07A Schriftelijke vragen en antwoorden Bijlage TAM-omgevingsplan Dorpsstraat 83 Eckelrade
Tekst van het document
bouwhistorische
dorpsstraat
verkenning
83 te Eckelrade
margraten) 23 oktober 2023 (geanonimiseerd) P,
met
waardestelling
(gemeente eijsden-
Objectgegevens Adres: Status: Omschrijving:1 Kadastrale aanduiding:
Dorpsstraat 83 , 6251 NC , Eckelrade Rijksmonument , nr. 34670 (ingeschreven op 29 april 1975) Hoeve van vakwerk met binnenplaats , XVIII. Straatfront vernieuwd. 2 Margraten , sectie M , 96
Actuele kadastrale situatie
1
2
Redengevende omschrijving zoals vermeld in het monumentenregister van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Uit de gegevens die naar voren kwamen in het bouwhistorisch onderzoek blijkt dat de hoeve niet in de 18 de maar grotendeels in het midden van de 19 de eeuw is opgetrokken
1
Voorwoord De
hoeve Dorpsstraat 83
te
van
eigenaren gewisseld.
De
complex
Eckelrade is recent nieuwe
(binnen
eigenaren zijn
familie)
voornemens
het
mogelijkheden tot het voormalige economiegebouwen. In dit verband is ter voorbereiding op het ontwerpproces en vooruitlopend op verzoeken van de gemeente een bouwhistorisch te
renoveren
herbestemmen
van
en
onderzoeken
de
de
de
onderzoek verricht. Het en
onderzoek stelt zich in eerste instantie
geschiedenis
toestand vanuit
van
de hoeve
tot
doel de oorsprong en de actuele
inzichtelijk opzicht in kaart te brengen. Daarbij te
maken
bouwhistorisch
voorziet
de rapportage in een cultuurhistorische waardering inclusief ‘interne’ waardering op onderdelen, zoals opgesteld naar de Richtlijnen voor Bouwhistorisch onderzoek (2009). De rapportage
kan
zo
dienen
instanties
De
van
als instrument in de toetsing door betrokken de voorgenomen
plannen.
verslaglegging berust op analyse (en fotografie)
waartoe
de hoeve op
11 oktober
2023
ter
plaatse,
bezocht werd. Aanvullend is
beperkt literatuur- en archiefonderzoek verricht en zijn beeldbanken, historisch kaartmateriaal en prenten geraadpleegd.
(geanonimiseerd) Houthem-Sint Gerlach, 23 oktober
2023
Inhoud Voorwoord
..................................................................................................................................................................................................................
2
1. Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 2. Bouw- en eigendomsgeschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 3. Beschrijving actuele toestand . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 3. 1. Poortgevel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 3. 2. Woonhuis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 3. 3. Schuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 3. 4. Voormalige stal
.....................................................................................................................................................................................
39
4. Waardering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 4. 1. Toelichting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 4. 2. Cultuurhistorische waardering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 4. 3. Interne waardering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 4. 4. Waarderepresentatietekeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 Bronnen
....................................................................................................................................................................................................................
58
Colofon
.....................................................................................................................................................................................................................
58
Bijlage 1: Tekeningen archief bouwdossiers
............................................................................................................................................................
Bijlage 2: Tekeningen met locaties en kijkrichtingen van foto’s
.............................................................................................................................
3
59 61
1.
Inleiding
horen.
dorp,
In 1982 toen
het in zijn
Beknopte geschiedenis Eckelrade
opgenomen.
dorp Eckelrade ligt op het plateau van Margraten, dat aan de westzijde begrensd wordt door het Maasdal. De overgang van dal door een smalle gordel naar plateau wordt gemarkeerd hellingbossen.? De structuur van het dorp is grotendeels bepaald door een droogdal in het plateau. De Dorpsstraat volgt daarvan het tracé. Daarbij komt de dwars daarop georiënteerde Klompenstraat,
In 1828
Het
die de
Het
verbinding
oudste deel
ontginning
in
het dorp ontstond
van
vanuit
noordelijke richting vormt,
Cadier
12%° eeuw
in de
Gronsveld, bij de kruising
naar
van
de
na
Keer.
en
Chr. als
Dorpsstraat
kwam
er
helemaal
geheel
einde
een
de
aan
in de gemeente
deling van het
Margraten
werd
van
ook de metingen voor de kadastrale minuutplans de gemeente Gronsveld en Sint Geertruid voltooid. Eckelrade
was
toen
werden
bepaald
een
dorp
dat zo’n 80 huizen
werd
door
agrarische
kende
activiteiten.
