20221213 04c Bijlage 2 Eindversie Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten.pdf
Tekst van het document
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten 2023-2027 Voor Gemeente Eijsden-Margraten Amerikaplein 1 6269 DA MARGRATEN
Nelen & Schuurmans Zakkendragershof 34-44 3511 AE Utrecht www.nelen-schuurmans.nl Projectgegevens Dossier :
W0230
Datum :
2-9-2022
Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever. Noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd.
werd in de zomer van 2021 getroffen door hoogwater in de Maas. Door aanhoudende regen in Zuid-Limburg en België steeg het waterpeil van de Maas met wel zes meter. In delen van Eijsden en Laag Caestert moesten we veiligheidsmaatregelen nemen en preventief evacueren. Dit toont aan dat onze gemeente er (nog) niet op ingericht is om deze hoeveelheden water te verwerken. Ook ervaren we de gevolgen van hevige neerslag, langdurige droogte en extreme hitte. Lokaal zorgen hevige buien steeds vaker voor water op straat en waterschade in woningen. Aan de andere kant ervaren we ook dat er over een langere periode geen regen valt en het erg droog is. De afgelopen jaren (2018, 2020 en 2022) zijn hiervan een goed voorbeeld. Door de droogte kwam bijvoorbeeld de oogstopbrengst onder druk te staan. Ook hogere temperaturen en hittegolven maken we steeds vaker mee. In juli 2022 werd het in Eijsden-Margraten wederom erg warm. De temperatuur steeg tot bijna 40 graden. Als we niets doen worden de problemen en gevolgen alleen maar groter. Daarom willen we toewerken naar een klimaatbestendig EijsdenMargraten in een klimaatbestendig heuvelland.
DE KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE VAN E IJSDEN -MARGRATEN Het klimaat verandert, ook in Eijsden-Margraten. Als gemeente hebben wij ons voortdurend aangepast aan alle uitdagingen die de leefbaarheid van onze gemeente onder druk zette. Inmiddels hoort het bestrijden van de gevolgen van klimaatverandering daar ook bij. In deze klimaatadaptatiestrategie staat beschreven hoe Eijsden-Margraten zich lokaal voorbereidt op de gevolgen van klimaatverandering. Hierdoor houden we ons aan de afspraak, zoals vastgelegd in de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie, om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. De lokale Klimaatadaptatiestrategie beschrijft de visie, doelen en actieprogramma (op basis van de huidige inzichten) waar de gemeente EijsdenMargraten tot 2035 voor aan de lat staat. Alle acties op het actieprogramma hebben prioriteit gekregen om maatregelen binnen de programmaperiode uit te voeren. Klimaatadaptatie doe je samen. Dit plan is daarom opgesteld in samenwerking met verschillende disciplines binnen de gemeente en samenwerkingspartners buiten de gemeente. Voorafgaand aan de lokale Klimaatadaptatiestrategie hebben de partners van het samenwerkingsverband Maas en Mergelland een regionale Klimaatadaptatiestrategie opgesteld. Hierin staan gezamenlijke doelen en acties om de regio voor te bereiden op de gevolgen van klimaatverandering.
Parallel aan deze klimaatadaptatiestrategieën hebben we een Waterprogramma opgesteld. Hierin staat beschreven hoe we als gemeente onze gemeentelijke watertaken willen uitvoeren en hoe we die willen bekostigen vanuit de rioolheffing.
WAAR ZETTEN WE OP IN ? We zetten in op de volgende doelen: Adaptief heuvellandschap. Wij nemen het gevaar van overstromingen uit de rivieren en wateroverlast door lokale regenval serieus. De vervolgstap voor de aankomende programmaperiode is samen met de andere overheden oplossingen te formuleren en implementeren om overstromingen en wateroverlast in onze gemeente te voorkomen. Leefbare dorpen en steden. Om onze dorpen in de toekomst leefbaar te houden zetten we in op het inrichten van de bovengrond om extreme hoeveelheden neerslag te kunnen hergebruiken, te infiltreren, te bergen
WAT KOMT ER OP ONS AF? Klimaatverandering is geen toekomstmuziek. De gevolgen van klimaatverandering ervaren we steeds vaker in de praktijk. Onze gemeente Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
i
en vertraagd af te voeren. We verminderen verharding en zetten in op het vergroenen van de gemeente.
Het terugdringen van risico op wateroverlast in Termaar, SprinkstraatHolstraat en Aan de Fremme. We passen RWA-stelsels aan en voeren klimaatadaptieve maatregelen uit. We verminderen verharding en leggen meer groen aan op openbaar en particulier terrein;
Klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkelingen. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen realiseren we klimaatbestendig door hier duidelijk eisen aan mee te geven. We benutten actief meekoppelkansen binnen bestaande en nog te plannen uitvoeringsprojecten in de openbare ruimte.
De waterkwaliteit van het oppervlaktewater in de Noorbeek verbeteren. We gaan o.a. maatregelen bij de bron treffen, het water bovenstrooms vasthouden, kleinschalige stuwmeren aanleggen om water vast te houden bij de bron en de hellingflank bebossen;
Betrokken en actieve mensen. Als gemeente is het belangrijk dat we het goede voorbeeld uitdragen. De opgaven waar we voor staan zijn echter zo groot dat we ze soms gezamenlijk moeten aangaan. We willen onze inwoners, bedrijven en belangengroepen betrekken in het klimaatadaptief maken van onze gemeente. We vergroten de bewustwording over de effecten van klimaatverandering en kennis over maatregelen op eigen terrein.
Het verminderen van verharding (overbodige trottoirs of versteende parkeerplaatsen) en aanleggen van meer groen op openbaar en particulier terrein; Het organiseren van aanvullende verdiepende risicodialogen met lokale (regionale) stakeholders. Door deze gesprekken wordt duidelijk wat we samen kunnen oppakken.
Calamiteitenbeheersing. Het voorkomen van overlast valt nooit geheel te garanderen. Daarom moet voor iedereen duidelijk zijn hoe te handelen tijdens een calamiteit om menselijk leed en materiële schade te voorkomen of te minimaliseren.
WAT VRAAGT DAT ? Om de bovenstaande acties uit te kunnen voeren kunnen we budgetten en ambtelijke inzet benutten uit het Waterprogramma Eijsden-Margraten 20232027, het Verkeersprogramma, het Ecologisch plan Natura 2000, EO Weijersprijsvraag, Overlopen buffer Sint Maartensweg, geplande uitvoeringsprojecten. Vanuit de Omgevingsvisie zoeken we ook naar aanvullend budget en ambtelijke inzet.
Professionele samenwerking. De gemeente zet de samenwerking voort met de buurgemeenten binnen het samenwerkingsverband Maas en Mergelland. Het gezamenlijk uitvoeren van projecten om de gevolgen van klimaatverandering te verminderen levert een kostenbesparing op en zorgt er ook voor dat de gemeente kan leren van ervaringen van andere gemeenten.
Klimaatadaptatie vraagt om ook om een andere integrale manier van werken. Zowel binnen onze eigen organisatie als zodra we buiten aan de slag gaan. Binnen het thema klimaatadaptatie willen we samenwerken met alle belanghebbenden binnen onze regio: van inwoners en bedrijven, naar woningbouwcorporaties en zorginstellingen tot alle overheidsorganisaties. Vanaf het eerste idee voor een uitvoeringsproject verkennen we de kansen die zich voordoen voor klimaatadaptatie. We betrekken en overleggen met alle bovenstaande belanghebbenden om tot integrale maatregelen te komen.
