23bst00400 Raadsvoorstel - Startnotitie publiek energiebedrijf

gemeente Eindhoven Inboeknummer Dossiernummer B&W beslisdatum

23bst00400 23.14.251 04 april 2023

Raadsvoorstel Startnotitie publiek energiebedrijf

Inleiding Het tegengaan van de klimaat- en biodiversiteitscrisis en het daartoe terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, vormt één van de belangrijkste uitdagingen van onze tijd. Niet voor niets heeft Eindhoven al in 2016 vastgelegd de eigen uitstoot van broeikasgassen uiterlijk in 2050 teruggebracht te hebben naar nagenoeg nul. Met de Europese missie Klimaatneutrale en Slimme Steden is het doel nog ambitieuzer gesteld: klimaatneutraal in 2030. Dat kunnen we niet allen en doen we in samenwerking met partijen in en om de stad. Dit betekent onder meer dat we in rap tempo onze energievoorziening moeten verduurzamen. In de afgelopen jaren hebben we daar al stappen in gezet. Zo is in 2011 het gemeentelijk warmtenet in Meerhoven in gebruik genomen. Deze wordt nu nog gevoed met warmte uit biomassa, maar wordt op termijn vervangen door een of meerdere duurzame warmtebronnen. In de Generalenbuurt bouwen we aan een warmtenet met warmte uit de rioolwaterzuiveringsinstallatie en in ’t Ven wordt een start gemaakt met het winnen, opslaan en leveren van warmte uit een sportveld. Naast duurzaam moet de energietransitie rechtvaardig zijn. Het afgelopen jaar is zichtbaar geworden dat de huishoudens met een krappe beurs het meest geraakt worden door de fors stijgende energieprijzen als gevolg van geopolitieke ontwikkelingen. Steeds meer huishoudens krijgen te kampen met energiearmoede.

Daarom willen we meer grip op onze energievoorziening, minder afhankelijkheid van energielevering uit een (te) beperkt aantal andere landen en opbrengsten ten goede laten komen aan een inclusieve energietransitie. Bovengenoemde ontwikkeling speelt zich af tegen de achtergrond van een snel groeiende stad. Eindhoven is een economische top-regio die steeds meer bedrijvigheid en inwoners aantrekt. Hiervoor zijn nieuwe bedrijfslocaties en woningen nodig. In verschillende gebiedsontwikkelingstrajecten verdubbelt het vloeroppervlak voor bedrijfslocaties en het aantal woningen in de stad neemt tot 2040 met 40.000 toe. Deze groei moet duurzaam gefaciliteerd worden door onder andere de bijbehorende energiebehoeften in te vullen. In het Bestuursakkoord Eindhoven (2022-2026) is opgenomen dat Eindhoven de mogelijkheden onderzoekt om met een (regionaal) energiebedrijf grip te krijgen op de

Inboeknummer 23bst00400

uitdagingen van de energietransitie en om maatschappelijke belangen zoals, betaalbaarheid, duurzaamheid en groei van de stad te faciliteren en borgen. Het publieke energiebedrijf is een uitbreiding op de ambitie van de raad om collectieve warmtenetten in de stad in publieke handen te brengen en hiervoor een publiek warmtebedrijf te onderzoeken (21bst00037, bijlage 2). De aanstaande Wet Collectieve Warmtevoorzieningen (WCW, zomer 2024) belegt bij gemeenten een regierol in de ontwikkeling van warmtenetten en organiseert dat het eigendom daarvan publiek is. Het publieke eigenaarschap is daarbij niet op voorhand beperkt tot de gemeente. Ook andere overheden, publieke instellingen, coöperaties of marktpartijen kunnen (mede)eigenaar zijn. Daarmee kan ook voor het publiek warmtebedrijf breder gekeken worden naar het eigenaarschap. De invoering van de WCW vereist het maken van enig tempo in het creëren van publieke realisatiekracht. Een tempo dat de ontwikkelingen in de stad ten goede komt

 Wettelijke taak  Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Uitwerking raadsbesluit 21bst00037 en onderdeel van bestuursakkoord 2022-2026

