20210308 07e GGD-ZL Gezondheidsmonitor Jeugd 2019 Limburg.pdf
Tekst van het document
GEZONDHEIDSMONITOR JEUGD 2019 PROVINCIALE RAPPORTAGE LIMBURG
INHOUD VOORWOORD
LEES EERST: 5 BELANGRIJKE PIJLERS
LEESWIJZER
SAMENVATTING
VOEDING EN BEWEGING
MIDDELENGEBRUIK EN RISICOGEDRAG
OF GA DIRECT NAAR DE THEMA’S: GEZONDHEID EN GELUK
JONGEREN, GEZIN EN GEZONDHEID • Gezinssamenstelling • Armoede • Jonge mantelzorgers
PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID
SOCIALE STEUN EN WEERBAARHEID
• Stress
• Sociale steun
• Digitale samenleving
• Genderdiversiteit
• Pesten
• Weerbaarheid
• Voeding • Water drinken • Beweging • Beeldschermtijd
EEN GEZONDE OMGEVING • Tevredenheid leefomgeving • Veiligheid
• Alcohol • Roken • Drugs
BIJLAGEN
VOORWOORD JAC ROOIJMANS DIRECTEUR GGD LIMBURG-NOORD
FONS BOVENS DIRECTEUR GGD ZUID LIMBURG
“Door de coronacrisis staat het thema gezondheid momenteel
“Met de resultaten uit de Gezondheidsmonitor Jeugd, die overigens
volop in de belangstelling. Zowel jong als oud krijgen te maken met
al werd afgenomen voordat de coronacrisis zich aandiende, vestigen
uitzonderlijke omstandigheden en realiseren zich meer dan ooit dat een
de Limburgse GGD’en samen wederom de aandacht op een gezonde
goede gezondheid geen vanzelfsprekendheid is. Naast de directe en
ontwikkeling van onze jeugd. Dit gaat veel verder dan individuele adviezen.
aangrijpende gevolgen die het corona virus voor iedereen heeft, wordt
Juist de omgeving waarin een kind opgroeit, zowel fysiek als sociaal, is
duidelijk dat investeren in preventie en een gezonde leefstijl letterlijk
van grote invloed op de leefstijl en het gedrag die jongeren ontwikkelen en
levens kan redden. En dat begint bij de jeugd, zij hebben immers
zullen vasthouden in hun latere leven. De brede benadering van positieve
de toekomst.”
gezondheid past daar uitstekend bij en draagt bij aan een gezonde en veerkrachtige provincie.”
5 BELANGRIJKE PIJLERS De Gezondheidsmonitor Jeugd is een grootschalig vragenlijstonderzoek onder jongeren in leerjaar 2 en 4 van het Voortgezet Onderwijs. Vijf belangrijke pijlers vormen de basis voor betrouwbare en bruikbare data:
1
MEERJARIGE TRENDS
2
• Iedere 4 jaar afgenomen • Trends vanaf 2005
LANDELIJKE AFSTEMMING & LOKAAL MAATWERK • Landelijk geharmoniseerd door
• Laatste afname eind 2019
GGD’en en RIVM sinds 2015
3
ANONIEME UITVRAAG • Digitale vragenlijst • Vermindert sociaal wenselijke antwoorden
• Landelijke referentiecijfers met regio-specifieke aanvullingen • Input voor gezondheidsbeleid
4
HOGE RESPONS • 16.000 jongeren in Limburg (respons >70%) • 170.000 jongeren in Nederland
5
REPRESENTATIEVE CIJFERS
MEER WETEN?
Gewogen naar geslacht, leerjaar, onderwijsniveau en stedelijkheid van
Meer informatie over de afname van
de gemeente waar de jongere woont
het onderzoek en de gebruikte vragenlijst vindt u op onze websites: www.ggdlimburgnoord.nl/kennisplein www.ggdzl.nl
LEESWIJZER Vergelijking tussen regio’s
Achtergrondkenmerken
In deze provinciale rapportage wordt een samenvatting gegeven van de 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
belangrijkste resultaten voor de provincie Limburg, waarbij vaak onderscheid wordt gemaakt tussen GGD regio’s Limburg-Noord1 en Zuid Limburg2. In de bijlagen zijn voor de landelijke thema’s ook landelijke
Meisjes
Jongens
referentiecijfers opgenomen.
Achtergrondkenmerken belangrijk bij het interpreteren van de resultaten Achtergrondkenmerken van jongeren kunnen van invloed zijn op de
2e klas (13 -14 jaar)
4e klas (15-16 jaar)
VMBO
HAVO/VWO
resultaten. Wanneer een verschil zichtbaar is tussen de regio LimburgNoord en de regio Zuid Limburg kan dit mogelijk verklaard worden
REGIO LIMBURG-NOORD
door een verschil in deze kenmerken.
REGIO ZUID LIMBURG
Regulier Voortgezet Onderwijs De (landelijke) doelgroep van de Gezondheidsmonitor Jeugd zijn de jongeren op het Regulier Voortgezet Onderwijs (RVO). De GGD LimburgNoord heeft in aanvulling hierop ook scholen voor Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO) benaderd om deel te nemen aan het onderzoek. De resultaten van deze jongeren zijn vanwege de vergelijkbaarheid met provinciale en landelijke cijfers niet meegenomen in deze rapportage, maar worden in een aparte rapportage gepubliceerd.
1
Onder de regio Limburg-Noord vallen de gemeenten Beesel, Bergen, Gennep, Echt-Susteren, Horst aan de Maas, Leudal, Maasgouw, Mook en Middelaar, Nederweert, Peel en Maas, Roerdalen, Roermond, Venlo, Venray, Weert.
2
Onder de regio Zuid Limburg vallen de gemeenten Beek, Beekdaelen, Brunssum, Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittern, Heerlen, Kerkrade, Landgraaf, Maastricht, Meerssen, Simpelveld, Sittard-Geleen, Stein, Vaals, Valkenburg aan de Geul, Voerendaal.
