21bst01269 - Bijlage 2c - Deel B1 - Thema water

P1. Aanpassen waterverdeling Dommel vrijdag 6 augustus 2021

Wat is er aan de hand: Voor de natuurwaarden in de Dommel door Eindhoven is ervoor gekozen om de afvoer door de stad te verhogen van 1,5 m3/s naar 3 m3/s. Bij een dergelijke afvoer stromen diverse aangelanden onder water. Hiermee komt onder andere het fiets‐ wandelpad langs de Dommel onder water te staan. Dit kan onveilige situaties opleveren. Bij lage afvoeren op de Dommel is er juist te weinig water. Op dat moment kan de molenaar de watermolen niet meer laten draaien.

Knoppen: Het systeem kent 3 knoppen waar aan gedraaid kan worden: 1. Het verdeelwerk bij stuw Blaarthem (afvoer knijpen). 2. De stuwstand bij de stuw nabij de watermolen (A). De kanogoot open of dicht (B). 3. De schuif (onderdoorlaat) van de watermolen. Door één van deze knoppen te automatiseren kan de situatie verbeterd worden.

Afweging: Door aan deze knoppen te draaien ontstaat het volgende: Knop

Fiets‐ wandelpad en kanovaart

Natuur in de beek

Natuur aangelanden

Cultuurhistorie

0. Niets doen: Huidige situatie in stand houden

Loopt bij hoge afvoeren (3 m3/s) onder water

Hogere stroomsnelheid in de beek dan voorheen

Anti‐verdroging in Genneper Parken

Gebruik watermolen staat onder druk bij lage zomerafvoeren

1. Verdeelwerk: Loopt niet meer onder Afvoer maximaliseren water

(Iets) Lagere stroomsnelheid dan bij In de winter een niets doen en variant 4 lagere waterstand dan bij niets doen en variant 4

Gebruik watermolen staat onder druk bij lage zomerafvoeren

2A. Stuw: Kleppen automatiseren

Loopt niet meer onder water, doordat stuwstand bij hogere afvoeren omlaag gezet wordt

Hogere stroomsnelheid in de beek dan voorheen, in de winter verdere toename doordat er meer verhang in de Dommel gerealiseerd wordt

Afbreuk aan stuwconstructie (cultuurhistorische waarde, maar geen monument) Gebruik watermolen staat onder druk bij lage zomerafvoeren (in dat geval stroomt al het water via de kanogoot)

2B. Stuw: Kanogoot automatiseren (goot in hoogte instelbaar

Loopt niet meer onder water, doordat stuwstand bij hogere

Hogere stroomsnelheid in de beek In de winter een (iets) Alleen het reeds aangepaste dan voorheen, in de winter verdere lagere waterstand deel van de stuw (kanogoot) toename doordat er meer verhang dan bij niets doen en wordt aangepast

In de winter een (iets) lagere waterstand dan bij niets doen en variant 4

Thema water Page 1

maken).

afvoeren omlaag gezet wordt Wel aandacht nodig voor veiligheid kanoers

Gebruik watermolen staat minder snel onder druk bij lage zomerafvoeren (in dat geval gaat de kanogoot dicht)

in de Dommel gerealiseerd wordt

variant 4

3. Schuif watermolen: Loopt niet meer onder Automatiseren water, doordat stuwstand bij hogere afvoeren omlaag gezet wordt

Hogere stroomsnelheid in de beek dan voorheen, in de winter verdere toename doordat er meer verhang in de Dommel gerealiseerd wordt

In de winter een (iets) Afbreuk aan monumentale lagere waterstand waarde watermolen? dan bij niets doen en variant 4