 Onvermijdelijk Doelstelling Het vormgeven van een zorgvuldig proces om in het eerste kwartaal van 2024 te komen tot keuzemogelijkheden en een overwogen advies over de in- en oprichting van een publiek energiebedrijf, binnen het speelveld van kaders en wensen. Voorstel 1. Instemmen met de maatschappelijke belangen die de gemeente wenst te realiseren en borgen middels de energievoorziening in de stad, te weten: a. Inclusief en betaalbaar b. Duurzaam c. Betrouwbaar d. Efficiënt en voortvarend e. Maatschappelijk en financieel rendabel 2. Instemmen met de parallel te onderzoeken en te beantwoorden vraagstukken om tijdig te komen tot keuzemogelijkheden en advisering over de in- en oprichting van een publiek energiebedrijf, te weten: a. Publieke kaders en wensen b. Vraag en aanbod c. Organisatie, governance en potentiële partners; d. Financiering e. Kansen en risico’s 3. Instemmen om het onderzoek naar publieke energie-activiteiten te starten met een focus op de keten van warmte en aan de hand van verschillende type projecten in de stad de vraagstukken te beantwoorden.

2

Inboeknummer 23bst00400

4. 5. 6.

Beschikbaar stellen van een voorbereidingsbudget van € 775.000 voor het project 874-120 Oprichten energiebedrijf De kosten hiervoor te dekken uit de reserve strategische investeringen. De begrotingswijziging dienovereenkomstig vast te stellen.

Argumenten 1.1 De te realiseren maatschappelijke belangen bieden een visie en kader voor de gewenste energievoorziening in de stad In bijlage 1 zijn de maatschappelijke belangen opgenomen en uitgewerkt die de gemeente wenst te realiseren met de energievoorziening in de stad. De essentie is dat energie een primaire levensbehoefte is en dat we eenieder onder gelijke condities toegang willen bieden tot betaalbare, betrouwbare en duurzame energie. De energievoorziening faciliteert de stad en haar ontwikkeling op voortvarende wijze. Aan de hand van deze visie kan advies worden gegeven over de keuzemogelijkheden voor het in- en oprichten van een publiek energiebedrijf. 2.1 Het parallel onderzoeken en beantwoorden van vraagstukken zorgt ervoor dat de raad tijdig keuzemogelijkheden en advisering voorgelegd krijgt. Een bedrijf, publiek of privaat, moet zich goed kunnen organiseren om een solide aanbod te creëren dat voorziet in een bepaalde behoefte en/of vraag. Dat doet ze op zo’n wijze dat de ontwikkeling en uitvoering van die organisatie en haar activiteiten financierbaar zijn. De eigenaar en financier(s) van de organisatie stellen kaders en hebben wensen bij de organisatie en de uitvoering van haar activiteiten die mede bepalen of zij de voorziene kansen en risico’s met de bedrijfsvoering accepteren.

Het beantwoorden van de benoemde vraagstukken moeten keuzemogelijkheden inzichtelijk maken waarvan aan de hand van de gestelde kaders en wensen een advies wordt gegeven over de in- en oprichting van een publiek energiebedrijf. Vragen behorend bij de vraagstukken zijn uitgewerkt in bijlage 1. Mede vanuit lopende energieprojecten in de stad en vanuit aanstaande warmte wetgeving die in de zomer van 2024 van kracht is, is er noodzaak om in het eerste kwartaal van 2024 de raad keuzemogelijkheden voor te leggen en te adviseren over de in- en oprichting van een publiek energiebedrijf. Zo kan tijdig publieke realisatiekracht worden georganiseerd en een solide aanbod aan de stad worden gevormd. 2.2 Het is van belang om in een vroeg stadium een beeld te hebben over de mogelijke partners binnen een publiek energiebedrijf. De transformatie van de energie- en warmtevoorziening voor de stad is een enorme opgave en bestaat uit verschillende vraagstukken. Denk onder andere aan keuzes in de mogelijke technische (warmte)oplossingen, de gevraagde snelheid in projecten, het aanleggen van de energie-infrastructuren, de financiering daarvan en meerjarige exploitatie. Het realiseren van die opgave doen we samen. We gaan dus ook opzoek naar mogelijke partners.

Potentiële partners moeten in voldoende mate dezelfde maatschappelijke belangen ondersteunen, een lange termijn perspectief op samenwerking hebben, eenzelfde beeld bij de opgave en oplossing en complementaire of versterkende kennis en/of competenties hebben.