LEESWIJZER Uitsplitsing naar doelgroepen, trends en aanvullende thema’s
Rekenhulp: van percentages naar absolute aantallen
Bent u geïnteresseerd in uitsplitsingen of trends die niet in deze
De resultaten in deze rapportage worden weergegeven in percentages.
rapportage genoemd worden? Raadpleeg dan onze dashboards via het
Onderstaande tabel kunt u gebruiken als rekenhulp om een indicatie te
Kennisplein van de GGD Limburg-Noord en de Gezondheidsatlas* van
krijgen om hoeveel jongeren het in absolute zin gaat.
de GGD Zuid Limburg. Hier vindt u eveneens aanvullende onderwerpen die niet in deze rapportage zijn opgenomen. Vanaf oktober 2020 zullen de cijfers op gemeentelijk en waar mogelijk op wijkniveau openbaar worden gemaakt.
Rekenhulp bij het omzetten van percentages naar absolute aantallen Totaal aantal jongeren in leerjaar 2 en 4 van het VO
1%
5%
10%
25%
50%
75%
Provincie Limburg
22.183
222
1.109
2.218
5.546
11.092
16.637
Regio Limburg-Noord
11.495
115
575
1.150
2.874
5.748
8.621
Regio Zuid Limburg
10.688
107
534
1.069
2.672
5.344
8.016
* De cijfers worden op 1 oktober 2020 geüpdatet op de GezondheidsatlasZL. Vanaf dan zijn de nieuwe cijfers op landelijk, provinciaal, regionaal en gemeentelijk niveau zichtbaar.
SAMENVATTING •
Het gaat goed met de Limburgse jongeren. De meerderheid voelt zich gezond en gelukkig. Dit prachtige resultaat willen we vasthouden en wellicht zelfs verder verbeteren.
•
Extra aandacht nodig om sociaal-economische gezondheidsverschillen op latere leeftijd te voorkomen. Een kleinere groep jongeren groeit op onder uitdagende omstandigheden zoals jongeren in een eenoudergezin, jongeren waarvan de ouders gescheiden zijn, jongeren die opgroeien in armoede, of jonge mantelzorgers. Voor deze groep is extra aandacht nodig, om zo sociaaleconomische gezondheidsverschillen op latere leeftijd te voorkomen.
•
Aanpak van gemeenten op het gebied van gezonde voeding lijkt voorzichtig resultaten te boeken. In veel Limburgse gemeenten wordt actief gewerkt aan het gezonder maken van de plekken waar jongeren veel komen. Echter, een deel van de jongeren voldoet qua voeding nog niet aan de richtlijnen van het Voedingscentrum. Ook beweegt de meerderheid van de jongeren nog onvoldoende en zijn er zorgen over de gevolgen van langdurig beeldschermgebruik. Doorgaan op de ingeslagen weg door gemeenten is dan ook zinvol.
•
De aanpak van alcoholmatiging en tabaksontmoediging werpt duidelijk zijn vruchten af. Steeds minder jongeren drinken alcohol of roken. Het verdient daarom aanbeveling het huidige ontmoedigingsbeleid door te trekken en eventueel uit te breiden. Uit de resultaten blijkt dat jongens vaker ervaring hebben met middelengebruik dan meisjes. Ook zijn er grote verschillen tussen jongeren van verschillende opleidingsniveaus. Het blijft een uitdaging om aan te sluiten bij de behoeften van jongeren zélf en deze te verbinden met de vragen en zorgen van de opvoeders en professionals.
•
Mentale gezondheid van jongeren in het digitale tijdperk verdient aandacht. Naast de lichamelijke aspecten van gezondheid, staat ook de mentale gezondheid van jongeren volop in de belangstelling. Verschillende maatschappelijke ontwikkelingen spelen daarbij een rol, zoals: prestatiedruk, de digitale samenleving en het schoolklimaat. Alhoewel jongeren over het algemeen prima in staat zullen zijn om met deze ontwikkelingen om te gaan, geeft een deel van de jongeren aan dat zij stress, eenzaamheid en/of (cyber)pesten ervaren.
•
Positieve gezondheid: sociale steun, gender-inclusiviteit en weerbaarheid als basis voor een gezonde generatie. Door in te zetten op de brede benadering van positieve gezondheid, wordt de gezondheid en veerkracht van jongeren verder gestimuleerd. Deze beschermende factoren vormen de basis voor het maken van gezonde keuzes en een gezonde generatie.
THEMA’S GEZONDHEIDSMONITOR JEUGD 2019
GEZONDHEID EN GELUK Het gaat goed met de Nederlandse jeugd, ze behoren tot een van de gelukkigste jeugdigen van de wereld. Ook de Limburgse jeugd deelt mee in dit geluk: 84% van de jongeren geeft aan zich meestal (zeer)
Het percentage jongeren dat zich meestal (zeer) gelukkig voelt 100% 90%
86% 88% 85% 81%
82%
79%
gelukkig te voelen. Ook ervaart 85% van de Limburgse jongeren de
80%
eigen gezondheid als (zeer) goed.
75%
Provincie Limburg
60%
Regio Limburg-Noord
50%
Regio Zuid Limburg
Opvallend is dat jongens iets vaker aangeven zich gelukkig en gezond
40%
te voelen dan meisjes. Mogelijk kan een gender-specifieke aanpak, met
30%
oog voor de beleving van jongeren zelf, eraan bijdragen om ook het
20%
percentage meisjes dat zich gelukkig en gezond voelt, nog verder te laten
10%
stijgen.
0% Jongens
Meisjes
Het percentage jongeren dat de eigen gezondheid als (zeer) goed ervaart 100%
88% 89% 88%
90%
84% 83%
80%
81%
75%
Provincie Limburg
60%
Regio Limburg-Noord
50%
Regio Zuid Limburg
40% 30% 20% 10% 0% Jongens
Meisjes
Veel factoren zijn van belang voor een gezonde ontwikkeling van jongeren. Goed slapen is voor jongeren bijvoorbeeld belangrijk om zich fit en mentaal sterk te voelen. Er zijn aanwijzingen dat slechte slaap bij jongeren risico’s geven op obesitas, slechter cognitief functioneren en gedragsproblemen. Veel Limburgse jongeren zijn overdag echter slaperig of moe. Hoeveel? Check het op het Kennisplein van de GGD Limburg-Noord en de Gezondheidsatlas van de GGD Zuid Limburg!
