23bst00400 - Bijlage 1 - Startnotitie Publiek Energiebedrijf - 20230328

STARTNOTITIE PUBLIEK ENERGIEBEDRIJF Energie van en voor de stad!

Versie:

1.0

Datum:

28 maart 2023

Aanleiding Eindhoven verduurzaamt, groeit en gaat voor samen Het tegengaan van de klimaat- en biodiversiteitscrisis en het daartoe terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, vormt één van de belangrijkste uitdagingen van onze tijd. Niet voor niets heeft Eindhoven al in 2016 vastgelegd de eigen uitstoot van broeikasgassen uiterlijk in 2050 teruggebracht te hebben naar nagenoeg nul. Met de Europese missie Klimaatneutrale en Slimme Steden is het doel nog ambitieuzer gesteld: klimaatneutraal in 2030. Dat kunnen we niet allen en doen we in samenwerking met partijen in en om de stad. Dit betekent onder meer dat we in rap tempo onze energievoorziening moeten verduurzamen. In de afgelopen jaren hebben we daar al stappen in gezet. Zo is in 2011 het gemeentelijk warmtenet in Meerhoven in gebruik genomen. Deze wordt nu nog gevoed met warmte uit biomassa, maar wordt op termijn vervangen door een of meerdere duurzame warmtebronnen. In de Generalenbuurt bouwen we aan een warmtenet met warmte uit de rioolwaterzuiveringsinstallatie en in ’t Ven wordt een start gemaakt met het winnen, opslaan en leveren van warmte uit een sportveld. Naast duurzaam moet de energietransitie rechtvaardig zijn. Het afgelopen jaar is zichtbaar geworden dat de huishoudens met een krappe beurs het meest geraakt worden door de fors stijgende energieprijzen als gevolg van geopolitieke ontwikkelingen.

Steeds meer huishoudens krijgen te kampen met energiearmoede. Daarom willen we meer grip op onze energievoorziening, minder afhankelijkheid van energielevering uit een (te) beperkt aantal andere landen en opbrengsten ten goede laten komen aan een inclusieve energietransitie. Bovengenoemde ontwikkeling speelt zich af tegen de achtergrond van een snel groeiende stad. Eindhoven is een economische top-regio die steeds meer bedrijvigheid en inwoners aantrekt. Hiervoor zijn nieuwe bedrijfslocaties en woningen nodig. In verschillende gebiedsontwikkelingstrajecten verdubbelt het vloeroppervlak voor bedrijfslocaties en het aantal woningen in de stad neemt tot 2040 met 40.000 toe. Deze groei moet duurzaam gefaciliteerd worden door onder andere de bijbehorende energiebehoeften in te vullen. Een publiek energiebedrijf als faciliterend middel In het Bestuursakkoord Eindhoven (2022-2026) is opgenomen dat Eindhoven de mogelijkheden onderzoekt om met een (regionaal) energiebedrijf grip te krijgen op de uitdagingen van de energietransitie en om maatschappelijke belangen zoals, betaalbaarheid, duurzaamheid en groei van de stad te faciliteren en borgen. Het publieke energiebedrijf is een uitbreiding op de ambitie van de raad om collectieve warmtenetten in de stad in publieke handen te brengen en hiervoor een publiek warmtebedrijf te onderzoeken (21bst00037, bijlage 2).

De aanstaande Wet Collectieve Warmtevoorzieningen (WCW, zomer 2024) belegt bij gemeenten een regierol in de ontwikkeling van warmtenetten en organiseert dat het eigendom daarvan publiek is. Het publieke eigenaarschap is daarbij niet op voorhand beperkt tot de gemeente. Ook andere overheden, publieke instellingen of bijvoorbeeld coöperaties kunnen eigenaar zijn. Daarmee kan ook voor het publiek warmtebedrijf breder gekeken worden naar het eigenaarschap. De invoering van de WCW vereist het maken van enig tempo in het

2

creëren van publieke realisatiekracht. Een tempo dat de ontwikkelingen in de stad ten goede komt Met mogelijk een eigen, of deelname in een, publiek energiebedrijf creëren we een middel waarmee we meer grip hebben op de ontwikkeling, realisatie en exploitatie van (delen van) de energievoorziening van de stad, binnen kaders en uitgangspunten die voor onze stad gewenst zijn. Tevens biedt het de potentie om de groei te faciliteren en iedereen in de stad daarvan mee te laten profiteren.