4. Fietspad ophogen

Hogere stroomsnelheid in de beek dan voorheen

Anti‐verdroging in Genneper Parken

Loopt niet meer onder water

Gebruik watermolen staat onder druk bij lage zomerafvoeren

In het overleg op 17 maart 2021 met Fons Hermsen (waterschap) en Gert Middel (gemeente) is nader bij de afweging stil gestaan. Het oordeel is dat optie 2B het meeste recht doet aan de situatie en de problemen oplost. Bovendien sluit dit aan op de visie van het inrichtingsplan, in de beekdalen prevaleren cultuurhistorie en ecologie boven recreatie. De technsiche haalbaarheid en veiligheid vormen nog vraagpunten. Hierop doordenkend kan een permanente ballenlijn (ter waarschuwing kanoërs) aangebracht worden. Door deze zo hoog aan te brengen dat kanoërs er wel onder door kunnen varen, is de keuze aan de kanoër wel of niet van de kanogoot gebruik te maken (oftewel wel waarschuwen, maar ook faciliteren). Acties:  Fons gaat de technische haalbaarheid na.  Gert koppelt dit terug aan cultuurhistorie (Marc).  RHDHV presenteert de oplossing in het inrichtingsplan en neemt dit mee in het hierbij horende uitvoeringsplan.  Het waterschap en de gemeente gaan de financieringsmogelijkheden na. Wie betrekken: Kanovereniging, molenaar en afdeling cultuurhistorie bij de gemeente. Kosten: Investeringskosten: € 165.000,‐

P1 ‐ Aanpasse... Achtergrondinformatie: Zie bijlage C3.1.

C3.1. 210317 U...

Thema water Page 2

P2. Water vasthouden bij Genneper Hoeve vrijdag 6 augustus 2021

Doel: Het terrein bij de Genneper Hoeve ligt aanzienlijk hoger dan de beekdalen. In de zomer kan de grondwaterstand hier ver uitzakken. Door maatregelen te treffen kan meer water in het gebied vastgehouden worden en de bodem in infiltreren.

Voorbeeld van een schotbalkstuw

Hoogtekaart (rood = hoog, blauw = laag)

Maatregelen: Op de hoge delen schotbalkstuwen plaatsen (zie gele symbolen hieronder). Regenwater wordt in deze sloten opgevangen en het stuwtje verhinderd dat het water afgevoerd wordt. Bij de lagere delen werken de watergangen drainerend. Door de watergangen hier te verondiepen (oranje) wordt de drainerende werking beperkt, waarmee meer water op de hogere terreindelen wordt vastgehouden.

Wie betrekken: Genneper Hoeve, VONK en Van Maerlant college. Kosten: Investeringskosten: € 47.125,‐

P2 ‐ Water vasthoud...

Thema water Page 3

P4.1 & P4.2 & P.4.3 Waterberging t.b.v. riolering vrijdag 6 augustus 2021

Doel: De wijken Rapelenburg, Bennekel‐oost, Kortonjo en Stratum (zuid) wateren via riolering af op de Dommel en de Tongelreep. Onderstaande kaart geeft de ligging en een indicatie van de omvang van de riooloverstorten ten opzichte van elkaar weer. Te zien is dat de overstort bij De Vleut (slibvang) het grootste aandeel verhard oppervlak afvoert op de Tongelreep. Bij de andere overstorten is de afvoer van het verhard oppervlak meer verdeeld (ordegrootte 1 m3/s).

Concept: Bij de Genneper Parken liggen hiertoe mogelijkheden in de flanken van de beekdalen, tussen de woonwijken en de beken in. In de winter, wanneer de beken bij hoge piekafvoeren uit hun oevers treden, kan de bufferruimte ook ingezet worden om water vanuit de beken op te vangen en vertraagd af te laten voeren. In het gebiedsproces zijn de navolgende locaties als kansrijk aangeduid.

Het concept is om met een lichte verhoging (30 tot 50 cm) langs de beek een waterbuffer in de beekdalzone te creëren. De afgekoppelde regenwater riolering wordt hierop aangesloten en ter hoogte van de aansluiting op de Dommel of de Tongelreep wordt een regelwerk (leegloopvoorziening) gerealiseerd die ervoor zorgt dat het regenwater en/of water uit de beek bij piekafvoeren vertraagd afgevoerd wordt op de beken. Hierbij is het de ambitie om 60 mm berging per verharde m2 oppervlak (de eis die ook bij nieuwbouw vereist is) te realiseren. In overleg met de gemeente is besloten om dit voor de bestaande bebouwing die op Genneper Parken afwatert niet als harde eis, maar als wens op te nemen. Daarnaast dient in de aanliggende wijken ingezet te worden op het zoveel mogelijk vasthouden van water in de wijken zelf. Bijvoorbeeld door in te zetten om verharde oppervlakken in tuinen te verminderen en deze meer te laten infiltreren.

