Eindhoven staat voor een groot aantal ruimtelijke opgaven. In de Woondeal (2019) is afgesproken de woningbouwopgave te versnellen voor het stedelijk gebied Eind­ hoven. Dit zal - ook in historisch waardevolle wijken - vooral plaatsvinden in de vorm van verdichting, gecombineerd met sloop/nieuwbouw- en verduurzamingsopgaven van bestaande bebouwing, als ook bij bijvoorbeeld woningsplitsing van monumenten. In het Woonprogramma Eindhoven 2021-2025 wordt de opgave en impact ervan uiteengezet. Het streven naar betaalbare woningen en het behoud van erfgoedwaarden vraagt om slimme oplossingen. Door in een vroeg stadium samen te werken met woning­corporaties en erfgoedpartners, krijgt ook erfgoed een plaats in de ­belangenafweging. Zo bieden de voor de wederopbouwwijken kenmerkende groene, stedenbouwkundige en ­architectonische kwaliteiten kansen en inspiratie bij ­nieuwe ontwerpopgaven. En bij verkoop van gemeentelijk vastgoed (zoals bijvoorbeeld nu gebeurt bij de scholen aan de Vlokhovenseweg en Vitruviusweg) en daarop volgende planontwikkeling, zetten we in op een brede maatschappelijke meerwaarde, waarbij ook de erfgoedwaarden een plek krijgen. Het Ontwikkelperspectief Centrum 2040 biedt inzicht in de mogelijkheden voor verdichten binnen de ring en brengt de effecten daarvan in beeld.

Naast de daar aanwezige historisch en archeologisch waardevolle gebieden, koesteren we in het bijzonder de historische radialen, een typisch Eindhovens verschijnsel dat de stad zo uniek maakt. We gaan aan de slag met het uitwerken van een handreiking over hoe het behoud en versterken van de cultuurhistorische waarden van de radialen kan helpen bij keuzes in de verdichtingsopgaven. Tenslotte streven we naar een aantrekkelijk en hoogstedelijk centrum. De opgaven hiervoor zijn vertaald in de Verdichtingsvisie. Het centrum kenmerkt zich door een historisch gegroeide structuur die zijn oorsprong in de middeleeuwen vindt en door een groot aantal waardevolle gebouwen wordt gekenmerkt. Deze structuur houden we zichtbaar. In het bijzonder stimuleren we de kwalitatieve verbetering van monumenten en historisch waardevolle panden in het centrum en koppelen deze opgave waar mogelijk aan de andere uitgangspunten van de Verdichtingsvisie. Hiermee hebben we al een start gemaakt. Op deze manier willen we ook de verpaupering van historische panden tegengaan.

Bij alle opgaven t.a.v. de groei van de stad respecteren we de erfgoedwaarden en haken we in een zo vroeg mogelijk stadium aan bij de planvorming. Wij streven er bovendien naar om de bij deze ruimtelijke ontwikkelingen betrokken partijen te verleiden om ook de ondergrondse archeologische waarden in hun ruimtelijke ontwerp als inspiratiebron te gebruiken.

7. We halen inspiratie uit erfgoed bij opgaven als energietransitie en klimaatadaptatie De gemeente Eindhoven is zich bewust van de toenemende urgentie van het aanpakken van de klimaatverandering. Het Klimaatplan 2021-2025 maakt duidelijk dat de ruimtelijke opgaven die volgen uit de ambities de komende jaren veel impact gaan hebben op de stad. Een voor de gemeente totaal nieuwe uitdaging is om de erfgoedwaarden en -belangen actief te koppelen aan deze opgaven. We zetten er op in de creativiteit in de stad te prikkelen om met innovatieve oplossingen te komen, waarbij gebiedskenmerken en lessen uit het verleden actief ingezet kunnen worden voor de opgaven waar we nu voorstaan. Landelijk biedt het programma Erfgoed Deal ­ (erfgoeddeal.nl), dat zich focust op het verbinden van erfgoed- aan ­energie- en ­klimaatopgaven, een interessante leer- en inspiratieomgeving. De ­gemeente Eind­ hoven is inmiddels partner in de ‘Watermolenlandschappen voor klimaatadaptatie’, één van de geselecteerde projecten uit de Erfgoed Deal. Op verschillende manieren willen we bijdragen aan een leefbare, gezonde en klimaat adaptieve stad. We bekijken binnen het Plan van Aanpak naar Aardgasvrij Verwarmen en de Warmtevisie 2020 hoe we in de pionierbuurten die cultuurhistorisch waardevol zijn, een meerwaarde kunnen creëren.