Maatschappelijke belangen als uitgangspunt Een publiek energiebedrijf is een middel om meer grip te hebben op de uitdagingen en om maatschappelijke belangen te dienen. ‘Een energiebedrijf’ is een breed gedefinieerd begrip. Meerdere partijen zijn actief en kundig in de Nederlandse energiemarkt. In welke delen van de energiemarkt of -keten zou een publiek energiebedrijf actief moeten zijn en welke rollen, taken en verantwoordelijkheden neem het op zich? Om een start te maken met het beantwoorden van dergelijke vragen zijn de maatschappelijke belangen gedefinieerd die minimaal behaald moeten worden met de Eindhovense energievoorziening. De maatschappelijke belangen zijn: Inclusief en betaalbaar Iedereen kan meedoen aan en evenredig mee profiteren van de energietransitie en de Eindhovense energievoorziening. Energie is een primaire levensbehoefte, waar iedereen onder gelijke condities toegang tot heeft. Toegang en gebruik van energie zijn betaalbaar. Dit betekent ook dat een publiek energiebedrijf middels portfoliomanagement zorgt voor een balans tussen rendabele en minder rendabele projecten, om zo te realiseren dat iedereen mee kan doen. Duurzaam De in Eindhoven gebruikte energie is in 2030 volledig duurzaam. Daarmee houden we de stad leefbaar, gezond en leveren we een bijdrage aan klimaatneutraliteit. De gebruikte energie wordt zoveel mogelijk lokaal en regionaal geproduceerd.

De beschikbare en soms schaarse duurzame Eindhovense energiebronnen worden optimaal gebruikt en bedienen zoveel mogelijk afnemers. Om zoveel mogelijk beschikbare energie te ontsluiten omvat dit ook circulair energieverbruik, zoals (industriële) restwarmte. Tevens streven we zo hoog mogelijke energie- en milieuprestaties na. Betrouwbaar Leveringszekerheid van energie is van essentieel belang. We laten huishoudens niet ‘in de kou zitten’ en zorgen dat de bedrijvigheid kan doorgaan. Leveringszekerheid draagt bij aan de concurrentiepositie van de stad. Leveringszekerheid ontstaat onder andere door: robuuste infrastructuren, diversiteit in het gebruik van energiedragers (zoals elektriciteit, warmte en duurzame gassen), de ontsluiting van meerdere duurzame bronnen en een back-up voorziening.

3

Efficiënt en voortvarend De stad groeit. In aantallen inwoners, bedrijven, mobiliteitsbewegingen en economisch. Het energiesysteem faciliteert die groei en maakt nieuwe kansen mogelijk. Randvoorwaarde is dat energiesystemen tijdig beschikbaar zijn om de energievraag van nieuwe ontwikkelingen te kunnen bedienen. Het modulair opbouwen van energiesystemen kan daarbij helpen. Een andere randvoorwaarde is dat collectieve energiesystemen het mogelijk maken om gebieden te ontwikkelen. Zo verdelen zij de schaars beschikbare energiebronnen beter, waardoor zoveel mogelijk afnemers kunnen worden voorzien van energie. Energiesystemen zullen tevens moeten worden ingepast in de beperkt beschikbare boven- en ondergrondse ruimte. We kunnen ervoor zorgen dat de ontwikkeling van een gemeentelijke warmte-infrastructuur gelijke tred kan houden met nieuwe ontwikkelingen in de stad. Zo houden we tempo in de energietransitie en verlagen we de energie-afhankelijkheid van derden. Tempo maken we door samen te werken met publieke en private partners, door flexibel in te spelen op kansen binnen de transitie en door draagvlak te creëren bij eindgebruikers middels transparantie over de plannen en activiteiten van een publiek energiebedrijf en hen mogelijk een positie te geven binnen het publieke energiebedrijf.