Thema water Page 4

Principe van opvangen en vertraagd afvoeren van regenwater in het beekdal

P4.1 Voormalige boomkwekerij: Ter hoogte van de voormalige boomkwekerij kan met relatief kleinschalige maatregelen in het blauw gemarkeerde gebied ruimte gecreërd worden, waarmee 4.000 tot 13.000 m3 berging gerealiseerd kan worden.

P4.2 Poel Brabant Water: Bij de nieuwe ontwikkeling van Brabant Water wordt een poel aangelegd. Zover bekend wordt dit tevens een buffervoorziening om het water van de nieuwe ontwikkeling van Brabant Water vertraagd af te voeren. Door dit te koppelen aan de regenwaterriolering van de wijk Kortonjo kunnen lagere regenbui intensiteiten hier gebufferd worden.

P4.3 Zwembad & Tennisvelden: Additioneel en in combinatie met het uitvoeren van beekdalherstel bij de Tongelreep in GP‐Zuid (zie P5) kan door afgravingen en door gebruik te maken van bestaande laagtes bufferruimte ingezet worden ter hoogte van het zwemcentrum en de tennisvelden. In combinatie met P4.2 kan voor de wijk Kortonjo voor een belangrijk deel invulling gegeven worden aan de ambitie om 60 mm berging per verharde m2 te realiseren.

Thema water Page 5

Bij de waterberging gelegen nabij het zwemcentrum eventueel de koppeling leggen met project P28 (nieuwbouw zwembad).

Aandachtspunten: • De effecten op ecologie bij het tijdelijk onder water lopen van kwetsbare natuur in het zomer halfjaar dienen bij de natuurtoets nader beschouwd te worden. • Project 4.2 en 4.3 vallen binnen het grondwaterbeschermingsgebied. Met Brabant Water dient nadere afstemming plaats te vinden of er aanvullende voorzieningen nodig zijn om het vertraagd afvoeren van water binnen het grondwaterbeschermingsgebied mogelijk te maken (Zie Interim omgevingsverordening Noord‐Brabant, o.a. artikel 2.13). Wie betrekken: O.a. Trefpunt Groen, Brabant Water en aanliggende sportfuncties. Kosten: Investeringskosten: P4.1: € 228.648,‐ P4.2: € 166.494,‐ P4.3: € 100.813,‐ (let op! Een deel van de kosten is voorzien in project P5)

P4 ‐ Waterber...

Thema water Page 6

P5. Beekdalherstel Tongelreep vrijdag 6 augustus 2021

Doel: Zoals onderstaande figuren laten zien zakt de grondwaterstand op de hogere terreindelen relatief ver uit. Dit effect wordt door de toenemende kans op droge zomers versterkt. Door de Tongelreep te verondiepen en/of het profiel te versmallen komt de ontwateringsbasis van het gebied hoger te liggen. Dit is een effectieve maatregel om verdroging in het gebied te voorkomen (Nb. gezien de hoge stroomsnelheden in de Tongelreep is deze maatregel vanuit de KRW niet strikt noodzakelijk).

Daarnaast ligt de oostzijde (en een stukje aan de westzijde ter hoogte van de Antoon Coolenlaan) van het terrein langs de Tongelreep overwegend hoger dan het terrein aan de westzijde van de beek. Aan de oostzijde ligt het maaiveld 1,5 tot 2,0 m hoger dan het water in de beek. Door een strook langs de beek af te graven, circa de nieuwe begrenzing van het natuurwerk volgend, ontstaat weer een natuurlijk beekdal met ruimte om water bij piekafvoeren te bergen, waarmee de waterveiligheid voor het centrum van Eindhoven in potentie toeneemt. Bovendien ontstaat hiermee ruimte om beekdalnatuur die verloren is gegaan te herstellen wat tevens bijdraagt aan het realiseren van een heldere identiteit van het gebied. Vanwege de aanwezigheid van bebouwing en voormalige stortplaatsen liggen hiertoe vooral in GP‐Zuid kansen. Nadere uitwerking: Onderstaande figuur geeft het lengteprofiel van de beek in de huidige situatie weer (bron: Sobek‐model). De zwarte stippellijn geeft een indicatie van de mogelijkheden om het lengteprofiel aan te passen. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren door zandsuppletie toe te passen.