Concreet betekent dit: Het terugdringen van risico op wateroverlast in Groenerein en de Keerberg. Maatregelen zijn opgenomen in het Waterprogramma binnen de projecten voor 2023-2024 (denk aan aanpassen wegprofiel in Groenerein). We verminderen verharding en leggen meer groen aan op openbaar en particulier terrein;
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
i
6
ACTIEPROGRAMMA KLIMAATADAPTATIE 2023-2027: WAARMEE GAAN WE AAN DE SLAG DE KOMENDE JAREN?................................................ 23 6.1 Inleiding .......................................................................................... 23
1
ONZE KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ..................................................... 2
6.2 Leeswijzer ......................................................................................... 23
1.1 Waarom een lokale klimaatadaptatiestrategie? ................................... 2
6.3 Speerpunten ..................................................................................... 24
1.2 Totstandkoming ................................................................................. 3
2
7
1.3 Klimaatadaptatie als onderdeel van het Waterprogramma .................. 4
7.1 Kosten en personele inzet ................................................................. 30
1.4 Leeswijzer .......................................................................................... 5
7.2 Een andere manier van werken: onze leidende principes ................... 30
DE EFFECTEN IN BEELD: WELKE INVLOED HEEFT KLIMAATVERANDERING OP EIJSDEN-MARGRATEN? ....................................................................... 6
7.3 I.
MEMO KLIMAATSTRESSTEST HITTE EN DROOGTE LIJN50 ..................... 31
2.1 Dit is Eijsden-Margraten ..................................................................... 6
II.
STAKEHOLDERANALYSE EN MULTI CRITERIA ANALYSE ......................... 53
2.2 Hevige neerslag ................................................................................. 8
III.
SPEERPUNTEN REGIONALE KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE MAAS EN MERGELLAND .......................................................................................... 55
2.3 Overstroming ..................................................................................... 8 2.4 Langdurige droogte............................................................................ 9 2.5 Extreme hitte ................................................................................... 10 3
VISIE OP EEN KLIMAATBESTENDIG EIJSDEN-MARGRATEN IN 2035 ....... 13 3.1 Wat betekent dit voor Eijsden-Margraten? ....................................... 13 3.2 Onze visie ........................................................................................ 13
4
ONZE DOELEN: WAT WILLEN WE BEHALEN? ......................................... 16 4.1 Inleiding .......................................................................................... 16 4.2 Onze doelen voor deze programmaperiode vanuit de regio .............. 16 4.3 Lokale doelen voor klimaatadaptatie ................................................ 16
5
IMPLEMENTATIE: WAT VRAAGT DAT?.................................................... 30
LOKALE KNELPUNTENKAART: WAARMEE GAAN WE AAN DE SLAG? .... 20
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
i
.......................................................................................... 30
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
1
1 Voor u ligt de Lokale Klimaatadaptatiestrategie voor de periode 2023-2027 van de gemeente Eijsden-Margraten.
Om de effecten van klimaatverandering in beeld te ontwikkeld. Deze klimaatscenario s schetsen het scenario van hogere temperaturen, een sneller stijgende zeespiegel, nattere winters, hevigere buien en drogere zomers in 2050. Deze weersveranderingen hebben ook een effect op de leefomgeving in gemeente EijsdenMargraten. De karakteristieke landschappelijke kenmerken zoals bodemtype, hoogteligging, watersysteem en landgebruik bepalen de mate waarin we overlast ondervinden van extremer weer. Water blijft op de laagste plekken staan na hevige neerslag en de stedelijke kernen houden meer de warmte vast bij hitte. In die landschappelijke kenmerken hebben we als mensen sterk de hand gehad.
Het klimaat verandert, ook in onze gemeente. De afgelopen jaren zijn de hoeveelheid koolstofdioxide, methaan, waterdamp en distikstofoxide in de atmosfeer toegenomen. Doordat deze broeikasgassen zich in de lucht opstapelen neemt de gemiddelde luchttemperatuur op aarde toe. In Nederland is de jaargemiddelde temperatuur sinds begin 20e eeuw met 1,9 toegenomen. Deze hogere temperaturen leiden tot extremer weer. Deze klimaatadaptatiestrategie beschrijft hoe we ons voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering: hevige neerslag, langdurige droogte, aanhoudende hitte en overstromingen (Figuur 1). De overstromingen van juli 2021 als gevolg van extreme neerslag staan nog in ons geheugen gegrift en de overlast willen we zo veel mogelijk beperken.
We kunnen de leefomgeving zo inrichten zodat we om kunnen gaan met de weersextremen. Ook kunnen we ons gedrag aanpassen. Beide onderdelen vallen onder klimaatadaptatie . Gemeente Eijsden-Margraten gaat aan de slag met klimaatadaptatie, met en voor de inwoners, organisaties en bedrijven in Eijsden-Margraten en in samenwerking met de regio Maas en Mergelland.
1.1
Waarom een lokale klimaatadaptatiestrategie? In de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie hebben alle overheden met elkaar afgesproken om Nederland
Figuur 1. Gevolgen van wateroverlast, hitte, droogte en een overstroming
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
2
WAAROM EEN LOKALE KLIMAATADAPTATIE STRATEGIE EIJSDENMARGRATEN? Met het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) hebben alle overheden in Nederland afgesproken om een uitvoeringsagenda voor klimaatadaptatie op te stellen met een visie voor 2050 en concrete acties voor de komende jaren. Vanaf 2021 dient klimaatadaptatie verankerd te zijn in beleid en handelen van overheden in Nederland. Omdat het klimaat blijft veranderen is frequent actualiseren van het klimaatadaptatiebeleid noodzakelijk (eens in de zes jaar of vaker).
klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. Deze transitie moet in 2050 voltooid zijn. In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) staat hoe gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk deze overgang kunnen doorlopen. Er zijn zeven ambities geformuleerd en toonbaar gemaakt in Figuur 2, waarmee we deze transitie doorlopen:
Margraten tot 2035 voor aan de lat staat. Alle acties op het actieprogramma hebben prioriteit gekregen om maatregelen binnen de programmaperiode uit te voeren. In deze strategie hebben we vastgelegd hoe we in onze gemeente willen inspelen op het veranderende klimaat en hoe we uitvoering geven aan de zeven ambities uit het DPRA. De eerste stap is om te onderzoeken in welke mate hevige neerslag, langdurige droogte, aanhoudende hitte en overstromingen schade kunnen toebrengen aan de economie, gezondheid en veiligheid in gemeente Eijsden-Margraten. Dit onderzoek is uitgevoerd met alle partners binnen de regionale samenwerking Maas en Mergelland. In 2018/2019 is de klimaatstresstest wateroverlast en overstroming uitgevoerd binnen de regionale samenwerking Maas en Mergelland. Hiermee is kaartmateriaal beschikbaar gesteld om de effecten van klimaatverandering op de gemeente inzichtelijk te maken (stap . Daarnaast heeft de gemeente de klimaatstresstest
1 1
3 1
2 1
beschikbaar gesteld die de lokale kwetsbaarheden t.a.v. hitte en droogte inzichtelijk maken. De gemeente heeft vervolgens de knelpunten geïdentificeerd en zijn vastgelegd in een oplevermemo (Bijlage I) inclusief aanbevelingen voor vervolg. Ook is aanvullend kaartmateriaal beschikbaar
jk) te beheersen moeten we strategische beleidskeuzes maken. We kunnen niet álle risico s wegnemen accepteren of dat we ze willen verminderen. Omdat klimaatverandering veel partijen raakt moeten we met alle belanghebbenden in gesprek om deze keuzes gezamenlijk te maken. Als vervolg op de klimaatstresstest wateroverlast en overstroming is de voorbereiding van de risicodialoog uitgevoerd (stap twee bij waren zowel interne stakeholders (vanuit de gemeente) en externe stakeholders (o.a. de andere gemeenten binnen het samenwerkingsverband Maas en Mergelland, provincie Limburg, waterschap
Figuur 2. De zeven ambities vanuit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
1.2
Totstandkoming Voor u ligt de lokale Klimaatadaptatiestrategie voor de gemeente EijsdenMargraten. De lokale Klimaatadaptatiestrategie bestaat uit een visie, doelen en actieprogramma (op basis van de huidige inzichten) waar de gemeente Eijsden-
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
3
Limburg en Waterleiding Maatschappij Limburg) aanwezig. Tijdens de risicodialoog is, aan de hand van stakeholderanalyse, verkend hoe belangrijk elk thema bevonden werd (Bijlage II). Een uitkomst van de risicodialoog is dat we vanuit de regio (gemeenten en waterschap) het project Water in Balans in het leven hebben geroepen waarin we projecten hebben opgezet om plaatselijk wateroverlast terug te dringen.
en Mergelland een waterketenplan op. Daarnaast pakken we in de gemeente Eijsden-Margraten de lokale problematiek in ons Waterprogramma op.