Maatschappelijk en financieel rendabel Het continue realiseren van de belangen voor de stad functioneert wanneer een verantwoord maatschappelijk en financieel rendement op activiteiten kan worden behaald. Dit is dus een maatschappelijk belang op zich. Het maatschappelijk en financieel verantwoorde rendement kan verschillen per activiteit, onder andere op basis van de risico’s behorend bij een activiteit, maar ook wet- en regelgeving.

Doelstelling Een proces ontwerpen waarmee enerzijds de activiteiten worden onderzocht die een publiek energiebedrijf kan ontplooien om de maatschappelijke belangen te dienen en meer grip te hebben op de energietransitie, en anderzijds te adviseren over de manier waarop die activiteiten het best vormgegeven kunnen worden en onder welke voorwaarden. Hiermee kunnen het college en de raad keuzes maken over de daadwerkelijke ontplooiing van activiteiten en de manier waarop zij dat wenst te doen.

Scope Het uitgangspunt is dat de stad baat heeft bij de ontwikkeling van energie-gerelateerde activiteiten. De geografische scope van het onderzoek naar activiteiten betreft de gehele gemeente en beperkt zich niet tot één project of gebied. Ook gebieden buiten de gemeente die logischerwijs onderdeel kunnen uitmaken van een integraal warmtesysteem kunnen binnen de scope vallen. Het energielandschap en de daarin te vervullen activiteiten is in potentie breed. De initiële scope van mogelijke activiteiten spreidt zich uit over de energieketens van: warmte, elektriciteit en duurzaam gas. Iedere energieketen bestaat uit, al dan niet gekoppelde,

4

assets voor energieproductie, -infrastructuur (transport en distributie), -opslag, -levering, diensten achter de meter en overige ketendiensten. In essentie is deze ketenindeling erop gericht om geproduceerde energie daar af te leveren waar deze wordt gevraagd, op het moment dat deze wordt gevraagd.

Per activiteit kan een keuze gemaakt worden in de rol(len) en functie(s) van een partij, inclusief daarbij horende taken en verantwoordelijkheden. De gekozen rol en functie staan ten diensten van het belang en doel dat een partij wil invullen. De rol is veelal gekoppeld aan een (energie)asset en zegt iets over de zeggenschap in keten. Hierin onderscheiden we drie rollen: 1. De eigenaar van een asset. Deze bepaalt de bedrijfswaarden, strategie en bedrijfsdoelen ten behoeve van waarde maximalisatie voor stakeholders; 2. De manager van een asset. Deze bepaalt de optimale manier om de bedrijfsdoelen te bereiken binnen de gestelde kaders en vertaalt dit naar een (meerjarig) plan, waarin onder andere opgenomen zijn risico management, onderhouds- en vernieuwingsplanning en kapitaalplanning; 3. De dienstverlener van een asset. Deze voert het plan efficiënt uit en levert asseten prestatiedata. Een partij kan één of meerdere rollen tegelijk invullen. De functie is veelal gekoppeld aan de fase waarin een partij haar activiteit uitvoert en zegt iets over de gewenste positie in de keten. Een partij kan één of meerdere functies invullen. Grofweg onderscheiden we de fasen van ontwikkelen en exploiteren en daarbij de functies van: initiëren, ontwerpen, financieren, realiseren, beheren, onderhouden en leveren.