De figuur met overstromingen in de huidige situatie toont dat er in het gebied, behoudens overstroming van de velden van FC Eindhoven AV bij T100, geen knelpunten ten aanzien van het verondiepen van de beekbodem aanwezig zijn. Met het afgraven van de percelen op de oostelijke flank van het beekdal ontstaat bovendien 20.000 tot 30.000 m3 aanvullende berging voor piekafvoeren.

Thema water Page 7

Nader onderzoeken: De effectiviteit van het verondiepen van het beekprofiel en het afgraven van perceeldelen kan bepaald worden door deze maatregelen in het oppervlaktewater‐ en grondwatermodel door te rekenen. Bij de nadere uitwerking dient dit nog nader vormgegeven en beoordeeld te worden. Belangrijk hierbij is om vast te stellen in welke mate wordt bijgedragen aan de watertransitie, waaronder: ○ Beperken van verdamping. ○ Bijdrage aan het aftoppen van de hoogwatergolf door Eindhoven (bij een afvoergolf T100 / T200). Daarnaast dienen de resultaten van het erosie‐ en sedimentatieonderzoek (zie maatregel P3) in de analyse en afweging betrokken te worden. Verder bevinden zich op de beoogde te verlagen perceeldelen bomen en begroeiing die habitat vormen voor beschermde soorten zoals vleermuizen. Om het beekdal te kunnen herstellen zijn ingrepen nodig die deze habitats tijdelijk verstoren. Per gebiedje moet nader afgewogen worden of de voorgestelde ingrepen daadwerkelijk een verbetering voor ecologie opleveren (is er sprake van 1 stap achteruit en daarna 2 stappen vooruit?). De kwaliteit en vooruitzichten van de huidige begroeiing vormen hierbij een belangrijk criterium. In de natuurtoets is hier aandacht voor nodig. Het gefaseerd uitvoeren van deze maatregel kan hierbij helpen.

Thema water Page 8

Situatie bij Oranje‐Rood

Situatie bij Tennisclub

Situatie bij bruggetje

Deelprojecten: P5.1 betreft het beekdalherstel op gronden die in eigendom zijn van de gemeente en het waterschap. P5.2 betreft het beekdalherstel op grond die in eigendom is van het Van der Valk hotel. Hier gaat het tevens om het verbeteren van de aanhechting van de hoteltuin op de beek, waarbij gedacht kan worden aan het verwijderen van het en het verflauwen van het talud. Wie betrekken: O.a. Trefpunt Groen en aanliggende (sport)functies. Kosten: Investeringskosten: € 554.688,‐

P5 ‐ Beekdalh...

Thema water Page 9

P6.1 Aanpassen drainerende werking sportvelden vrijdag 6 augustus 2021

Doel: In GP‐Zuid is een groot aantal sportvelden aanwezig (zie hieronder). Bij de aanleg van de (kunstgras) velden is veelal drainage aangelegd en is de bodem voorzien van zand, zodat deze water goed doorlaat. De drainage wordt hierbij vaak op een dieper niveau aangelegd dan strikt noodzakelijk voor gebruik van de velden. Dit werkt een (verdere) grondwaterstandsverlaging in de hand.

Afhankelijk van het type kunstgrasveld worden diverse velden beregend. Dit om betere sportprestaties te realiseren en om het risico op blessures te verminderen. Oranje Rood gebruikt hiervoor water uit de Tongelreep, het WKO‐systeem van het gebouw of kraanwater. Door de systemen aan te passen (slimmere omgang met water) kan het verdrogend effect van de sportvelden beperkt worden. Aanpassen drainage Door de drainagesystemen te voorzien van peilsturing kan water op het gewenste niveau vastgehouden worden en wordt er alleen water afgevoerd wanneer er een overschot is. Navolgende figuur geeft een schematisatie van een dergelijk systeem (peilgestuurde drainage) weer.