JONGEREN, GEZIN EN GEZONDHEID GEZINSSAMENSTELLING
Uit informatie van het Nederlands Jeugd Instituut (NJI) blijkt dat kinderen die opgroeien in een eenoudergezin vaker probleemgedrag en emotionele
Het aantal kinderen dat deel uitmaakt van een eenoudergezin is de
problemen ontwikkelen dan hun leeftijdgenootjes in tweeoudergezinnen.
afgelopen twintig jaar toegenomen. De meeste eenoudergezinnen
Ook presteren ze vaker slechter op school. Een scheiding van de ouders
ontstaan door een scheiding van de ouders. Maar er zijn ook gezinnen
heeft in de regel een grote invloed op het welbevinden van het kind. Er zijn
waar een ouder overleden is of alleenstaande ouders die bewust ervoor
beschermende factoren die de kans op problemen rond (echt)scheiding
kiezen om in hun eentje een kind te krijgen. Net als in de rest van
kunnen verminderen: humor van de ouders, onderlinge genegenheid, geen
Nederland groeit in Limburg ongeveer 1 op de 10 jongeren op in een
geruzie of kwaad spreken in het bijzijn van de jeugdigen, een positieve
eenoudergezin. Bijna een kwart van de Limburgse jongeren heeft een
onderlinge communicatie tussen de ouders en interesse voor de jeugdigen.
scheiding van de ouders meegemaakt.
Dat is precies waar initiatieven zoals maakhetverschilvooreenkind.nl of de
Van eenoudergezinnen met minderjarige kinderen wordt veel veerkracht
scheidingsatlas op gebaseerd zijn.
en improvisatie gevraagd bijvoorbeeld op gebied van financiën. Het percentage jongeren dat in een eenoudergezin opgroeit (uitgesplitst naar onderwijstype)
Het percentage jongeren dat scheiding van ouders heeft meegemaakt (uitgesplitst naar onderwijstype)
50%
50%
40%
40%
36% 31%
30%
30%
27% 24% 21%
20% 13%
18%
20%
15% 11% 8%
7%
10%
10%
6%
0% VMBO
HAVO/VWO
Provincie Limburg Regio Limburg-Noord Regio Zuid Limburg
0% VMBO
HAVO/VWO
JONGEREN, GEZIN EN GEZONDHEID ARMOEDE
Er zijn gelukkig véél beschermende factoren waardoor een kind, als het opgroeit in armoede, zich toch prima kan ontwikkelen. Erkenning,
Gezinnen in armoede, hebben vaak financiële zorgen. Dit kan extra
waardering en het stimuleren van positief gedrag zijn de pijlers voor
onzekerheid en stress opleveren voor de ouder(s), hetgeen een weerslag
een gezonde ontwikkeling van jongeren. Wanneer ingezet wordt op het
kan hebben op de interactie met de kinderen, de opvoeding en hoe de
behoud en vergroten van het welbevinden (bijvoorbeeld verhoging van
kinderen hun gezondheid ervaren. Hierdoor hebben deze jongeren vaak
weerbaarheid, zelfwaardering en sociale steun) kan de ervaren positieve
een slechtere uitgangspositie.
gezondheid versterkt worden Dit lijkt eenvoudig maar het vraagt een
Van de Limburgse jongeren geeft de meerderheid aan dat men binnen het
andere manier van denken en werken van zowel ouders als professionals.
gezin geen moeite heeft met rondkomen. Een kleine groep ervaart echter
Zie voor werkzame elementen de infographic ‘Wat werkt bij de aanpak
wel dat men thuis enige tot grote moeite heeft om rond te komen.
van armoede en schulden’ van Movisie.
Het percentage jongeren dat binnen het gezin moeite met rondkomen ervaart 100%
5%
4%
5%
90%
27%
26%
28%
80% 70% 60%
Enige / grote moeite met rondkomen 68%
70%
67%
Geen moeite, wel opletten om rond te komen Geen enkele moeite met rondkomen
50% 40% 30% 20% 10% 0% Provincie Limburg
Regio Limburg-Noord
Regio Zuid Limburg
JONGEREN, GEZIN EN GEZONDHEID JONGE MANTELZORGERS
Als de zorgsituatie echter te intensief wordt en ondersteuning uitblijft,
Het geven van mantelzorg kan voor jongeren een betekenisvolle
Het is daarom belangrijk om voldoende aandacht te schenken aan
invulling geven aan hun leven. Jonge mantelzorgers hebben vaak een
beschermende factoren die bijdragen aan het welbevinden van
hechte familieband, meer geduld en begrip voor anderen en een sterker
jonge mantelzorgers. Download de infographic ‘Hoe is het om jonge
zelfbeeld. Daarnaast vertonen zij ook vaker pro-sociaal gedrag, zoals
mantelzorger te zijn’ van het SCP en Vilans. Of kijk hier het filmpje van
inlevingsvermogen en bereidheid om anderen te helpen.
een jonge mantelzorger aan het woord.
kunnen jonge mantelzorgers overvraagd of overbelast worden.
Meer dan 1 op de 10 Limburgse jongeren heeft een gezinslid met een ernstige lichamelijke of psychische ziekte, beperking of verslaving. Ongeveer 1 op de 20 jongeren geeft ook daadwerkelijk mantelzorg aan dit ziek gezinslid. Het type mantelzorg dat jongeren geven, varieert: Type hulp indien mantelzorg gegeven wordt in Limburg
Gezelschap, troost, afleiding
72%
Huishoudelijke hulp
42%
Meegaan naar kapper, arts,...
13%
Verpleegkundige hulp
6%
Persoonlijke verzorging
5%
Administratieve hulp
2%
Ander type mantelzorg
23% 57%
0%
10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Van de Limburgse jongeren die mantelzorg geven, geeft 4 op de 10 aan dat zij dit enigszins tot zeer zwaar vinden. Wilt u weten hoe dit in uw regio zit? Kijk dan op het Kennisplein van de GGD Limburg-Noord en in de Gezondheidsatlas van de GGD Zuid Limburg!