Prioriteit In het onderzoek naar activiteiten en wijze van ontplooiing wordt gestart met de gewenste rol en functie van een publiek energiebedrijf in de warmteketen. Daarbij spelen de onderstaande ontwikkelingen een rol. a. b.

c.

De Raad heeft in 2021 de ambitie uitgesproken een publiek warmtebedrijf te willen onderzoeken. De aanstaande Wet Collectieve Warmtevoorzieningen (WCW, zomer 2024) stuurt erop aan warmtenetten in publieke handen onder te brengen en om publieke realisatiekracht ten aanzien van warmtenetten te organiseren. Dit uitgangspunt in de WCW zorgt voor een nieuwe ordening van de warmtemarkt. Hierdoor opereren bestaande warmtebedrijven voorzichtiger in het ontwikkelen van nieuwe activiteiten, in afwachting op duidelijkheid over definitieve

5

d.

e. f.

g.

h.

i. j.

k.

l.

keuzes in en invoering van de WCW, alsook de positie die gemeentes in gaan nemen in de warmteketen. Bestaande warmtebedrijven nemen op dit moment een terughoudende houding aan, wat leidt tot (al dan niet tijdelijke) vertraging van nieuwe bouw- en warmteprojecten. De nieuwe bouw- en warmteprojecten benaderen de gemeente om hen te helpen bij de invulling van warmtevraagstukken; De projectgebonden warmtevraagstukken vragen om collectieve voorzieningen, die onder andere de schaars beschikbare warmtebronnen eerlijk verdelen, zodat zoveel mogelijk inwoners en partijen er gebruik van kunnen maken. De gemeente projecten en marktpartijen hebben zo snel als mogelijk behoefte aan duidelijkheid over de door de gemeente gewenste rol en positie in de warmteketen, zodat projecten en marktpartijen de ontwikkelopgaven van de stad kunnen gaan realiseren. De gemeente heeft zowel binnen de bestaande Warmtewet als binnen de aanstaande WCW de mogelijkheid om warmteactiviteiten te ontplooien en daarmee de ontwikkeling van de stad kan faciliteren. De gemeente kan voortbouwen op bestaande kennis en kunde die zij heeft met het exploiteren van haar eigen warmteactiviteiten in Meerhoven. De gemeente voert vanuit haar regie- en beleidsmatige activiteiten regie en heeft kennis en kunde over de lokale warmtemarkt. Denk hierbij aan de Transitievisie Warmte en het Bodemenergieplan.

De gemeente faciliteert de ontwikkeling van nieuwe warmteactiviteiten reeds actief. Denk hierbij aan het aardgasvrij maken van de Generalenbuurt en de aanleg van een innovatief warmtecollectorveld in ’t Ven - Lievendaal. De warmteopgave is een maatschappelijke opgave, die (publieke) investeringen zal vergen die georganiseerd moeten worden.

Beoogd traject en resultaat Het onderzoek en de mogelijke ontplooiing van activiteiten richt zich de komende periode dus op publieke warmte-activiteiten, in de vorm een publiek warmtebedrijf. Om enerzijds vóór de zomer van 2024 gereed te zijn met de mogelijke oprichting van een publiek warmtebedrijf en anderzijds rekening te houden met het tempo van lopende projecten in de stad waar collectieve warmtevoorzieningen gewenst zijn, wordt een ontwikkelproces voorgesteld waarin zaken parallel en iteratief verlopen. In dit ontwikkelproces gaat een klein, multidisciplinair1 gemeentelijk team aan de slag om vanuit samenhangende vraagstukken de mogelijke rollen, functies, vormen, invullingen en governance structuren van een publiek warmtebedrijf voor de gemeente Eindhoven in kaart te brengen. De verschillende vraagstukken bestaan uit:

1

O.a.: bedrijfskundige, financiële, fiscale, technische, juridische, beleidsmatige en ruimtelijke

disciplines

6

Publieke kaders en wensen

- Definitie van de (aanstaande) publieke rol van de overheid in de warmtemarkt. - Uitwerking van kaders voor een publiek warmtebedrijf - Een helder afwegingskader om de activiteiten te bepalen van een publiek warmtebedrijf. - Overzicht van de wettelijke en regulatorische kaders voor een publiek warmtebedrijf

Vraag en aanbod

- Inzicht in de vraag, behoefte en opgave naar warmtevoorzieningen in de stad. - Duiding van de rol van private initiatieven binnen de warmteketen. - Definitie van het aanbod van een publiek warmtebedrijf. - Advies in de rol en functie voor het publieke warmtebedrijf binnen de warmteketen.

Organisatie, governance en potentiële samenwerkingspartners

- De benodigdheden om het aanbod, de rol en functie in te vullen. - Advies ten aanzien van potentiële partners. - Initiële definiëring van de rol- en taakverdeling tussen de gemeente en een publiek warmtebedrijf. - De benodigde afspraken met partijen. - Overzicht en advies in de mogelijke governance structuren.

Financiering

- Definiëring van de investerings- en kostenstromen voor de oprichting en uitvoering van een publiek warmtebedrijf. - Definiëring van de inkomstenstromen bij uitvoering een publiek warmtebedrijf - Inzicht en advies over de financieringsmogelijkheden en bijbehorende voorwaarden van de investerings- en kostenstromen - Inzicht in rendementseisen, -verwachtingen en kaderstellende regelgeving hieromtrent - Inzicht in de relevant fiscale aspecten van een publiek warmtebedrijf.

Kansen en Risico’s

- Inzicht in de kansen, uitdagingen, bedreigingen, risico’s (technisch, organisatorisch, financieel, markt) en mitigerende maatregelen om met een publiek warmtebedrijf de maatschappelijke belangen zo snel en zo goed mogelijk te realiseren.

Resultaat Het resultaat is een advies aan het college en de raad ten aanzien van de rol, functie, vorm, invulling en governance structuur waarmee een publiek warmtebedrijf de maatschappelijk belangen binnen de Eindhovense context het best kan realiseren en dienen, alsmede de benodigde voorbereidingen om tot oprichting over te gaan. Het advies komt tot stand door verschillende opties in kaart te brengen en te toetsen aan het afgesproken afwegingskader. Hoe we tot het beoogde resultaat komen Het multidisciplinaire, gemeentelijk team werkt parallel in vijf deeltrajecten: 1. Kwartier maken: een kwartiermaker start met het ophalen en identificeren van kaders en uitgangspunten die het college, de ambtelijke organisatie en raad kunnen hebben bij eventuele gemeentelijke deelname in een publiek warmtebedrijf. De kwartiermaker onderhoudt landelijke relaties met andere gemeenten, overheden en publieke warmtebedrijven. Dit helpt om van hen te

7

2.

3.

4.

5.

leren, te ondersteunen in het bepalen van gedeelde richting en leidt mogelijk tot samenwerking in de opgave. Oprichting en partners: het team verkent potentiële partners voor de activiteiten van een publiek warmtebedrijf en hoe een samenwerking eruit kan zien. Denk bijvoorbeeld aan de provincie, de netbeheerder en andere publieke en private stakeholders in de stad. Potentiële partners moeten in voldoende mate dezelfde maatschappelijke belangen ondersteunen, een lange termijn perspectief op samenwerking hebben, eenzelfde beeld bij de opgave en oplossing, en complementaire of versterkende kennis of kunde moeten hebben. Vanuit die verkenning onderzoekt het team de mogelijke juridische vormen, governance structuren en benodigde afspraken ter advisering over de in- en oprichting van een publiek warmtebedrijf. Projecten: het team draait mee in verschillende typen warmteprojecten in de stad. Denk bijvoorbeeld aan de warmteprojecten voor Fellenoord, het Stadhuisplein en de Generalenbuurt. Dat doet zij om de vraag, behoeften, eisen en wensen van stakeholders en gebruikers te identificeren. Het team ondersteunt warmteprojecten met technisch, financieel en organisatorisch advies, vanuit de te realiseren maatschappelijke belangen en kaders, om zo de ontwikkeling van projecten te ondersteunen in lijn met belangen van de stad.