Thema water Page 10

Op 19 februari heeft hierover een eerste gesprek met Oranje Rood, het waterschap (Hans Roelofs) en de gemeente (Paul van Poppel) plaatsgevonden. Het volgende is afgesproken: • Het waterschap gaat samen met de gemeente (Luuk Postmes) na of de velden bij Genneper Parken in aanmerking komen voor de reeds lopende subsidiemogelijkheid. • In aansluiting hierop gaat Paul van Poppel na of er tekeningen beschikbaar zijn van de huidige drainage bij de sportvelden.

Verder heeft de tennisclub aangegeven interesse te hebben om naar dergelijke oplossingen te kijken. Met FC Eindhoven AV heeft hierover nog geen afstemming plaatsgevonden. Vervolgafspraak tussen de gemeente en het waterschap is om een eerste pilot op een ander sportpark in Eindhoven uit te voeren. In een tweede fase wordt gekeken naar de sportfaciliteiten in Genneper Parken. Meer informatie: Zie www.blauwesportparken.nl

Wie betrekken: Tennisclub, FC Eindhoven AV, Oranje‐Rood en afdeling sport binnen de gemeente Eindhoven (Ben Wiermans en Paul van Poppel). Kosten: Investeringskosten: € 47.188,‐

P6 ‐ Aanpasse...

Thema water Page 11

P8. Infiltratiesloot aanleggen vrijdag 6 augustus 2021

Doel: Door parallel aan de Tongelreep een (stelsel van) watergang(en) aan te leggen en deze te vullen met water uit de Tongelreep ontstaat een situatie waarbij water uit de Tongelreep de bodem van Genneper Paken gaat voeden. Hiermee zakken de grondwaterstanden in het gebied minder snel uit en wordt verdroging tegen gegaan. Nadere uitwerking: Navolgend is het lengteprofiel van de Tongelreep weergegeven. Het verhang van de beek, het debiet in een groot deel van het jaar en de grondwaterstand waar de infiltratiesloot komt te liggen, maken de aanleg van een dergelijk systeem mogelijk. In het gebiedsproces is deze maatregel aan bod gekomen. Een groot deel van de groep heeft aangegeven dit een creatieve maatregel te vinden en hier (vooral bij GP‐Zuid) niet negatief tegen over te staan.

Thema water Page 12

Nader onderzoeken: De effectiviteit van deze maatregel hangt af van hoe lang het gedurende het jaar mogelijk is om het grondwatersysteem met beekwater te voeden en wat de opname capaciteit van de omliggende bodem is. Middels een studie in het grondwatermodel kan de effectiviteit van deze maatregel vastgesteld worden. Daarnaast dient bij de nadere uitwerking gekeken te worden naar de waterkwaliteit van het Tongelreep water in relatie tot beperkingen die er zijn in het kader van het grondwaterbeschermingsgebied (Nb. Een eerste oordeel van Brabant Water op basis van de KRW‐factsheet zoals opgenomen in de feitenanalyse was dat dit naar verwachting geen beperkingen met zich mee zal brengen). Wie betrekken: O.a. Trefpunt Groen, FC Eindhoven AV, Brabant Water en klankbordgroep. Kosten: Investeringskosten: € 73.656,‐

P8 ‐ infiltraties...

Thema water Page 13

P9. Regenwater van ijsbaan en P1 op GP‐noord laten afwateren vrijdag 6 augustus 2021

Doel: De IJsbaan, het terrein hier omheen en het parkeerterrein bij de Antoon Coolenlaan (P1), met samen een verhard oppervlak van circa 6,5 ha, wateren momenteel via regenwaterriolering af op de Tongelreep (stromingsrichting zie rode pijl). Door de afwatering hiervan te wijzigen kan meer regenwater in GP‐Noord vastgehouden worden. Nadere uitwerking: De riolering van het verharde gebied wordt gekoppeld met het watersysteem van GP‐Noord. Dit water infiltreert vervolgens via de watergangen de bodem in. Door de watergangen met elkaar te koppelen (zie donkerblauwe lijn) kan het infiltrerend oppervlak vergroot en over het hoog gelegen terrein verdeeld worden. De uitvoering van deze maatregel eventueel koppelen aan project P23.F2 (landschapvolgend inrichten P1).

Wie betrekken: O.a. Gennper Hoeve en ijsbaancomplex. Kosten: Investeringskosten: € 78.869,‐

P9 ‐ Regenwat...

Thema water Page 14