De cultuurhistorische waarden van wijken die in de toekomst een traject om aardgasvrij te worden ingaan, nemen we mee in de nog op te stellen Transitie Visie Warmte. We verbinden erfgoedwaarden aan de Duurzame Ambities van de gemeente Eindhoven en presenteren voorbeelden en oplossingen voor monumenten en waardevolle bebouwing op eindhovenduurzaam.nl. En op basis van het Groenbeleidsplan creëren we een win-win situatie in het versterken van ­historische groene structuren en kwaliteiten en kan ons unieke cultuurlandschap, ­ bijvoorbeeld bij (deels verdwenen) waterlopen zoals de Gender, als inspiratiebron worden gebruikt om groen en water terug te brengen. En op deze manier houden we de zo ­kenmerkende groene wiggen van Eindhoven tot in het centrum beleefbaar.

23 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

Erfgoed Deal: Watermolenlandschappen en klimaatadaptatie Het Dommeldal (inclusief het dal van Gender, Tongelreep en Kleine Dommel) en directe omgeving vormen een uniek en waardevol gebied voor archeologie, cultuurlandschap én het gebouwde erfgoed. Met het uitvoeringsproject ‘Watermolenlandschappen’, dat zich richt op het beekdal van de Dommel, hebben we met succes een beroep op de landelijke regeling ‘Erfgoed Deal’ gedaan. De Erfgoed Deal richt zich op het ondersteunen van projecten waar erfgoedopgaven gekoppeld worden aan klimaat- en energieopgaven. Ook bij andere projecten en ontwikkelingen, zoals het Dommelpark, Genneper Parken en Dommeldal uit de Verf hebben we aandacht voor de unieke cultuurlandschappelijke waarden en brengen we deze in verbinding met de opgaven op het gebied van klimaat, natuur en water.

8. We herstellen en versterken het erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen met oog voor kwaliteit Eindhoven kent een rijke traditie als het gaat om het herbestemmen van erfgoed, in het bijzonder bij industriële monumenten en gebieden zoals Strijp-S en het ­NRE-terrein. Ook bij recente herbestemmingen van grote monumentale complexen, zoals Mariënhage, geeft Eindhoven zijn visitekaartje af. We blijven herbestemming als middel tegen leegstand stimuleren. We sturen er op aan dat dit met kwaliteit en oog voor detail gebeurt. Ook in onze waardevolle gebieden, waaronder de beschermde stads- en dorpsgezichten, zetten we in op behoud van belangrijke ­erfgoedwaarden. Zowel bij herbestemming als bij ingrijpende verbouwingen van waardevolle ­bebouwing verwachten we dat initiatiefnemers op basis van actueel en professioneel bouw- of cultuurhistorisch onderzoek, conform de daarvoor geldende landelijke richtlijnen, de erfgoedwaarden goed in beeld hebben en meenemen in hun ontwikkeling. Naast monumenten dragen historisch waardevolle panden in belangrijke mate bij aan de identiteit en leefbaarheid van onze wijken en daarom zetten we ook bij deze panden in op behoud en versterking boven sloop. Een klein deel van het waardevolle en beschermde erfgoed in Eindhoven betreft het religieus erfgoed.

We hebben aandacht voor kerken, kloosters en andere waarde­ volle religieuze bebouwing, maar kiezen niet voor het opstellen van een afzonderlijke visie voor dit type erfgoed. We voeren het gesprek met eigenaren en gebruikers van religieus erfgoed en kijken hoe we, binnen het bestaande beleid en instrumentarium, kunnen ondersteunen. In algemene zin streven we er naar om bij ruimtelijke ontwikkelingen de erfgoedwaarden meer als kans en niet als belemmering te presenteren en het verhaal van de plek, bijv. de aanwezigheid van archeologie of cultuurlandschap, als één van de uitgangspunten in de ontwerpfase te benoemen. Daarom is het van groot belang om al in een vroeg stadium mee te kunnen denken met initiatiefnemers. Samen met onze erfgoedpartners stimuleren we bij eigenaren, initiatiefnemers en bewoners bewustwording over de onder- en bovengrondse erfgoedwaarden.