Gemeente Eijsden-Margraten heeft via het samenwerkingsverband Maas en Mergelland aanspraak kunnen maken op een subsidie voor het klimaatbestendig inrichten van de Noorbeek en de directe omgeving rondom Groenerein te Cadier en Keer. Dit project is op de regionale uitvoeringsagenda opgenomen De klimaatstresstesten, klimaatdialogen en uitvoeringsagenda voeren we minimaal eens per zes jaar opnieuw uit, zoals ook in het DPRA is aangegeven. Zo monitoren we hoe we ervoor staan en wat deze uitvoeringsagenda heeft opgeleverd. We actualiseren het actieprogramma en de uitvoeringsagenda op basis van de nieuw verkregen informatie uit nieuwe stresstesten en nieuwe klimaatdialogen.
1.3
Klimaatadaptatie als onderdeel van het Waterprogramma Figuur 3. Wat staat in welk plan? Voor de waterketen en voor klimaatadaptatie heeft het samenwerkingsverband gezamenlijke en gemeentelijke plannen opgesteld
De waterketen is de kringloop van water voor menselijk gebruik: oppompen van grond- of oppervlaktewater voor drinkwater, het bereiden en distribueren van drinkwater, de riolering en rioolwaterzuivering en de lozing ervan op oppervlaktewater. Schoon of vies water, (te) veel of (te) weinig water: als mens hebben we invloed op zowel de waterkwaliteit als -kwantiteit. Dit heeft gevolgen voor de gezondheid en veiligheid van mens en dier. Door klimaatverandering komt deze kringloop van water steeds verder onder druk te staan. Het is daarom belangrijk om klimaatadaptatie te laten doorwerken tot in het Waterketenplan en vice versa. We pakken lokaal op wat moet, regionaal wat kan. Regionaal stellen we daarom met het samenwerkingsverband Maas
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
4
1.4
Leeswijzer
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
5
2
2.1
Dit is Eijsden-Margraten
L EGENDA H OOGTEKAART
Eijsden-Margraten is de eerste gemeente waar de Maas doorheen stroomt op zijn reis door Nederland. Onze gemeente telt in totaal meer dan 40 dorpen, gehuchten en buurtschapen. In het Maasdal ligt de grootste dorpskern Eijsden en de kleinere dorpen Oost-Maarland en Gronsveld. Alle andere kernen liggen aan de rand of op het Margrater Plateau. Ons glooiende landschap, wat uniek is in Nederland, is in de ijstijd gevormd door opschuivende brokken ijs die het land omhoog hebben gedreven. Hierna hebben rivieren en beken een belangrijk aandeel gehad in de glooiing van het Zuid-Limburgse landschap. Naast het water van de Maas, dat door het landschap snijdt langs Eijsden richting Maastricht, ontstonden er veel beken en zijrivieren (zoals de Noor, de Voer of de Termaardergrub). Het hoger gelegen Margrater Plateau is hierdoor ontstaan. Kenmerkend voor onze gemeente zijn de droogdalen (of grubben). Deze laagtes in het landschap doen denken aan een beekdal, maar noemen we een droogdal. De droogdalen is ontstaan doordat afstromend regenwater het zand heeft verplaatst. Deze hoogteverschillen in het landschap (Figuur 4) betekenen dat er tegenwoordig nog steeds veel aanvoer van (hemel)water is vanaf het hoger gelegen Plateau van Margraten richting het lager gelegen Maasdal. Dit maakt het vasthouden van water tot op de dag van vandaag een uitdaging.
Het Margrater Plateau is hierdoor gevoelig voor droogte, een gevolg van het veranderende klimaat. Het beschikbare grond- en oppervlaktewater neemt af wat tot schade kan leiden aan de vele natuurgebieden en landbouw die deze regio rijk is.
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
Figuur 4. Hoogtekaart van de gemeente Eijsden-Margraten
6
Water en erosie zitten diepgeworteld in de geschiedenis en het ontstaan van Eijsden-Margraten. De beken en rivieren hebben het beek- en droogdallandschap gevormd; het water groef zich een weg door de zachtere mergel- en zandgronden richting zee. De erosie van de Maas in EijsdenMargraten is ook terug te zien in de bodemkaart in Figuur 5. Het Margrater Plateau bestaat uit zeer vruchtbare löss afzettingen en het Maasdal voornamelijk uit klei en kiezelzand. De bodemopbouw maakt dat (hemel)water slecht kan infiltreren.
L EGENDA B ODEMKAART
De dorpskern Eijsden is direct aan de Maas gelegen. De overstromingen in juli 2021 hebben ons laten zien dat grote hoeveelheden water moeilijk af te voeren zijn, met enorme schade tot gevolg. Dit toont aan dat onze gemeente (nog) niet is ingericht om deze hoeveelheden water te verwerken. Als we niets doen worden de problemen en gevolgen alleen maar groter. Binnen deze programmaperiode ligt de focus daarom op het voorkomen van wateroverlast. Het heuvelland kenmerkt zich ook als toeristisch gebied. De pittoreske dorpjes, de grote hoeveelheid aan bezienswaardigheden zoals bijvoorbeeld het Kasteel Eijsden of de Graanmolen te Eijsden (Figuur 6) en de vele wandel- en fietspaden door het glooiende landschap maakt Eijsden-Margraten een geliefd stukje Nederland onder toeristen.
Figuur 5. Bodemkaart van gemeente Eijsden-Margraten
Figuur 6. Graanmolen te Eijsden
Onder de paraplu van klimaatverandering wordt in het binnenland de grootste toename in de zomertemperatuur verwacht: 2,5 graden tot 2050 in het huidige
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
7
klimaat. Deze stijging heeft een effect op de gezondheid van mens en dier. Juist in de versteende dorpskernen wordt dit effect het meest ervaren. Alle bovengenoemde kenmerken en unieke elementen van onze mooie gemeente willen we behouden. De gevolgen van klimaatverandering zet deze eigenschappen en functies onder druk. Daarom willen we toewerken naar een klimaatbestendig Eijsden-Margraten in een klimaatbestendig heuvelland. Hierbij richten we ons niet op de komende 30 jaar tot 2050, maar kijken we wat er op de kortere termijn tot 2035 (15 jaar) nodig is om deze transitie te versnellen. Op naar een klimaatbestendig Eijsden-Margraten in 2035!