VOEDING EN BEWEGING VOEDING
Het percentage jongeren dat elke dag groente eet
Veel Limburgse gemeenten zijn actief bezig met het gezonder maken van de plekken waar kinderen en jongeren veel komen. Een omgeving waarin de keuze om gezond te eten en meer te bewegen de makkelijke keuze is.
100% 90% 80% 75%
Denk hierbij aan een gezond en betaalbaar aanbod van eten en drinken
60%
Regio Limburg-Noord
in sport-, werk- en schoolkantines en op plekken waar mensen recreëren.
50%
Regio Zuid Limburg
Ook het verkleinen van het fastfood-aanbod en het creëren van een
40%
beweegvriendelijke omgeving helpt jongeren de gezonde keuze te maken. Deze aanpak lijkt inmiddels voorzichtig zijn vruchten af te werpen. Zo is de fruit- en groenteconsumptie onder jongeren licht gestegen t.o.v. voorgaande jaren. Hierbij wordt gestreefd naar het behalen van de richtlijnen van het Voedingscentrum: minimaal 2 stuks fruit per dag en minimaal 5 dagen per week 250 gram groenten. Om jongeren te stimuleren nóg vaker te kiezen voor gezonde voeding, blijft (extra) aandacht voor dit thema nodig. Het percentage jongeren dat elke dag fruit eet 100% 90% 80% 75% 60%
Regio Limburg-Noord
50%
Regio Zuid Limburg
40% 30% 20% 10% 0% 2005
2009
2013
2015
2019
30% 20% 10% 0% 2005
2009
2013
2015
2019
VOEDING EN BEWEGING WATER DRINKEN
Het is echter nog steeds niet vanzelfsprekend dat water drinken bij iedereen de norm is. Niet iedereen is bekend met de effecten en het
De afgelopen jaren is er tevens flink ingezet op het ontmoedigen van
gemak van water drinken. Het blijft dan ook belangrijk om hier aandacht
het nuttigen van suikerhoudende drankjes en het stimuleren van water
aan te besteden d.m.v. drinkwaterbeleid op plekken waar jongeren
drinken onder jongeren. Steeds meer scholen hanteren een drinkwater-
komen (scholen, sportverenigingen) en het informeren van jongeren en
beleid en veel gemeenten hebben (openbare) watertappunten.
hun ouders. Door uit te gaan van factoren die jongeren zélf als
Bijna driekwart van de Limburgse jongeren in het onderzoek geeft aan
stimulerend ervaren, kunnen interventies nog beter aansluiten bij de
elke dag water te drinken, ongeveer een derde van de jongeren geeft
doelgroep zodat water drinken voor iedereen haalbaar en
aan elke dag suikerhoudende drankjes te drinken en slechts een kleine
vanzelfsprekend wordt.
minderheid van 1% geeft aan elke dag energiedrank te drinken. Ruim 8 op de 10 jongeren geeft zelfs aan (bijna) nooit energiedrank te drinken.
Hoeveel jongeren beginnen hun dag gezond door te ontbijten? Raadpleeg de overige cijfers over gezonde voeding op het Kennisplein van de GGD Limburg-Noord en in de Gezondheidsatlas van de GGD Zuid Limburg!
VOEDING EN BEWEGING BEWEGING
Ondanks alle initiatieven om jongeren meer te laten bewegen, geven de cijfers aan dat nog steeds slechts ongeveer een vijfde van de Limburgse
Een actieve leefstijl draagt bij aan een betere hart- en longfunctie,
jongeren voldoet aan de Nederlands Norm Gezond Bewegen, d.w.z. dat
sterkere botten, meer spierkracht en een gezonder lichaamsgewicht
zij minimaal een uur per dag actief zijn (alle vormen van bewegen bij
voor jongeren. Bovendien bevordert beweging de mentale gezondheid:
elkaar opgeteld).
zo zitten jongeren die sporten beter in hun vel en ervaren zij een hogere kwaliteit van leven. Op lange termijn kan meer beweging het risico op
Hoeveel jongeren in Limburg zijn lid van een sportvereniging? Check het op het Kennisplein van de GGD Limburg-Noord en in de Gezondheidsatlas van de GGD Zuid Limburg!
hart- en vaatziekten en diabetes verkleinen.
Het percentage jongeren dat voldoet aan de beweegnorm (alle vormen van beweging bij elkaar opgeteld, minimaal 1 uur per dag actief) 100% 90% 80% 75% 60%
Regio Limburg-Noord
50%
Regio Zuid Limburg
40% 30% 20% 10% 0% 2015
2019
Door een landelijke wijziging in de vraagstelling, zijn trends van de jaren voor 2015 niet beschikbaar.
VOEDING EN BEWEGING BEELDSCHERMTIJD
Experts adviseren daarom voor kinderen en jongeren tot 20 jaar de 20-20-2-regel:
Ongeveer de helft van de jongeren kijkt buiten schooltijd 3 uur per dag of
•
langer naar een beeldscherm, hetgeen als maximale norm voor jongeren
Na 20 minuten dichtbij kijken (bijvoorbeeld op telefoon of tablet) 20 seconden ver weg kijken.
van 12 jaar en ouder wordt gehanteerd.
•
De beeldschermtijd van jongeren loopt op naarmate zij ouder worden
Jongeren in beweging krijgen verdient dus nog steeds onze onverminderde
en kan naast het gebrek aan lichaamsbeweging ook nadelige gevolgen
aandacht, waarbij de nadruk ligt op jongeren met een lagere sociaal-
hebben voor bijvoorbeeld de ontwikkeling van de ogen. Zo draagt veel
economische achtergrond. Zij vallen vaker buiten de (georganiseerde)
tijd achter beeldschermen tijdens de vroege jeugd bij aan het ontstaan
sport en bewegen vaak minder.
van bijziendheid. Het percentage jongeren dat 3 uur per dag of meer naar een beeldscherm kijkt (buiten schooltijd) 100% 90% 80% 65%
75%
60%
60% 50%
56%
50%
46%
Regio Limburg-Noord Regio Zuid Limburg
43%
40% 30% 20% 10% 0% Klas 2
Provincie Limburg
Klas 4
Élke dag minstens 2 uur buiten zijn.