24 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

WEderopbouwwijk Limbeek-Noord

kazerne Het kazernecomplex aan de Grote Berg en Paradijslaan heeft in de afgelopen jaren een bijzondere transformatie ondergaan. De voormalige marechaussee-, later brandweerkazerne en loods voor de gemeentereiniging heeft nu een expo-, restaurant- en hotelfunctie. Bij de herbestemming zijn allereerst alle latere en storende wijzigingen hersteld en is het gemeentelijk monument in zijn oorspronkelijke staat teruggebracht. Vervolgens zijn met veel respect voor de monumentale waarden de noodzakelijke ingrepen voor de hotelfunctie en maatregelen t.b.v. akoestiek, geluid- en warmte-isolatie en nieuwe installaties uitgevoerd. De authentieke uitstraling en waardevolle elementen zijn hierbij behouden ­gebleven. En nieuwe bouwvolumes vinden een passende aansluiting op het monument. Dit is in het bijzonder goed te ervaren vanaf de mooi ingerichte binnenplaats, tevens een rustige oase midden in de stad.

26 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

DE COLLSE WATERMOLEN

c

Samenwerken en zichtbaar maken

9. We grijpen de herinrichting van de openbare ruimte aan om erfgoed zichtbaar te maken Het herinrichten van de openbare ruimte biedt kansen om de erfgoedwaarden te versterken. We merken nu dat veel kansen, vaak laaghangend fruit, nog worden gemist. De waardenkaarten (archeologie, cultuurlandschap en gebouwd erfgoed) bieden een schat aan informatie en inspiratie, evenals archeologisch vondstmateriaal, oude ­foto’s, maar ook monumenten en waardevolle structuren in de nabijheid. Naast het versterken van al zichtbare structuren, maken we ook verdwenen en vergeten erfgoed uit de rijke geschiedenis van Eindhoven weer zichtbaar. We verankeren de erfgoedwaarden al in de ontwerpfase van herinrichtingsopgaven. Een voorbeeld is het naar voren halen van archeologisch bureauonderzoek en het opstellen van risico- en kansenkaarten. In het Handboek Openbare Ruimte 2020 zijn voor de erfgoedwaarden al diverse ontwerprichtingen en suggesties opgenomen hoe dit kan worden gedaan. De afgelopen jaren hebben we, samen met onze erfgoedpartners in de stad, al een paar eerste initiatieven tot stand kunnen brengen: de reconstructie van de kasteelmuur bij de Vestdijk en het plaatsen van erfgoedbordjes. Ook de archeofagen voor de Catharinakerk zijn hier een mooi voorbeeld van.

10. We werken actief samen met erfgoedpartners in de stad en we geven samen het erfgoed het hele jaar door aandacht De Henri van Abbe Stichting, Stichting Wederopbouw Eindhoven en Archeologische Vereniging Kempen- en Peelland spannen zich intensief in voor het behoud van het waardevolle ruimtelijke erfgoed in onze stad. Hun kennis van de stad en kritische blik zijn van grote waarde. We betrekken hen dan ook nadrukkelijk bij de erfgoed­doelen zoals ze in dit document zijn geformuleerd. Al op veel terreinen werken we goed samen, maar we zien ook dat er verbeterpunten zijn. Daar willen we graag concretere afspraken over maken: We zorgen er voor dat zij hun inbreng bij ruimtelijke ­projecten tijdig kunnen doen en zetten in op een goede samenspraak met hen en andere partijen uit de stad. We verkennen daarbij ook de participatiemogelijkheden die de ­Omgevingswet gaat bieden.

Samen met onze partners zetten we ons ook in voor aandacht voor het ruimtelijk erfgoed door het jaar. We continueren onze gezamenlijke activiteiten, zoals de Open Monumenten Dag (september) en de Nationale Archeologie Dagen (juni). Het ­Architectuurcentrum Eindhoven, Eindhoven 247, de erfgoedpartners en ­Eindhoven in Beeld gaan in 2021 aan de slag met het organiseren van wandelingen door de stad langs erfgoed en architectuur. We hebben bij deze activiteiten uiteraard oog voor de ­corona-maatregelen. Stichting Cultuur Eindhoven heeft het initiatief genomen om l­­okale erfgoedpartners en designers samen te laten werken aan innovatieve ontwerp­opgaven voor ingrepen in de openbare ruimte in een zogeheten Open Call (zie kader). En meer dan voorheen gebruiken we voor het bereiken van een groter publiek onze ­social media om verhalen te delen over ons ruimtelijke erfgoed en mooie ­ontwikkelingen die in de stad plaatsvinden. Open Call voor Erfgoed In 2020 heeft Stichting Cultuur Eindhoven, binnen het programma Creatieve ­Industrie, een Open Call gedaan aan ontwerpers, architecten en andere makers in de creatieve industrie om samen met de Eindhovense erfgoedpartners nieuwe wegen te vinden om de stadsgeschiedenis beleefbaar te maken in de stad, voor haar bewoners en haar bezoekers. Bij deze bijzondere ontmoetingen zijn met veel energie en ambitie innovatieve ideeën uitgewerkt.