3

Inboeknummer 23bst00400

3.1 Starten met focus in het onderzoek zorgt voor snellere voortgang en behapbare keuzes De hoeveelheid aan mogelijke activiteiten, rollen en functies die een publiek energiebedrijf kan invullen is breed. Zij kan bijvoorbeeld actief zijn in verschillende energieketens, zoals warmte, elektriciteit of duurzame gassen, zij kan daarbinnen kiezen eigenaar of beheerder te zijn van bijvoorbeeld bronnen of infrastructuren en zij kan kiezen om energiesystemen te ontwikkelen en/of te exploiteren. Onder de huidige omstandigheden zien we dat in de keten van warmte grootschalige nieuwe ontwikkelingen uitblijven en dus hier een publiek energiebedrijf de grootse meerwaarde kan hebben (zie bijlage 1, paragraaf Prioriteit). Ook weten we vanuit projecten in de stad dat er behoefte is om zo snel en zorgvuldig als mogelijk duidelijkheid te krijgen over de rol van de gemeente in collectieve warmtevoorzieningen. Focus in het onderzoek op de keuzemogelijkheden voor de inen oprichting van een publiek warmtebedrijf zorgt dat de gemeente sneller, dan anders mogelijk, antwoord biedt op de behoeften in de stad en zorgt ervoor dat keuzes beter te overzien zijn. 3.2 Deelname aan verschillende warmteprojecten zorgt voor de benodigde inzichten Bijna alle warmteprojecten in de stad bevinden zich nog in een initiërende of ontwerpende fase.

Dat maakt het mogelijk om in deze projecten als warmtepartij in te stappen. Er zijn in de stad verschillende soorten warmteprojecten met ieder een eigen dynamiek, stakeholderveld, doelen en behoeften. Zo zijn er warmteprojecten in bestaande woonwijken, in nieuwbouwwijken en grotere gebiedsontwikkelingen. Deze vragen om andere oplossingen en benaderingswijzen. Concreet gaat het daarbij om de projecten Stadhuisplein, Fellenoord, ’t Ven-Lievendaal en de Generalenbuurt. Deelname van het projectteam in deze projecten biedt de benodigde praktijkinzichten om antwoorden te formuleren op de vraagstukken om een onderbouwd advies te geven aan de raad. Tevens is uit interviews met verschillende gemeenten en gemeentelijke warmtebedrijven gebleken dat het aan te raden is om geen in- en oprichtingskeuzes te maken aan de hand van één enkel project, maar projecten juist in samenhang te bekijken en te kunnen bundelen in een portfolio. Kanttekeningen 2.1 Het parallel onderzoeken van vraagstukken leidt tot een diffuus afwegingsproces. Omdat de tijd en behoeften vanuit projecten in de stad ons nopen om de verschillende vraagstukken parallel en in samenhang te beantwoorden kan onduidelijkheid ontstaan in volgordelijkheid en zuiverheid van te maken keuzes. Echter, juist door vraagstukken gelijktijdig op te pakken, borgen we de samenhang tussen de gemaakte afwegingen.

Gedurende het project zal de raad geïnformeerd en geconsulteerd worden over vordering van beantwoording van de vraagstukken. 3.1 Deelname aan projecten leidt mogelijk tot keuzes in of commitment aan een project Door deelname van het projectteam aan ontwikkelende projecten kan de indruk bij deelnemende partijen ontstaan dat de gemeente als zijnde een publiek warmtebedrijf actief is. Het projectteam zal ten alle tijden duidelijk communiceren dat deelname aan

4

Inboeknummer 23bst00400

het project wordt verleend in het kader van onderzoek naar in- en oprichting van een publiek warmtebedrijf. Eventuele onomkeerbare keuzes, commitment of investeringen die, tijdens de onderzoeks- en adviesfase, nodig zijn voor de continuerende ontwikkeling van een warmteproject worden voorgelegd ter besluitvorming aan de raad. 4.1 Gedurende het proces blijkt dat de ambitie niet gerealiseerd kan worden Het onderzoeks- en advies proces is erop gericht dat het mogelijk is om aan het einde van het proces te komen tot oprichting van een publiek warmtebedrijf. Mogelijk komen we er gedurende de uitvoering van het onderzoek achter dat het niet lukt de uiteindelijk benodigde kennis en competenties voor een publiek warmtebedrijf op te bouwen, dan wel middels partners aan te haken. Dit terwijl we hier wel in investeren. Zoals opgenomen in de planning in bijlage 1 wordt de Raad tussentijd geïnformeerd over de voortgang, specifiek over mogelijke samenwerking met partners. Daarnaast bouwen we middels dit onderzoek en het beantwoorden van de vraagstukken zondermeer aan het benodigde inzicht en advies over wat er nodig is om verschillende type warmteprojecten in de stad te realiseren.