Het team creëert een overzicht van de lopende warmteprojecten in de stad om de lopende en toekomstige opgave helder te hebben. Proposities: vanuit Eindhovense warmteprojecten, gesprekken met interne en externe stakeholders worden proposities ontwikkeld die invulling geven aan de vraag, rekening houdend met kaders en uitgangspunten die de Raad of het College stellen. Met behulp van deelname in projecten kan het aanbod worden ontwikkeld en gevalideerd. Het ontwikkelen van proposities vindt gefaseerd plaats van idee tot bedrijfsmodel. Stroomlijning: omschrijving van de gewenste rol- en taakverdeling is tussen de afdelingen en een toekomstig publiek warmtebedrijf, ten einde de opgave samen optimaal in te vullen.

Bovenstaande betreft een procesbeschrijving waarin verschillende stappen parallel gezet worden om voldoende snel en zorgvuldig inzichten en antwoorden te genereren op de vraagstukken en te adviseren over de opties tot in- en oprichting van warmteactiviteiten via een publieke entiteit. In de uitvoering van deze werkzaamheden maakt het team uiteraard geen onomkeerbare afspraken of keuzes zonder daarvoor een voorstel aan de raad te hebben ingediend. Gezien de snelheid van enkele lopende warmteprojecten kan het voorkomen dat de raad gedurende dit onderzoek een voorstel ontvangt tot het investeren in warmteactiviteiten, in lijn met raadsbesluit sturing en eigendom van collectieve warmteen koudevoorzieningen (21bst00037).

8

Planning Het doel is vóór de zomer van 2024 gereed te zijn met/voor de mogelijke oprichting van een publiek warmtebedrijf. Hierbij ziet de grove planning voor 2023 er als volgt uit.

Om de raad een voldragen besluit te kunnen laten nemen, moet in aanloop naar de oprichting van een publiek warmtebedrijf met potentiële partners verkend worden in welke structuur een samenwerking kan worden vormgegeven. Dit wordt vastgelegd in een intentieovereenkomst, waarbij het voorbehoud gemaakt moet worden dat dit afhankelijk is van instemming door de gemeenteraad. In het tweede kwartaal van 2024 is een definitief raadsbesluit voorzien over het voornemen om een entiteit op te richten, waarbij de raad zijn wensen en bedenkingen kan uiten. Daaraan voorafgaand zal de raad op meerdere momenten worden geïnformeerd over de voorgenomen inrichting en de te nemen stappen. Middelen Voor het onderzoek is een multidisciplinair team benodigd, waarin verschillende expertises en competenties zijn vertegenwoordigd. Hierin zijn vier primaire rollen gedefinieerd rondom bedrijfsmodellering, techniek, financiën en fiscaliteit, projectmanagement en ondersteuning. Hiervoor is een budget benodigd van €625.000,-. Het team zal zich ook aansluiten bij gebiedsontwikkelingen en externe expertise betrekken zoals juridische advies en second opinions op significante technische, bedrijfskundige en financiële vraagstukken voor in de projecten en het onderzoek naar oprichting van een publiek warmtebedrijf. Hiervoor een budget benodigd van €150.000,-.

Binnen de gemeentelijke organisatie wordt een controlerend en adviserend afstemmingsgremium georganiseerd bestaande uit vertegenwoordigers vanuit de afdelingen: Control, Juridische zaken, Deelnemingen en Kaders en Richtlijnen. Voor de uitvoering van projecten en stroomlijning met de organisatie wordt reguliere afstemming georganiseerd met betrokken afdelingen binnen het ruimtelijk domein.

9