2.2
Hevige neerslag Met de klimaatstresstest wateroverlast hebben we de effecten van een hevige bui van 56,8 mm in 2 uur tijd in beeld gebracht. De wateroverlast die kan ontstaan is vertaald naar de kwetsbaarheid van panden. In Figuur 7 zien we de
Figuur 7. Berekende wateroverlast en kwetsbaarheden bij hevige neerslag EijsdenMargraten
2.3
Overstroming Onze gemeente werd in de zomer van 2021 getroffen door hoogwater in de Maas. Door aanhoudende regen in Zuid-Limburg en België steeg het waterpeil van de Maas met wel zes meter. In delen van Eijsden en Laag Caestert moesten we veiligheidsmaatregelen nemen en preventief evacueren. Op lokaal vlak is
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
8
we vanuit de samenwerkingsregio Maas en Mergelland, waar ook Waterschap Limburg deel van uit maakt, gezamenlijk op. In de van november 2021 beschrijven Provincie Limburg, de gemeenten in Limburg en Waterschap Limburg, gesteund door diverse belangengroepen, de urgentie, de noodzaak en tegelijkertijd de kans om de watersystemen in Limburg versneld klimaatrobuust te maken. Directe aanleiding hiervoor is het extreem hoogwater in juli dat in Limburg tot enorme maatschappelijke, financiële en emotionele schade leidde. Provincie Limburg, de betrokken gemeenten en waterschap Limburg slaan daarom, als overheden in de regio, de handen ineen om het watersysteem in Limburg versneld en integraal aan te pakken. Waar de overheden in de regio de verantwoordelijkheid dragen voor het regionale watersysteem ligt die taak voor het hoofdwatersysteem van de Maas primair bij het Rijk. De voorgestelde aanpak vergt een extra financiële impuls van 1,2 miljard euro om het uitgevoerd te krijgen in 2035 in plaats van in 2050. De Propositie Water Limburg is op 2 november 2021 aangeboden aan het Rijk. Op basis hiervan heeft het Rijk in het regeerakkoord de betrokkenheid bij de opgave vertaald in
Het programma werkt (conform het principe van meerlaagsveiligheid) vanuit drie inhoudelijke pijlers aan de ambitie om Limburg waterrobuust te maken. Het vergroten van de fysieke robuustheid van het watersysteem
2.
Het beter verankeren van leidende principes van water en bodem in de ruimtelijke ordening
3.
Het verhogen van de zelfredzaamheid van inwoners om voorbereid te zijn op eventuele extreme wateroverlast in de toekomst
Aangezien het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg onder hoge tijdsdruk tot stand is gekomen heeft nog geen definitieve afstemming over de financiële bijdrage (cofinanciering) vanuit de gemeentes plaatsgevonden. Bij de verdere uitwerking van het programma WRL naar uitvoeringsprogramma zal nadere afstemming met gemeentes hierover plaatsvinden.
2.4
Langdurige droogte Het wordt warmer en neerslagpatronen worden grilliger. Vooral in de zomers zullen we steeds meer te maken krijgen met langdurige periodes van droogte en de effecten van (zoet)watertekorten. In Nederland waren de zomers van 2018 en 2020 erg droog, maar een overduidelijke trend is nog niet waarneembaar.
watersysteem. Bovendien wordt vanaf 2026 een bedrag van 250 miljoen toegevoegd aan het Deltafonds, mede voor het versnellen van de uitvoering van het Deltaprogramma
In 2018 en 2020 hebben we ondervonden dat langdurige droogte tot forse schade kan leiden aan landbouw en natuur. Vaak wordt droogte gemeten als het neerslagtekort in het groeiseizoen (april t/m september). De landbouw en natuur zijn afhankelijk van het water dat valt. Als meer water verdampt dan er valt wordt het droger. In 2018 was het neerslagtekort eind augustus opgelopen tot ongeveer 300 millimeter, in vergelijking met de gemiddelde hoeveelheid neerslag die normaal in deze periode valt. Naar verwachting zal in het klimaat in 2050 eens per 10 jaar een dergelijk neerslagtekort voorkomen.
De Propositie Water Limburg is (door de provincie Limburg en waterschap Limburg doorvertaald in het programma Waterveiligheid & Ruimte Limburg (WRL). Tijdens de bestuurconferentie van 14 juli 2022 is het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg geïntroduceerd en is een Bestuursovereenkomst (BOK) Rijk-Regio ondertekend tussen het Rijk en provincie en waterschap. De komende 10 tot 15 jaar zullen provincie Limburg, waterschap Limburg en de gemeentes gezamenlijk aan de slag gaan om Limburg gebiedsgericht klimaatbestendig en waterveilig te maken.
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
1.
Omdat we in Nederland zó goed zijn in water afvoeren (met waterlopen, pompen, gemalen, drainage), veroorzaken we de droogte ook zelf. De zomerse piekbuien kunnen we vaak niet goed vasthouden in de bodem en het
9
oppervlaktewater. Het thema droogte raakt veel verschillende onderwerpen en
2.5
Extreme hitte Hoge temperaturen zullen steeds vaker voorkomen in Nederland. We verwachten een toename in tropische dagen (van ten minste 30 graden) en nachten (van ten minste 20 graden). De versteende stedelijke omgeving houdt de warmte goed vast. De temperaturen stijgen daardoor meer in de bebouwde kernen dan in het groene buitengebied. Langdurige hitte kan tot gezondheidsproblemen leiden en verminderde productiviteit. In Figuur 8 is de Physical Equivalent Temperature (PET/gevoelstemperatuur) kaart weergegeven voor Eijsden-Margraten. Deze kaart toont een warme dag die 1 keer per 1000 zomerdagen voorkomt in het huidige klimaat. Uit deze kaart kan worden geconcludeerd dat de gevoelstemperatuur in de dorpskern Eijsden hoger is dan in het landelijk gebied. Dit zien we ook bij andere dorpskernen binnen onze gemeente. Ook zien we een nieuwere wijk aan de rand van Eijsden waar de gevoelstemperatuur op kan lopen. Over het algemeen bevatten de bebouwde kernen in Eijsden-Margraten veel groenstructuren, maar desondanks kan ook in de gemeente Eijsden-Margraten rondom scholen, zorgcentra en supermarkten de gevoelstemperatuur oplopen, terwijl op deze locaties juist verkoeling nodig is voor de kwetsbare groep mensen die zich hier bevinden.
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
Figuur 8. PET-kaart Eijsden-Margraten
In Figuur 9 is de loopafstand (groen tot rode kleur) tot een koele verblijfsplek (paars) weergegeven voor de bebouwde kern van Margraten. Op basis van deze kaart kan worden gesteld dat een groot deel van de inwoners van Margraten meer dan 300 meter moet afleggen om bij een openbare koele verblijfsplek te komen. Dit geldt ook voor andere kernen zoals Cadier en Keer, Bemelen, Mariadorp (Eijsden), Banholt en Sint Geertruid.
10
Figuur 9. Afstand tot koelte per pand en koele plekken in Eijsden-Margraten (bron: Klimaateffectatlas)
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
11
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
12
3
3.1
Wat betekent dit voor Eijsden-Margraten? Een klimaatbestendig Eijsden-Margraten is voor belangrijke gemeenschappelijke functies (zoals wonen, werken en recreatie) bestand tegen de gevolgen van klimaatverandering. We weten wat op ons af komt en weten hoe we er mee om moeten gaan. In de samenwerkingsregio hebben we keuzes gemaakt welke gevolgen we moeten leren accepteren en welke we willen voorkomen; water op straat tussen de stoepranden is acceptabel, maar water in de woning willen we zoveel mogelijk voorkomen. Daarnaast onderzoeken we welke gevolgen droogte en hitte hebben in onze omgeving en waar dat tot problemen leidt. Figuur 10. Strategische doelen klimaatadaptatie voor deze programmaperiode
3.2
Onze visie
ADAPTIEF HEUVELLANDSCHAP
De visie geeft richting aan de wijze waarop Eijsden-Margraten zich aanpast aan het veranderende klimaat. Klimaatadaptatie geeft de kans om de leefomgeving te verbeteren, de betrokkenheid van de bevolking bij hun leefomgeving te vergroten en de biodiversiteit en ecologie te versterken. Zo blijven we nu én in de toekomst een fijne gemeente om in te wonen, werken en recreëren.