Financiële consequenties Voor het creëren van een multidisciplinaire projectteam en inzet van bureaus ten behoeve van juridische advisering en second opinions op belangrijke mijlpalen wordt €775.000 beschikbaar gesteld aan het project ‘874-120 Oprichten energiebedrijf’. Dekking voor deze middelen vindt plaats middels onttrekking uit de reserve strategische investeringen. Communicatie Het project en het te doorlopen proces worden openbaar gemaakt middels het raadsinformatiesysteem Eindhoven. Potentiële partners worden benaderd in het kader van verkenning naar mogelijke samenwerking in collectieve warmtevoorzieningen voor de stad. Voor stakeholders in lopende warmteprojecten in de stad is het duidelijk dat het projectteam deelneemt aan de warmteprojecten vanuit de ambitie om te komen tot een publiek warmtebedrijf, ter voorbereiding op aanstaande wetgeving (WCW, 2024). Planning en uitvoering Middels dit raadsvoorstel wordt een uitspraak van de raad gevraagd over het onderzoeks- en adviseringsproces richting de raad – mei 2023. In juli 2023 informeren we de raad over de voortgang van beantwoording van de vraagstukken middels een raadsinformatiebrief.

Begin oktober worden raadsleden uitgenodigd om in gesprek te gaan over de voortgang van het project, de ontwikkelingen in collectieve warmtevoorzieningen in de stad, de ontwikkelingen over aanstaande landelijke wet- en regelgeving en hun opinie te delen over de positie van de gemeente in de warmtemarkt. In het eerste kwartaal van 2024 worden de keuzemogelijkheden en een advies ter besluitvorming voorgelegd aan de raad over de in- en oprichting van een publiek warmtebedrijf.

5

Inboeknummer 23bst00400

Evaluatie Na oplevering van het advies in het eerste kwartaal van 2024 vindt er een evaluatieplaats.

Bijlage(n) Als bijlage(n) bij dit voorstel behoren: 1. Startnotitie Publiek Energiebedrijf 2. Raadsvoorstel Sturing en eigendom van collectieve warmte- en koudevoorzieningen (21bst00037) 3. Overzicht verloop Reserve Strategische Investeringen 4. Concernbegrotingswijziging – begrotingswijzigingsnummer: 2023069 Startnotitie publiek energiebedrijf 5. Toelichting behorende bij de 69e wijziging van de Concernbegroting voor het dienstjaar 2023. Een ontwerpraadsbesluit bieden wij u hierbij ter vaststelling aan. Burgemeester en wethouders van Eindhoven,

, secretaris.

6

Inboeknummer 23bst00400

Ontwerp Raadsbesluit

De raad van de gemeente Eindhoven; gezien het voorstel van burgemeester en wethouders van 28 maart 2023;

besluit: 1

2

3

4 5 6

Instemmen met de maatschappelijke belangen die de gemeente wenst te realiseren en borgen middels de energievoorziening in de stad, te weten: a. Inclusief en betaalbaar b. Duurzaam c. Betrouwbaar d. Efficiënt en voortvarend e. Maatschappelijk en financieel rendabel Instemmen met de parallel te onderzoeken en te beantwoorden vraagstukken om tijdig te komen tot keuzemogelijkheden en advisering over de in- en oprichting van een publiek energiebedrijf, te weten: a. Publieke kaders en wensen b. Vraag en aanbod c. Organisatie, governance en potentiële partners d. Financiering e. Kansen en risico’s Instemmen om het onderzoek naar publieke energie-activiteiten te starten met een focus op de keten van warmte en aan de hand van verschillende type projecten in de stad de vraagstukken beantwoorden. Beschikbaar stellen van een voorbereidingsbudget van € 775.000 voor het project 874-120 Oprichten energiebedrijf De kosten hiervoor te dekken uit de reserve strategische investeringen. De begrotingswijziging dienovereenkomstig vast te stellen.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van

, griffier.

7