De komende periode werken we aan de realisatie van de geselecteerde projecten: ‘Portal van Eindhoven’, ‘Schoonheid van de Wederopbouw’, ‘Parels van Eindhoven’ en ‘Panorama Eind­ hoven’. Dit initiatief past uitstekend bij het TDK-profiel van Eindhoven en hoe we met ons erfgoed willen omgaan.

Woensel Strijp

Gestel

30 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

Eindhoven Stratum

Tongelre

11. We gaan verder met de ontwikkeling van het ­Erfgoedhuis Het Erfgoedhuis is het regionaal kenniscentrum op het gebied van ons ondergronds erfgoed en heeft een belangrijke functie als ontmoetingspunt, expositieruimte, ­bibliotheek, vondstverwerkings- en werkruimte, depot en archief. In het Erfgoedhuis willen we ons de komende periode focussen op de mooie en grote taak om alle o ­ pgravingsinformatie en vondsten van de afgelopen decennia te ­verwerken, ­rapporteren en digitaal te ontsluiten (zie A.4.). Die basis op orde krijgen zorgt ­ervoor dat we ons doel kunnen bereiken: ons waardevolle erfgoed zichtbaar en beleefbaar maken voor alle doelgroepen. Om dit te bereiken wordt in overleg met de ­Archeologische Vereniging Kempen- en Peelland in 2021 een praktisch Plan van ­Aanpak opgesteld. We zetten er op in om binnen lopende projecten en ruimtelijke ontwikkelingen de ­Archeologische Vereniging Kempen- en Peelland meer te betrekken en resultaten te presenteren in bijvoorbeeld het Erfgoedhuis of op andere locaties. Ook gaan we ­onderzoeken of we online tentoonstellingen kunnen ontwikkelen en of we collecties digitaal toegankelijk kunnen maken. Wij werken daarbij samen met andere partijen in de stad, zoals Eindhoven Museum, Eindhoven in Beeld en Stichting Cultuur Eind­ hoven.

Bovendien zoeken we bij al deze initiatieven de verbinding met het bovengrondse erfgoed (cultuurlandschap en gebouwd erfgoed). Ontwikkelingen die reeds op kleine schaal worden uitgevoerd en waarbij het doel is deze uit te breiden: community archaeology, educatie en exposities. We blijven in gesprek met het Eindhoven Museum over het intensiveren van onze samenwerking en het eventueel op termijn verhuizen naar het Eindhoven Museum (de huur van het huidige pand loopt t/m 31-12-2024).

31 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

Archeologisch onderzoek Kasteel van Eindhoven

NRE-terrein Nieuwe Energie! Op het NRE-terrein wordt een stukje geschiedenis van Eindhoven nieuw leven in geblazen. Op initiatief van de gemeente hebben de - inmiddels monumentale - gebouwen van de oude gasfabriek, die tien jaar geleden nog leeg stonden en zeer verpauperd waren, een nieuwe functie en daarmee een nieuwe toekomst ­gekregen. De bewoners en gebruikers, de NRE-community, zoeken samen met de gemeente naar creatieve en innovatieve oplossingen voor het vergroenen en verduurzamen van de gebouwen en het terrein. De nieuwe gebouwen en toevoegingen aan monumenten zorgen voor mooie contrasten en dragen bij aan het industriële karakter van het gebied. En ook in de openbare ruimte is – met hergebruik van materialen aandacht voor historische structuren en elementen zoals de contouren van de oude gashouders, spoorbanen en lantaarnpalen. Diverse erfgoedbordjes geven uitleg over de geschiedenis van het terrein en de monumenten.

33 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

colofon Gemeente Eindhoven | Ruimtelijke Expertise | Omgevingskwaliteit

Fotografie: ▪ BASE Photography (p. 18) ▪ Frans van Beers (Eindhoven in Beeld) (p. 2 en 28) ▪ Gemeente Eindhoven (p. 8, 12, 13, 16, 17, 29, 31, 32) ▪ Luuk Keunen (RAAP Adviesbureau) (p. 11, 23) ▪ Ton Langenberg (www.architracks.nl) (p. 5, 7, 14, 19, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 34) ▪ Marijn van Leen (p. 15) ▪ Laurens Mulkens (p. 3, 10, 13) ▪ Marie-Louise Nijsting (p .1, 33, 34) ▪ Jean Pierre Reijnen (p. 29) ▪ KLM Aerocarta (p. 6, 36) ▪ Stichting Wederopbouw Eindhoven (p. 22)

35 | Erfgoeddoelen 2021-2022, gemeente Eindhoven

Gasfabriek en Nachtegaallaan in 1928