Wij nemen het gevaar van overstromingen en wateroverlast door lokale regenval serieus. Vanuit de samenwerkingsregio is dit ook de primaire focus. De wateroverlastlocaties hebben we in beeld. De vervolgstap voor de aankomende programmaperiode is samen met het waterschap Limburg oplossingen te formuleren en implementeren om overstromingen en wateroverlast in onze gemeente te voorkomen.
We hebben vijf strategische doelen opgesteld binnen de samenwerkingsregio Maas en Mergelland waarop onze visie op een klimaatbestendig EijsdenMargraten in 2035 steunt. De doelen zijn gepresenteerd in Figuur 10.
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
Op de korte termijn willen we werk maken van klimaatadaptatie. Indien mogelijk en doelmatig pakken we meekoppelkansen aan binnen bestaande projecten en werkzaamheden. Dit zijn maatregelen ter vermindering van
13
CALAMITEITENBEHEERSING
wateroverlast, hittestress, droogte en ter verbetering van waterkwaliteit en vergroening.
Voorgaande strategische doelen leggen de focus op het voorkomen van overlast. Dit valt echter nooit geheel te garanderen, daarom heeft de gemeente een draaiboek wateroverlast voor verschillende wateroverlastsituaties of dreigend hoogwater paraat liggen. In het gemeentelijk draaiboek staan de (gemeentelijke) activiteiten beschreven om menselijk leed en materiële schade te voorkomen of minimaliseren bij optredende wateroverlast. Als de wateroverlast/hoogwater een calamiteit wordt dan is de Veiligheidsregio aan zet. De veiligheidsregio handelt volgens eigen calamiteitenbeheersingsplannen. Vanuit de lopende evaluaties zullen we moeten bezien in hoeverre beide plannen nog verder aangepast moeten worden.
L EEFBARE DORPEN EN STEDEN Om onze dorpen in de toekomst leefbaar te houden zetten we naast het eerder besproken meekoppelen ook in op het inrichten van de bovengrond om extreme hoeveelheden neerslag te kunnen hergebruiken, te infiltreren, te bergen en vertraagd af te voeren. Dit vergt aanpassingen in het (onverhard) openbaar terrein. We gaan in de bestaande, bebouwde omgeving in onze gemeente ook ingrijpen. We verminderen verharding en zetten in op het vergroenen van de gemeente. KLIMAATBESTENDIGE RUIMTELIJKE ONTWIKKELINGEN
VERDER: P ROFESSIONELE SAMENWERKING BINNEN MAAS EN MERGELLAND
Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen realiseren we klimaatbestendig door hier duidelijk eisen aan mee te geven. We benutten actief meekoppelkansen binnen bestaande en nog te ontwikkelen ruimtelijke omgeving. Hetzelfde geldt voor herontwikkelingen, we gaan actief opzoek of en hoe we de plannen klimaatbestendig kunnen realiseren.
De waterketenzorg en maatregelen voor klimaatadaptatie worden doelmatiger, als de samenwerkingsregio Maas en Mergelland professioneel functioneert. Hiervoor zijn regelmatig samen overleggen, kennisuitwisseling en het nemen van verantwoordelijkheid, ook als je die in strikte zin niet hebt, essentiële voorwaarden voor goed resultaat. Omdat in de vorige planperiode is gemerkt dat personele capaciteit een zwakke schakel is in de samenwerking, is het doel voor deze planperiode om deze personele kwetsbaarheid goed onder de loep te nemen. Weliswaar hebben we momenteel te maken met een algehele krapte op arbeidsmarkt, maar dat neemt niet weg dat er nog mogelijkheden overblijven om de personele kwetsbaarheid te verminderen. En dat is hard nodig met de uitdaging waar we voor staan. Daarnaast gaan we als samenwerking voor kwaliteit. Vandaar dat we onszelf als doel hebben gesteld om voortaan maatschappelijke kosten-batenanalyses te doen om te komen tot een uitvoeringsproject. Eijsden-Margraten zal een actieve rol innemen om een professionele samenwerking te kunnen realiseren, want de projecten die we samen uitvoeren in de regio hebben ook invloed op Eijsden-Margraten.
BETROKKEN EN ACTIEVE MENSEN Als gemeente is het belangrijk dat we het goede voorbeeld uitdragen. De opgaven waar we voor staan zijn echter zo groot dat we ze soms gezamenlijk moeten aangaan. We willen onze inwoners, bedrijven en belangengroepen betrekken in het klimaatadaptief maken van onze gemeente. Klimaatadaptatie doe je samen. Zodoende maken we onze inwoners, bedrijven en belangengroepen (verder) bewust van de nadelige effecten van wateroverlast, hitte, droogte en overstroming op hun directe leefomgeving. We vergroten de kennis over maatregelen die zij op hun eigen percelen kunnen nemen om de nadelige effecten van klimaatverandering tegen te gaan en stimuleren deze maatregelen.
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
14
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
15
4 4.1
Terugdringen van risico op wateroverlast in stedelijk gebied
Inleiding
(binnen de programmaperiode begroot: Groenerein/Keerberg en Termaar/Sprinkstraat-Holstraat/Aan de Fremme)
Om de komende programmaperiode de eerste stappen te kunnen zetten richting een klimaatbestendig en waterrobuust Eijsden-Margraten in 2035, hebben we regionale en lokale doelen geformuleerd onder de vijf strategische doelen uit paragraaf 3.2. Deze subdoelen geven ons richting en houvast om aan de slag te gaan met het klimaatadaptief maken van onze regio en onze eigen gemeente. In de volgende paragrafen maken we het onderscheid tussen de regionale en lokale doelen.
Het hergebruiken, infiltreren, bergen (daar waar het valt) en afvoeren (naar daar waar het kan staan) van overtollig regenwater in bestaand stedelijk gebied (binnen de programmaperiode begroot: Groenerein/Keerberg en Termaar/Sprinkstraat-Holstraat/Aan de Fremme)
Verbeteren waterkwaliteit oppervlaktewater (binnen de programmaperiode begroot: Noorbeek)
4.2
Onze doelen voor deze programmaperiode vanuit de regio
Verminderen bestaande verharding en meer groen/schaduw in de openbare ruimte
De regionale subdoelen gaan over het beperken van de gevolgen van hevige neerslag, langdurige droogte, aanhoudende hitte en overstromingen. Zowel in bestaand landelijk en stedelijk gebied, als bij nieuwe ontwikkelingen (nieuwbouw en herinrichtingen). Op de volgende pagina is een totaaloverzicht opgenomen van alle subdoelen die zijn vastgesteld binnen het samenwerkingsverband Maas en Mergelland. Voor de volledigheid zijn ook de subdoelen onder het strategische doel professionele samenwerking opgenomen. Deze subdoelen zijn ook van invloed op klimaatadaptatie. De verdere uitwerking van deze subdoelen is onderdeel van het Waterketenplan Maas en Mergelland 2023-2027.
4.3
(als de kans zich voordoet en gemeente breed)
Lokale doelen voor klimaatadaptatie Aanvullend op de regionale subdoelen hebben we ook lokale doelen opgesteld. De volgende subdoelen geven richting aan waar en hoe we de komende tijd in gemeente Eijsden-Margraten aan de slag willen:
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
16
In de nog op te stellen Omgevingsvisie Lijn50 leggen we een integrale visie op onze fysieke leefomgeving vast. Hierbij hebben we de handen in elkaar geslagen met de gemeenten Gulpen-Wittem en Vaals om een gezamenlijke omgevingsvisie voor onze drie gemeenten te maken. In de Omgevingsvisie wordt nadrukkelijk ingegaan op de samenhang tussen water, ruimte, milieu, landschap, verkeer en vervoer, infrastructuur en cultureel erfgoed binnen onze regio. Hiermee borgen we ook dat we aan de slag gaan met het klimaatbestendig maken van Eijsden-Margraten. Het opstellen van een gezamenlijke Omgevingsvisie is opgeknipt in twee fasen. In de eerste fase is voornamelijk informatie opgehaald, van bedreigingen tot kansen, maar ook wensbeelden en beleidskaders van alle deelnemende gemeenten. De bevindingen van deze eerste fase zijn vastgelegd in een ´bouwstenennotitie welke door de drie gemeenteraden in de zomer van 2021 zijn vastgesteld. In de tweede fase ligt de focus op het maken van keuzes. Deze fase is ten tijde van het opstellen van de lokale Klimaatadaptatiestrategie in volle gang.