MIDDELENGEBRUIK EN RISICOGEDRAG ALCOHOL
Het percentage jongeren dat aangeeft de afgelopen 4 weken meer dan 5 alcoholische drankjes op 1 gelegenheid gedronken te hebben
Het alcoholgebruik is de afgelopen 15 jaar spectaculair gedaald
(binge drinken), is de afgelopen jaren eveneens gedaald en ligt nu op
onder jongeren. Waar in 2005 nog een meerderheid van circa 6 op de 10
22%. Daarnaast is de gemiddelde leeftijd waarop jongeren voor het
Limburgse jongeren aangaf de afgelopen 4 weken alcohol te hebben
eerst alcohol drinken van 11,7 naar 13 jaar gestegen t.o.v. 2015 en
gedronken, is dit in 2019 gehalveerd naar een minderheid van circa
de leeftijd waarop zij structureel (wekelijks) drinken gestegen van
3 op de 10 jongeren. Ook is het verschil in alcoholgebruik tussen de
13,7 naar 14,3 jaar.
Limburgse en Nederlandse jeugd de afgelopen 4 jaar kleiner geworden. Wel ligt het alcoholgebruik bij jongeren in leerjaar 4 met 45% nog steeds
Gemeenten, professionals en burgers, staan voor de taak deze dalende
een stuk hoger dan bij jongeren in leerjaar 2 (13%).
trend in het alcoholgebruik onder jongeren vast te houden en door te zetten. Hierbij kunnen zij bij NIX18 ideeën voor materialen en activiteiten ophalen. Bijvoorbeeld de inzet van misteryshoppers (testkopers onder
Het percentage jongeren dat de laatste 4 weken alcohol heeft gedronken
18 jaar) en andere regionale acties kunnen effectief zijn.
100% 90% 80% 75% 60%
Regio Limburg-Noord
50%
Regio Zuid Limburg
40% 30% 20% 10% 0% 2005
2009
2013
2015
2019
Hoe komen jongeren aan alcohol of sigaretten? Bekijk de cijfers op het Kennisplein van de GGD Limburg-Noord en in de Gezondheidsatlas van de GGD Zuid Limburg!
MIDDELENGEBRUIK EN RISICOGEDRAG Daarnaast speelt de tolerantie van ouders een belangrijke rol bij
is afgesproken om tot het 18de jaar geen alcohol te drinken. Door
het verminderen van alcoholgebruik onder jongeren. De tolerantie
met elkaar in gesprek te blijven over alcoholgebruik, wordt de regie
van ouders is op veel punten afgenomen.
over dit thema gezamenlijk opgepakt door jongeren, ouders en de overheid.
Iets meer dan 1 op de 3 jongeren heeft met zijn/haar ouders een afspraak om tot een bepaalde leeftijd geen alcohol te drinken. Minder dan 1 op de 5 de jongeren geeft aan dat er met de ouders
Hoe schatten Limburgse jongeren de tolerantie van hun ouders t.a.v. alcoholgebruik in 50% 45% 40%
39%
38% 32%
35% 30% 25%
20%
20% 15% 10% 5% 0% Mag thuis 1 glas alcohol drinken
Mag thuis meerdere glazen alcohol drinken
Mag in het weekend alcohol drinken
Mag op een feestje alcohol drinken
MIDDELENGEBRUIK EN RISICOGEDRAG ROKEN Roken onder jongeren daalt in populariteit, vanwege de hoge kosten van sigaretten, maar ook vanwege het negatieve imago dat roken onder jongeren heeft. Ook in Limburg is een dalende trend zichtbaar onder jongeren: in 2005 gaf circa 15% aan te roken, in 2019 is dat in Zuid Limburg gehalveerd naar 8% en in Limburg-Noord nog slechts 5%. Ook de gemiddelde startleeftijd van de jongeren die roken is gestegen van 12,5 jaar in 2005 naar 13,7 jaar in 2019.
E-sigaret Eén op de 4 jongeren (25%) geeft aan wel eens een e-sigaret te hebben gebruikt. Dit ligt hoger op het vmbo en onder jongens. Het percentage Limburgse jongeren dat wekelijks of dagelijks een e-sigaret gebruik ligt met 2% en 1% respectievelijk erg laag. Het gebruik van e-sigaretten is niet zonder gezondheidsrisico’s en verkleint mogelijk de stap naar het gebruik van “echte” sigaretten.
Het percentage jongeren dat rookt 50% 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% 2005
2009
2013
Regio Limburg-Noord Regio Zuid Limburg
2015
Het streven is om jongeren 100% rookvrij te laten opgroeien: de rookvrije generatie. In een rookvrije omgeving is niet-roken de norm. Immers: zien roken doet roken. Om de verleiding om te starten met roken voor jongeren te verkleinen, willen veel onderwijsinstellingen de directe omgeving van de school rookvrij maken. Scholen zoeken hierin de samenwerking met gemeenten. Hierbij helpt dat vanaf 1 augustus 2020 de wet voor het Rookvrije schoolterrein ingaat.
2019
MIDDELENGEBRUIK EN RISICOGEDRAG DRUGS Het percentage jongeren dat de laatste 4 weken wiet of hasj gebruikt heeft, vertoont net als bij alcohol en roken een dalende trend. In 2005 bedroeg dit percentage nog 6% voor beide Limburgse regio’s, in 2019 is dat in Zuid-Limburg stabiel gebleven en in Limburg-Noord gehalveerd naar 3%. Het gebruik van andere soorten drugs, is onder deze doelgroep (13- tot 16-jarigen) ook laag te noemen: slechts 4% van de jongeren geeft aan ooit een van volgende middelen gebruikt te hebben: amfetamine, cocaïne, GHB, heroïne, lachgas, LSD, paddo’s en XTC.
Hoewel lachgas van voorgenoemde middelen het meest gebruikt wordt, ligt ook dit vrij laag: 3% van de Limburgse jongeren geeft aan ooit lachgas gebruikt te hebben en 1% geeft aan de afgelopen 4 weken lachgas gebruikt te hebben. Lachgas wordt door jongeren nauwelijks als ‘drug’ gezien. Omdat we nog weinig weten over de gevolgen, vraagt het gebruik van lachgas op jonge leeftijd om alertheid. Zie hiervoor bijvoorbeeld de factsheet lachgas van het Trimbos Instituut.