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
17
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
18
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
19
5
wijkniveau aan tot een totaaloverzicht van knelpunten binnen de gemeente inclusief oplossingsrichtingen.
Als gemeente hebben we de wateroverlastlocaties in onze gemeente in beeld en voeren we projecten uit om wateroverlast terug te dringen. Naast dat we eigenhandig projecten initiëren waarbij we klimaatadaptieve maatregelen uitvoeren, pakken we sommige wateroverlast locaties aan in samenwerking met partners. De kaart op de volgende pagina toont de wateroverlastlocaties binnen onze gemeente, de locaties waar we met partners samenwerken (Water in Balans projecten, zie ook paragraaf 1.2) en de locaties waar we binnen deze planperiode aan de slag gaan. We gaan ook aan de slag met individuele wateroverlastlocaties. Deze locaties zijn opgenomen en begroot in het Waterprogramma Eijsden-Margraten 2023-2027.
In hoofdstuk 6 hebben we een actieprogramma klimaatadaptatie opgenomen met een selectie van strategische doelen en subdoelen waar we ons de komende jaren op gaan richten; de speerpunten. Op de onderstaande speerpunten ligt de focus: S PEERPUNT K1 Terugdringen van risico op wateroverlast in Groenerein en de Keerberg S PEERPUNT K2 Terugdringen van risico op wateroverlast in Termaar, SprinkstraatHolstraat en Aan de Fremme
Er staan geen projecten of overlastlocaties op de kaart in het kader van aanhoudende hitte of langdurige droogte. We zetten als gemeente niet direct
S PEERPUNT K3 Verbeteren waterkwaliteit oppervlaktewater in de Noorbeek
de slag gaan in de openbare ruimte analyseren we het effect van aanhoudende hitte en langdurige droogte op de huidige inrichting, zodat we kunnen vergroenen en extra schaduw kunnen aanleggen.
S PEERPUNT K4 Verminderen bestaande verharding en meer groen/schaduw in de openbare ruimte
Daarnaast gaan we in de komende planperiode in gesprek met inwoners en lokale stakeholders om te bepalen welke gevolgen van klimaatverandering in de praktijk een knelpunt vormen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een te grote loopafstand tot een openbare koele plek of dat hulpdiensten de hoofdontsluitingswegen niet meer kunnen gebruiken door water op straat. Hiervoor gebruiken we resultaten van modelanalyses en vullen dit op
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
S PEERPUNT K5 We organiseren aanvullende verdiepende risicodialogen met lokale (regionale) stakeholders
20
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
21
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
22
6
6.1
Inleiding
6.2
Dit hoofdstuk bevat een actieprogramma klimaatadaptatie met een selectie van strategische doelen en subdoelen waar we ons de komende jaren op gaan richten; de speerpunten. De speerpunten in het actieprogramma hebben met elkaar gemeen dat ze:
Leeswijzer De inhoud van het actieprogramma is beschreven op deze en volgende pagina. De onderstaande tabel geeft een toelichting op de opbouw van de speerpunten en de betekenis van de gebruikte symbolen. IMPACT
tijdens het maken van dit plan prioriteit hebben gekregen vanuit de betrokkenen;
toepassing is. Als een thema feller blauw is gekleurd (zie onderstaande afbeelding) heeft de actie een impact op één of
uitvoerbaar zijn in de komende jaren; voor de komende jaren het grootste effect zullen bewerkstelligen; een doorkijk geven naar de opgaven waar de regio voor staat tot 2035.
rechts: wateroverlast, hitte, droogte en overstroming.
Dit actieprogramma beschrijft de concrete actie per speerpunt, welke impact de gte en overstroming, welk doel de actie dient, wie de regie heeft en wanneer we gepland hebben om de actie op te pakken. een doorkijk geven naar de opgaven waar de gemeente voor staat tot 2035 Klimaatadaptatie is een relatief nieuwe opgave. Daarom is het nu nog lastig te zeggen wat precies de behaalde resultaten zullen zijn eind 2027. We gebruiken de komende jaren om de nodige ervaring op te doen in hoeverre onze actie bijdragen aan het behalen van onze doelen voor 2035. Deze kennis nemen we mee in de volgende programmaperiode.
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
23
DOEL
Beschrijving van de actie of afspraak. Dit doel komt overeen met de subdoelen in Hoofdstuk 3
OMSCHRIJVING
Toelichting op de werkzaamheden; wat gaan we precies doen? En welk beleid is aanverwant?
TREKKER
Wie neemt het initiatief, wie coördineert de uitvoering en houdt de regie?
PARTNERS
Een overzicht van alle partners die ondersteunen in de uitvoering en een belang hebben bij de uitvoering van de actie of afspraak.
MIDDELEN
Overzicht van de budgetten waar we aanspraak op kunnen maken en de uitvoeringskosten voor klimaatadaptatie (deels) kunnen dekken.
PLANNING
Geplande uitvoering. Wanneer hebben we gepland om de actie uit te werken?
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
6.3
Speerpunten Op de weergegeven. De speerpunten voor het samenwerkingsverband Maas en Mergelland zijn opgenomen in Bijlage III.
24
Speerpunt K1
Impact
Terugdringen van risico op wateroverlast in Groenerein en de Keerberg Planning
Trekker
2023 - 2024
Doel In deze planperiode leggen we de focus op het terugdringen van risico op wateroverlast in Groenerein en de Keerberg.
Omschrijving Op bepaalde plekken treedt bij hevige regenval wateroverlast op, met name ter hoogte van de lager gelegen maaivelden in de Groenerein. Hierbij ontstaat wateroverlast in de aanliggende woningen. De oorzaak is oppervlakkige afstroming van regenwater, maar ook een beperkte afvoercapaciteit van de riolering. Maatregelen zijn opgenomen in de projecten voor 2023-2024. Hierbij bekijken we de mogelijkheid om overtollig regenwater te hergebruiken, infiltreren, bergen (daar waar het valt) en afvoeren (naar daar waar het kan staan) in het bestaand stedelijk gebied. Hierbij benutten we de kansen om bestaande verharding te verminderen en meer groen/schaduw aan te leggen in de openbare ruimte. Aanverwant beleid: Waterprogramma Eijsden-Margraten
Partners
Middelen Dekking binnen het Waterprogramma Eijsden-Margraten en het Verkeersprogramma Eijsden-Margraten 3.052.100 euro voor het uitvoeren van maatregelen.
Speerpunt K2
Impact
Terugdringen van risico op wateroverlast in Termaar, Sprinkstraat-Holstraat en Aan de Fremme Planning
Trekker
2023 - 2027
Doel In deze planperiode leggen we de focus op het terugdringen van risico op wateroverlast in Termaar, Sprinkstraat-Holstraat en Aan de Fremme.
Omschrijving Op meerdere locaties is er wateroverlast ervaren. De oorzaak is oppervlakkige afstroming van regenwater, maar ook een beperkte afvoercapaciteit van de riolering. Er worden meerdere maatregelen uitgevoerd van het aanpassen van het RWA-stelsel en klimaatadaptieve maatregelen. Hierbij bekijken we de mogelijkheid om overtollig regenwater te hergebruiken, infiltreren, bergen (daar waar het valt) en afvoeren (naar daar waar het kan staan) in het bestaand stedelijk gebied. Hierbij benutten we de kansen om bestaande verharding te verminderen en meer groen/schaduw aan te leggen in de openbare ruimte. Aanverwant beleid: Waterprogramma Eijsden-Margraten
Partners
Middelen Dekking binnen het Waterprogramma Eijsden-Margraten
Speerpunt K3
Impact
Verbeteren waterkwaliteit oppervlaktewater in de Noorbeek Planning
Trekker
januari tot december 2023
Doel In deze planperiode leggen we de focus op het verbeteren van de waterkwaliteit van het oppervlaktewater in de Noorbeek.
Omschrijving Er ligt een bergbezinkbassin welke te vaak overstort op de Noor. Deze overstort voldoet aan de KRW- doelstellingen. Dit is een riool- en natuur technisch een probleem; te veel nutriënten in de Noor (waterkwaliteit). Maatregelen zijn: 1) Focus aanbrengen in bronmaatregelen (aandachtspunt: zeer slechte infiltratiewaarden), 2) Water bovenstrooms vasthouden, 3) Oplossing in kleinschalige stuwmeren om water vast te houden bij de bron, 4) Hellingflank bebossen en 5) Landschapselementen. Aanverwant beleid: Ecologisch plan Natura 2000, Water in Balans projecten
Partners
Middelen Dekking binnen het Ecologisch plan Natura 2000, EO Weijers prijsvraag, Overlopen buffer Sint Maartensweg en het project 875.000 euro voor het uitvoeren van maatregelen.
Speerpunt K4
Impact
Verminderen bestaande verharding en meer groen/schaduw in de openbare ruimte Planning
Trekker
2023 - 2027
Doel In deze planperiode benutten we alle meekoppelkansen om gemeente Eijsden-Margraten te vergroenen.
Omschrijving Op diverse plekken in de stad willen we kansen benutten om de bestaande verharding verminderen en gaan vergroenen. Hierdoor dringen we wateroverlast terug, verkoelen we de leefomgeving en zorgen we ervoor dat het grondwater aangevuld wordt door infiltratie van regenwater. Dit zal vaak gepaard gaan met herinrichtingsprojecten vanuit andere disciplines of woningbouwcorporaties. Concrete locaties zijn op voorhand niet aan te wijzen. Aanverwant beleid: Waterprogramma Eijsden-Margraten, Omgevingsvisie Lijn50
Partners
o.a. Bewoners, Woningbouwcorporaties, Bedrijven en Ondernemers
Middelen Dekking zoeken binnen geplande uitvoeringsprojecten
Speerpunt K5
Impact
We organiseren aanvullende verdiepende risicodialogen met lokale (regionale) stakeholders Planning
Trekker
januari tot december 2023
Doel We betrekken inwoners, woningcorporaties, bedrijven(terreinen) en belangengroeperingen in het klimaatadaptief maken van Eijsden-Margraten. Door de knelpunten en oplossingen op wijkniveau inzichtelijk te maken weten we waar we aan de slag moeten.
Omschrijving Klimaatadaptatie doe je samen. Iedere partners heeft zijn of haar belang bij het verminderen van de klimaatopgaven. Samen met het samenwerkingsverband Maas en Mergelland voeren we risicodialogen waarbij we regionale partners spreken. Aanvullend hierop gaan we met onze lokale stakeholders in gesprek. Hierdoor wordt duidelijk wat we als gemeente kunnen doen, maar ook wat we samen met lokale stakeholders op gaan pakken. We brengen dit in beeld op wijkniveau aan de hand van knelpuntenkaarten en oplossingsrichtingen. Aanverwant beleid: Waterprogramma Eijsden-Margraten
Partners o.a. Bewoners, Woningbouwcorporaties, Bedrijven(terreinen), Ondernemers en belangengroeperingen
Middelen
7 7.1
Kosten en personele inzet
7.2
Om de acties op ons lokale actieprogramma klimaatadaptatie tot uitvoer te brengen hebben we een inschatting gemaakt van de benodigde middelen. Deze middelen kunnen we op kosten zetten, zodat binnen bestaande en nieuw op te stellen begrotingen ruimte gezocht kan worden. Naast een benodigd budget, gaat de uitvoering van de acties gepaard met ambtelijke inzet.
Klimaatadaptatie vraagt om een andere integrale manier van werken. Zowel binnen onze eigen organisatie als zodra we buiten aan de slag gaan. Binnen het thema klimaatadaptatie willen we samenwerken met alle belanghebbenden binnen onze regio: van inwoners en bedrijven, naar woningbouwcorporaties en zorginstellingen tot alle overheidsorganisaties. Iedereen heeft zijn of haar ervaring met de gevolgen van een veranderende klimaat en dus zijn of haar belang bij klimaatadaptatie. Vanaf het eerste idee voor een uitvoeringsproject verkennen we de kansen die zich voordoen voor klimaatadaptatie. We betrekken en overleggen met alle bovenstaande belanghebbenden om tot integrale maatregelen te komen.
De dekking van het benodigde budget voor de eerste vier speerpunten staat hieronder beschreven: S PEERPUNT 1 EN 2 Waterprogramma Eijsden-Margraten 2023-2027, Verkeersprogramma Eijsden-Margraten S PEERPUNT 3 Ecologisch plan Natura 2000, EO Weijers prijsvraag, Overlopen buffer Sint
7.3 De ervaring leert dat problemen met de personele inzet een groot risico voor de voortgang oplevert. Dit kan komen door andere prioriteiten van de projectgroepleden (als onderdeel van een uitvoeringsproject) en personele wisselingen. Om dit risico te verkleinen voeren we de maatregelen met andere afdelingen binnen de organisatie uit. Soms zijn we afhankelijk van inbreng van een van de projectgroepleden of bijvoorbeeld buu lang op zich laat wachten, bespreken we dit met de projectgroep en kiezen we bewust of het nodig is om langer te wachten of dat we zonder de inbreng verder gaan. Jaarlijks evalueren we de voortgang.
S PEERPUNT 4 Dekking zoeken binnen geplande uitvoeringsprojecten De ambtelijke inzet komt neer op: 5 voltijds medewerkers in de buitendienst, 1 voltijds en 1 deeltijd medewerkers voor riolering (deze medewerkers besteden een deel van het specialistisch en projectmatig werk uit aan bedrijven) Vanuit de Omgevingsvisie zoeken we naar het benodigde budget en ambtelijke inzet om speerpunt 5 tot uitvoer te brengen.
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
Een andere manier van werken: onze leidende principes
30
I.
MEMO KLIMAATSTRESSTEST HITTE EN DROOGTE LIJN50
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
31
Klimaatadaptatiestrategie Eijsden-Margraten | W0230 | 2-9-2022
32
Memo Klimaatstresstest Hitte en Droogte Lijn50 Lijn50 Voor Gemeente Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem en Vaals
Nelen & Schuurmans Zakkendragershof 34-44 3511 AE Utrecht www.nelen-schuurmans.nl Projectgegevens Dossier :
W0236
Datum :
10-6-2022
Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever. Noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd.