Het percentage jongeren dat de laatste 4 weken wiet / hasj gebruikt heeft 50% 45% 40% 35%
Hoe zit het met ander risicogedrag? Hoeveel jongeren hebben bijvoorbeeld last van gehoorschade door het luisteren naar luide muziek? Vrijen jongeren veilig? En hoe denken zij over seksuele voorlichting? U vindt de cijfers op het Kennisplein van de GGD Limburg-Noord en in de Gezondheidsatlas van de GGD Zuid Limburg!
30%
Regio Limburg-Noord
25%
Regio Zuid Limburg
20% 15% 10% 5% 0% 2005
2009
2013
2015
2019
PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID STRESS
Uit de Gezondheidsmonitor Jeugd blijkt dat circa 4 op de 10 Limburgse jongeren zich (zeer) vaak gestrest voelen door 1 of meer factoren.
Stress hoort bij het leven en kan positief zijn. Het is zelfs een onmisbare
Jongens (32%) geven minder vaak aan dat zij gestrest zijn dan meisjes (53%).
factor voor jongeren om zich gezond te kunnen ontwikkelen. Vanuit diverse onderzoeken wordt gesteld dat kinderen dan ook niet tegen alle
De top 3 van ervaren stress in de beleving van de jongeren is:
vormen van stress beschermd moeten worden. Zij hebben uitdagingen
1. school of huiswerk
nodig om zich te ontwikkelen. Regelmatig en tijdig “echt afschakelen”
2. alles wat hij/zij moet doen
bijvoorbeeld door voldoende beweging (in de buitenlucht), of een paar
3. de mening van anderen
uur per dag offline zijn, kan voorkomen dat stress uitmondt in chronische
Eigen problemen of de thuissituatie worden minder vaak genoemd als
stress. Een veilige en zorgzame omgeving en een goede begeleiding
redenen van stress.
hierin zowel thuis als op school zijn daarvoor van cruciaal belang.
Het percentage jongeren dat zich (zeer) vaak gestrest voelt door 1 of meer factoren 100% 90% 80% 75%
Provincie Limburg
60%
53% 51%
54%
Regio Zuid Limburg
50% 40%
Regio Limburg-Noord
35% 32% 30%
30% 20% 10% 0% Jongens
Meisjes
PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID DIGITALE SAMENLEVING Digitale en sociale media zijn niet meer weg te denken uit onze samenleving, zeker onder jongeren. Sociale media kunnen van positieve invloed
Het percentage jongeren dat een verhoogd risico heeft op problematisch gebruik van sociale media 50%
zijn en connecties tussen jongeren versterken. Net als bij stress gaat het bij het gebruik van sociale media dan ook niet om jongeren hier tegen te beschermen, maar om hen te leren hier mee om te gaan en op een juiste manier te gebruiken. Voor de omgeving van de jongere is het zaak om oog en oor te hebben voor (zichtbare) signalen die jongeren geven en daarover
40% Provincie Limburg 30%
Regio Limburg-Noord Regio Zuid Limburg
20%
met hen in gesprek te gaan.
10%
10%
Van de Limburgse jongeren geeft 30% aan dat zij (bijna) altijd bereikbaar zijn op hun mobiele telefoon. Ongeveer 1 op de 10 jongeren geven aan
5%
4%
11% 8%
6%
0% Jongens
zich gestrest te voelen door continu bereikbaar te zijn. Circa 7% komt mogelijk in de problemen (bijvoorbeeld slaaptekort, huiswerk afraffelen, minder echt contact met vrienden) door het gebruik van sociale media. Meisjes geven vaker dan jongens aan dat het gebruik van sociale media voor hen problemen oplevert.
Hoeveel tijd besteden jongeren aan gamen? En leidt dat tot problemen? Cijfers over dit onderwerp vindt u op het Kennisplein van de GGD Limburg-Noord en in de Gezondheidsatlas van de GGD Zuid Limburg!
Meisjes
PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID PESTEN
Een fenomeen waar momenteel veel aandacht voor is, is sexting. Sexting is het versturen van seksueel getinte berichten, foto’s of filmpjes via een
Een van de schaduwkanten die het gebruik van sociale media met zich
mobiele telefoon of tablet. Voor jongeren kan dit horen bij de normale
mee kan brengen, is dat jongeren online gepest worden. Cyberpesten
seksuele ontwikkeling, maar er zitten ook risico’s aan. Bijvoorbeeld als de
gebeurt vaak anoniem, kan 24/7 plaatsvinden en kent een groot bereik.
beelden per ongeluk of opzettelijk worden gehackt, doorgestuurd, of op
Het is daarom van groot belang jongeren ook online weerbaar te maken.
pornosites worden gezet. Het achteraf verwijderen van dergelijke beelden
Binnen onze provincie zijn n.a.v. de vorige gezondheidsmonitor Jeugd
is vaak gecompliceerd. Het percentage Limburgse jongeren dat aangeeft
verschillende initiatieven opgestart om (cyber)pesten tegen te gaan.
de afgelopen 6 maanden een seksfoto of filmpje verstuurd te hebben op
Uit onderstaande grafieken blijkt dat er de afgelopen jaren wel een lichte
deze leeftijd is relatief laag: gemiddeld 3%.
daling in het pesten op school heeft plaatsgevonden, maar dat deze daling nog niet zichtbaar is bij het cyberpesten.
Het percentage jongeren dat de laatste 3 maanden gepest is op school
Het percentage jongeren dat de laatste 3 maanden online gepest is
50%
50%
45%
45%
40%
40%
35%
35%
30%
30%
25%
Regio Limburg-Noord
25%
Regio Limburg-Noord
20%
Regio Zuid Limburg
20%
Regio Zuid Limburg
15%
15%
10%
10%
5%
5%
0%
0% 2009
2013
2015
2019
2015
2019
SOCIALE STEUN EN WEERBAARHEID SOCIALE STEUN
Zolang gevoelens van eenzaamheid niet te vaak op de voorgrond treden, past dit binnen de normale ontwikkeling van jongeren. Alertheid van de
Vrienden en vriendinnen zijn voor jongeren in de adolescentie ontzettend
sociale omgeving kan ook bij eenzaamheid erger voorkomen. Alert zijn
belangrijk. Van de Limburgse jongeren geeft circa 6 op de 10 aan dat zij
op indirecte signalen zoals slechte schoolprestaties, slapeloosheid of
een grote mate van sociale steun van vriend(inn)en ervaren. Toch blijkt dat
depressie kan het verschil maken voor eenzame jongeren.
sommige jongeren te kampen hebben met gevoelens van eenzaamheid. Veel voorkomende oorzaken van eenzaamheid bij jongeren zijn grofweg in drie categorieën in te delen: problemen met sociale vaardigheden, cognitieproblemen zoals een negatief zelfbeeld, en aansluitingsproblemen met de omgeving of met het vinden van steun uit de omgeving, zoals gepest worden op school of scheidende ouders. Het percentage jongeren dat zich soms / vaak eenzaam voelt 50% 45% 40% 35%
Vaak eenzaam
30%
Soms eenzaam
25% 20%
4%
15%
17%
4% 16%
5% 17%
10% 5% 0% Provincie Limburg
Regio Limburg-Noord
Regio Zuid Limburg
SOCIALE STEUN EN WEERBAARHEID WGENDERDIVERSITEIT Genderdiversiteit is een thema dat (terecht) volop aandacht krijgt in het maatschappelijk debat3. Zeker voor jongeren die tijdens hun adolescentie op zoek zijn naar hun genderidentiteit, is acceptatie vanuit de omgeving
Het percentage jongeren dat een grote sociale afstand tot homoseksuele leeftijdsgenoten ervaart 100% 90% 80% 75%
Provincie Limburg
ontzettend belangrijk. Ook veel scholen en gemeenten zetten zich in om
60%
Regio Limburg-Noord
de acceptatie van genderdiversiteit te vergroten.
50%
45% 45%
Regio Zuid Limburg
43%
40%
Bijna 7 op de 10 jongeren in Limburg vindt het normaal als 2 jongens of 2 meisjes op elkaar verliefd zijn. Onder jongens (53%) en onder jongeren op het VMBO (63%) ligt dit percentage echter lager. Op basis van
30% 17% 17% 16%
20% 10% 0% Jongens
concrete stellingen is vervolgens uitgevraagd in hoeverre jongeren een sociale afstand ervaren tot homoseksuele leeftijdsgenoten. Ook hieruit blijkt dat de acceptatie van homoseksuelen met name onder jongens nog
Daling ervaren sociale afstand tot homoseksuele leeftijdsgenoten
geen vanzelfsprekendheid is. Positief is wel de dalende trend in het
100%
percentage jongeren met een grote sociale afstand tot homoseksuelen
90%
in het afgelopen decennium.
Meisjes
80% 75% 60%
Regio Limburg-Noord
50%
Regio Zuid Limburg
40% 30% 20% 10% 0% 2009
3
2013
2015
2019
Binnen de Gezondheidsmonitor Jeugd zijn de vragen over acceptatie van homoseksuele jongeren al jaren een vast onderdeel van de vragenlijst. Om trends rondom dit thema zichtbaar te kunnen maken, zijn de vragen over acceptatie van homoseksuelen in de monitor daarom bewust ongewijzigd gelaten t.o.v. voorgaande jaren. In het licht van de huidige maatschappij zou de vraagstelling wellicht wat meer verbreed kunnen worden en zou bijvoorbeeld ook de acceptatie van transgenders uitgevraagd kunnen worden. Wij zijn echter van mening dat het zichtbaar maken van trends in homoacceptatie een belangrijke indicator is voor de acceptatie van genderdiversiteit in het algemeen.
SOCIALE STEUN EN WEERBAARHEID WEERBAARHEID Het vergroten van de weerbaarheid van jongeren draagt positief bij aan de psychosociale gezondheid. Weerbare jongeren hebben voldoende zelfvertrouwen en kunnen goed voor zichzelf opkomen. Hierdoor kunnen zij, met respect voor anderen, gezonde keuzes maken en weerstand bieden tegen groepsdruk. Het overgrote deel van de jongeren (91%) vindt zichzelf voldoende weerbaar, opvallend is ook hier weer het verschil tussen jongens en meisjes.
Het percentage jongeren dat voldoende weerbaar is* 100%
94%
95% 93%
90%
89% 89% 88%
80% 75%
Provincie Limburg
60%
Regio Limburg-Noord
50%
Regio Zuid Limburg
40% 30% 20% 10% 0% Jongens
Meisjes
* A.d.h.v. 8 stellingen, waarop jongeren aangeven in hoeverre dit op hem/haar van toepassing is.
EEN GEZONDE OMGEVING TEVREDENHEID LEEFOMGEVING
In een gezonde en inclusieve sociale leefomgeving voelen mensen van jong tot oud zich thuis, wonen ze veilig, krijgen ze steun en is de samenhang
Door de leefomgeving gezonder in te richten kan veel gezondheidswinst
in de buurt groot. Een veilige en gezonde samenleving veronderstelt een
worden geboekt. Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die
zekere mate van verbondenheid met die samenleving: de kwaliteit van de
bewoners als prettig ervaren, waar gezonde keuzes gemakkelijk en
sociale verbinding die jongeren onderhouden met hun omgeving (gezin,
logisch zijn, en waar negatieve invloed op gezondheid zo klein mogelijk is.
familie, buurt, school en maatschappij) bepalen of zij zich ontwikkelen tot
Belangrijke elementen voor een gezonde leefomgeving zijn uitnodigen tot
verantwoordelijke en betrokken burgers. Een taak die, in samenspraak en
bewegen (wandelen, fietsen, spelen), elkaar ontmoeten, ontspannen een
continu overleg met jongeren, bij eenieder is weggelegd.
goede toegang tot voorzieningen. Jongeren geven aan over het algemeen tevreden te zijn over de voorHet percentage jongeren in Limburg dat aangeeft tevreden te zijn met de verschillende voorzieningen in hun buurt
zieningen in hun buurt, maar dat er behoefte is aan plekken waar jongeren elkaar kunnen ontmoeten, in de vorm van ‘formele’ ontmoetingsruimte en hangplekken.