4.2.2
Droogte ................................................................................ 8
4.3 Gemeente Gulpen-Wittem................................................................ 10 INHOUDSOPGAVE .............................................................................................. i 1
INLEIDING ................................................................................................. 1
3
Hitte ................................................................................... 10
4.3.2
Droogte .............................................................................. 11
4.4 Gemeente Vaals ............................................................................... 13
1.1 Aanleiding en doel ............................................................................. 1
4.4.1
Hitte ................................................................................... 13
1.2 Werkzaamheden en resultaten ........................................................... 1
4.4.2
Droogte .............................................................................. 14
1.3 Leeswijzer .......................................................................................... 1 2
4.3.1
5
CONCLUSIES & AANBEVELINGEN............................................................ 16
INTRODUCTIE ........................................................................................... 2
5.1 Conclusies ........................................................................................ 16
2.1 Het klimaat verandert......................................................................... 2
5.2 Aanbevelingen .................................................................................. 16
2.2 Klimaatstresstest hitte......................................................................... 2
5.2.1
Aanbevelingen vervolgproces klimaatadaptatie ................... 16
2.3 Klimaatstresstest droogte ................................................................... 3
5.2.2
Aanbevelingen technische inhoud van de kaarten ............... 17
AMBITIES ................................................................................................... 4 3.1 Introductie ......................................................................................... 4 3.2 Extreme hitte ..................................................................................... 4 3.2.1
Afstand tot koelte ................................................................ 4
3.2.2
Percentage schaduw op belangrijke fiets- en looproutes ....... 5
3.2.3
Percentage groen per buurt.................................................. 5
3.3 Langdurige droogte............................................................................ 5 4
KNELPUNTEN............................................................................................. 6 4.1 Introductie ......................................................................................... 6 4.2 Gemeente Eijsden-Margraten ............................................................. 7 4.2.1
Hitte .................................................................................... 7
Memo Klimaatstresstest Hitte en Droogte Lijn50 | W0236 | 10-6-2022
i
1 1.1
Aanleiding en doel
In 2020 en 2021 hebben de gemeenten Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem en Vaals (de Lijn50 gemeenten) de DPRA-stresstest uitgebreid met extra kaartlagen Dit kaartmateriaal maakt in een gesprek met interne en externe stakeholders de opgave voor klimaatadaptatie inzichtelijk en zorgt ervoor dat de gemeenten beter voorbereid de risicodialogen ingaan. Het beschikbare kaartmateriaal is technisch van aard. De gemeenten zijn op zoek hoe de opgaven om te zetten in beleid. Gemeente Eijsden-Margraten, GulpenWittem en Vaals hebben Nelen & Schuurmans gevraagd om de technische kaarten voor het thema hitte en droogte te analyseren en mogelijke knelpunten in beeld te brengen voor de drie gemeenten. Het kaartmateriaal voor wateroverlast en overstroming analyseren we niet. Dit kaartmateriaal kan door de gemeenten eigenhandig vertaald worden naar knelpunten en opgaven. Het doel is om de technische kaarten voor hitte en droogte te vertalen naar beleid voor klimaatadaptatie, zodat de opgave voor hitte en droogte concreet wordt.
1.2
memo bevat een voorstel voor ambities voor hitte en droogte, knelpunten en conclusies en aanbevelingen voor het vervolg.
1.3
In hoofdstuk 2 geven we een introductie over het thema klimaatadaptatie. In hoofdstuk 3 doen we een voorstel voor ambities voor hitte en droogte, vanuit alle verzamelde kennis uit het vooronderzoek en werksessie. In hoofdstuk 4 beschrijven we de knelpunten voor hitte en droogte met kaartmateriaal, en we sluiten af met conclusies en aanbevelingen in hoofdstuk 5.
Werkzaamheden en resultaten
In dit project voeren we een aantal werkzaamheden uit. De eerste stap is het inventariseren en analyseren van het bestaande kaartmateriaal: waar zien we ? In een werksessie met de Lijn50 gemeenten koppelen we de uitkomsten van dit vooronderzoek terug en bespreken we welke vervolganalyses gewenst zijn. De resultaten van het vooronderzoek en de werksessie zijn vastgelegd in voorliggende memo. Deze
Memo Klimaatstresstest Hitte en Droogte Lijn50 | W0236 | 10-6-2022
Leeswijzer
1
veiligheid in de Lijn50 gemeenten. Dit noemen we een klimaatstresstest. In deze memo gaan we dieper in op de klimaatstresstest voor het thema hitte en droogte.
2
2.2
Klimaatstresstest hitte
Deze weersveranderingen hebben ook in de Lijn50 gemeenten effect op de robuustheid van functies. Kenmerken van het landschap zoals bodemtype, hoogteligging, watersysteem en landgebruik bepalen de mate waarin we overlast ondervinden van extremer weer. Denk aan de lage plekken waar het water blijft staan na een hevige bui en versteende gebieden die sterker opwarmen bij hitte. In die landschappelijke kenmerken hebben we als mensen sterk de hand gehad.
Het aantal tropische zomers neemt naar verwachting tot 2050 verder toe. Het KNMI heeft in het "warmste" klimaatscenario berekend dat de zomertemperatuur zo'n 2,5 graad toeneemt vergeleken met het huidige klimaat. In 2085 zou het zelfs bijna 4 graden warmer worden in de zomer. Deze stijging wordt juist in het binnenland (oosten en zuiden) verwacht, dus ook in de regio Zuid-Limburg. Hitte heeft effect op de gezondheid van mens en dier. Door hitte lopen kwetsbare groepen zoals ouderen meer risico op uitdroging, en opwarmend oppervlaktewater is schadelijk voor flora en fauna.
In de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie (2015) is de ambitie vastgelegd om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. Daarmee is een overgang ingezet, die in 2050 voltooid moet zijn. In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) uit 2018 staat hoe gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk deze overgang kunnen doorlopen (Figuur 1). De eerste stap is om te onderzoeken in welke mate hevige neerslag, langdurige droogte, extreme hitte en zeespiegelstijging schade kunnen toebrengen aan economie, gezondheid en
Om hitte goed in kaart te brengen gebruiken we op hoog detail de Physical Equivalent Temperature (PET/gevoelstemperatuur) van een extreem warme dag (1 juli 2015). Deze dag had een temperatuur die volgens het huidige klimaat eens per 1000 zomerdagen voorkomt. De gevoelstemperatuur is een maat die aangeeft wat voor hittestress een individu ervaart, afhankelijk van de meteorologische condities en omgeving. Zo speelt bijvoorbeeld de luchttemperatuur en luchtvochtigheid een belangrijke rol, maar ook of iemand
2.1
Het klimaat verandert
Het klimaat verandert. Afgelopen decennia zijn door menselijk handelen de concentraties waterdamp, koolstofdioxide, methaan en distikstofoxide in de atmosfeer toegenomen. Het opstapelen van deze broeikasgassen in de atmosfeer leidt tot opwarming. De gemiddelde luchttemperatuur neemt toe. In Nederland is hogere gemiddelde temperatuur leidt tot extremer weer, waardoor we steeds vaker te maken krijgen met hitte, droogte en hevige neerslag. Om de effecten van klimaatverandering in beeld te krijgen heeft het KNMI de ontwikkeld. Deze klimaatscenario s geven een beeld van hogere temperaturen, een sneller stijgende zeespiegel, nattere winters, hevigere buien en drogere zomers in 2050. Medio 2023 verschijnen de nieuwe KNMI 23scenario s die de oude vervangen.
Memo Klimaatstresstest Hitte en Droogte Lijn50 | W0236 | 10-6-2022
2
Figuur 1. De zeven ambities vanuit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
zich in de schaduw bevindt of in de buurt is van voldoende verdampend groen. In de PET-kaart worden al deze effecten meegenomen en zijn inzichtelijk gemaakt in Figuur 2. De werkelijkheid is dus altijd complexer, maar de kaart geeft een goede inschatting van de ervaren hittestress in de buitenruimte.
klimaatstresstest droogte raakt veel verschillende onderwerpen en them , en blijkt nog lastig in één kaart te vatten. Wel kunnen we op basis van systeeminformatie een expert judgement inschatting doen van het effect van droogte in een gebied.