Stoepen / voetpaden
92%
Fiets- of wandelroute (huis-school)
87%
Fietspaden
86%
Openbaar groen (bv. park, grasveld)
85%
Sportmogelijkheden (bv. sportvereniging)
83%
Contact met buurtgenoten
80%
Openbaar vervoer
79%
Sportmogelijkheden buiten
78%
Hangplekken buiten
57%
Ontmoetingsruimte (bv. jeugdhonk)
42%
0%
10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
EEN GEZONDE OMGEVING VEILIGHEID Jongeren brengen veel tijd door op school. Een gezonde Jongeren geven aan zich overdag veiliger te voelen dan ’s avonds.
schoolomgeving draagt bij aan het welbevinden van
Voor beide percentages geldt bovendien dat jongens zich veiliger voelen
jongeren. En jongeren die lekker in hun vel zitten, doen het
dan meisjes. Onderstaande grafiek geeft een indruk van de locaties waar
goed op school. Gelukkig geldt dat voor de meerderheid
jongeren zich het vaakst onveilig voelen.
van de jongeren. Wilt u weten hoeveel jongeren verzuimen vanwege ziekte of spijbelen? Kijk dan op het Kennisplein van de GGD Limburg-Noord en de Gezondheidsatlas van de GGD Zuid Limburg!
Het percentage jongeren in Limburg dat aangeeft zich wel eens onveilig te voelen op bepaalde locaties Op straat buiten eigen buurt
23%
Op straat in eigen buurt
12%
Op het station
12%
In het openbaar vervoer
11%
Tijdens het uitgaan In het winkelentrum
8% 5%
Thuis
4%
Op school
4%
Online Bij sportaccomodaties
2% 1%
Ergens anders
9%
0%
5%
10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50%
BIJLAGEN
BIJLAGE 1: LANDELIJKE REFERENTIECIJFERS NEDERLAND
PROVINCIE LIMBURG
REGIO LIMBURG-NOORD
REGIO ZUID LIMBURG
Voelt zich meestal (zeer) gelukkig
84%
84%
85%
82%
Ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed
85%
85%
86%
85%
Heeft een ernstige lichamelijke en/of psychische ziekte
14%
14%
13%
16%
Heeft scheiding van ouders meegemaakt
24%
26%
23%
30%
Groeit op in een eenoudergezin
10%
10%
9%
12%
Ervaart binnen het gezin enige / grote moeite met rondkomen
4%
5%
4%
5%
Heeft thuis een ziek gezinslid (met een ernstige lichamelijke of psychische ziekte, beperking of verslaving)
14%
13%
12%
14%
Drinkt (bijna) nooit water
5%
5%
5%
6%
Drinkt elke dag water
73%
72%
73%
72%
Drinkt (bijna) nooit drankjes met suiker
12%
10%
9%
11%
Drinkt elke dag drankjes met suiker
33%
34%
32%
36%
Drinkt elke dag meer dan 3 glazen drankjes met suiker
7%
9%
8%
11%
Drinkt (bijna) nooit energiedrank
82%
80%
81%
79%
Drinkt elke dag energiedrank
1%
1%
1%
2%
Drinkt maximaal 1 blikje energiedrank per dag
95%
94%
95%
93%
Gaat elke dag zelf lopend of fietsend naar school
84%
85%
92%
77%
Sport wekelijks bij een sportvereniging / club / sportschool
75%
76%
79%
72%
Sport / beweegt wekelijks buiten clubverband
67%
67%
69%
67%
Voldoet aan beweegnorm (minimaal 1 uur per dag actief)
18%
18%
19%
18%
Gezondheid en geluk
Jongeren, gezin en gezondheid
Voeding en beweging
BIJLAGE 2: LANDELIJKE REFERENTIECIJFERS NEDERLAND
PROVINCIE LIMBURG REGIO LIMBURG-NOORD
REGIO ZUID LIMBURG
MIDDELENGEBRUIK EN RISICOGEDRAG Heeft laatste 4 weken alcohol gedronken
26%
30%
31%
28%
Binge drinken laatste 4 weken
18%
22%
23%
20%
Is laatste 4 weken dronken / aangeschoten geweest
13%
14%
15%
14%
Rookt
6%
6%
5%
8%
Heeft ooit softdrugs gebruikt
9%
9%
6%
11%
Heeft laatste 4 weken softdrugs gebruikt
4%
4%
3%
6%
Heeft ooit seks gehad
10%
11%
9%
14%
Percentage van de seksueel actieven dat altijd condooms heeft gebruikt
45%
43%
44%
42%
Heeft een afwijkende score op de SDQ (indicator voor psychosociale problemen)
6%
5%
4%
6%
Voelt zich (zeer) vaak gestrest voelt door 1 of meer factoren
44%
42%
41%
45%
Heeft verhoogd risico op problematisch social media gebruik
8%
7%
6%
9%
Heeft verhoogd risico op problematisch gamen
3%
2%
2%
3%
Wordt gepest op school
8%
8%
8%
8%
Pest zelf op school
4%
4%
3%
4%
Wordt online gepest
5%
5%
5%
5%
Pest zelf online
3%
2%
2%
3%
Heeft laatste 6 maanden een naaktfoto of seksfimpje van zichzelf verstuurd (sexting)
3%
3%
3%
4%
90%
91%
92%
91%
PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID
Sociale steun en weerbaarheid Is voldoende weerbaar
COLOFON Productie GGD Limburg-Noord, team onderzoek GGD Zuid Limburg, team onderzoek Eindredactie Marie-Jeanne Aarts (GGD Limburg-Noord) Asha Verbraak en Nicole Curvers (GGD Zuid Limburg) Vormgeving Margret Reijnders I Creatieve Communicatie GGD Limburg-Noord Postbus 1150 5900 BD Venlo T 088 1191200 onderzoek@vrln.nl www.ggdlimburgnoord.nl/kennisplein GGD Zuid Limburg Afdeling Kennis & Innovatie Postbus 33 6400 AA Heerlen T 088 8805050 gezondheidsatlaszl@ggdzl.nl www.ggdzl.nl | www.gezondheidsatlaszl.nl
Uitgave augustus 2020