en
vrijwel helemaal
Latere
kaarten tonen
dorp zich in de loop van de 19% en 20°t® eeuw slechts in beperkte mate ontwikkelde. Pas na de Tweede Wereldoorlog een sterke verdichting van de bebouwingslinten aan de Dorpsstraat, de Klompenstraat en Linderweg plaats. Vandaag dag telt Eckelrade zo’n 200 huizen. het
en
ook de kerk gesitueerd, waarvan Klompenstraat. de oudste delen nog teruggaan tot de 129% of 13% eeuw. In een volgende fase ontstond bebouwing ten zuiden van de Dorpsstraat, de
Hier werd
dan
(Eijsden). In het westen was er een stuk grond dat toebehoorde aan Rijckholt. De laatste fase betrof de ontginning van een gebied aan de oostzijde, dat oorspronkelijk deel uitmaakte van het grondgebied van Valkenburg en onder de naam ‘Bybank’ in leen vanuit
was
Breust
gegeven
Door deze
Eckelrade dele
een
aan
Gronsveld.*
ontginningen een
eind
vanuit verschillende
complexe bestuurlijke
situatie.
rechtsgebieden Daaraan
kwam
kende ten
/
in 1828 de gemeente Sint Geertruid werd gebied aan de zuidkant van de Dorpsstraat kwam de
noordzijde bleef bij Gronsveld
|. Uitsnede maar
3
Ze
s
toen
opgericht. Het toen bij de nieuwe gemeente;
R. et al. (2013) (geanonimiseerd) ,
dat
4
in de
Buro4
van
jaren
het
verzamelplan
1830
| Monument
en
en
-40
Ruimte
van
zijn nog (2021)
hj
Gardredt
Gronsveld nieuwe
ö
(meetwerk 1828, bijgetekend)
huizen
vond
de
Context:
De
Zuid-Limburgse hoeve
of
Zuid-Limburgs boerenbedrijf was van oudsher gebaseerd op het mestkringloopbedrijf, hetgeen een gemengd bedrijf betekende, waarin naast een rijkgeschakeerde akkerbouw, veeteelt, tuinbouw en fruitteelt een belangrijke plaats innamen. De boerderijin de streek waren in de regel° het resultaat van een complexen dynamisch groei- en veranderprocesé, onder meer beïnvloed door de plaatselijke bodemgesteldheid en economische Het
bij een grotere primaire omvang werd doorgaans naast (en evenwijdig aan) ofwel haaks op het woonhuis een economiegebouw opgetrokken. Hiermee ontstond reeds een soort open
cour‚ waarop
de mestvaalt
gesitueerd
werd.
Met
het
een Uoptrekken economiegebouw vormig grondplan, dat nog kon worden afgesloten middels een muur, een poortgevel of een extra economievleugel. Hiermee was de evolutie ‘compleet’ en had men de voor Zuid-Limburg zo kenmerkend geworden ‘carré’ verwezenlijkt. van
een
derde
creëerde
men
omstandigheden.
Aanvankelijk waren gebouwen een extra dynamiek gaf, was de in de streek gebruikelijke eenbeukige hoofdvorm voor zowel woningen, stallen Wat
de
én de inherente eigenschappen van de vakwerkbouw, welke lang de dominante bouwwijze bleef. Door deze bouwwijze als schuren
functiewijzigingen en uitbreidingen alsook hergebruik en transplantatie van bestaande gebouwen immers relatief gemakkelijk. Zo ontstonden in Zuid-Limburg hoevecomplexen met waren
een
verscheidenheid
gevallen aan
te
in staat
een
aan
hoofdvormen. Toch is men
variatie op
een
meer
in de meeste
gebouwen en het woonhuis met name naar de binnenzijde, naar de hof, gekeerd, en hadden de hoeves van buiten een gesloten karakter. Vanaf het eind van de 17° eeuw ontstond het fenomeen —eerst bij adellijke behuizingen waarbij het woonhuis ‘omgespannen’ of nieuw gebouwd werd met de voornaamste gevel naar buiten gericht. In de loop van de 19%° eeuw werd deze praktijk ook overgenomen door rijkere boeren, die zich een voornaam woonhuis met gevel in representatieve architectuur konden
veroorloven.
gebruikelijke hoofdvorm
wijzen.
eenvoudigste boerderij begon doorgaans met een kort woonhuis, (vóór de 19% eeuw) meestal dwars op de weg georiënteerd, met een onderkelderde kamer aan de kopzijde en aansluitend een woonkeuken. Een eenvoudige en kleine boerderij De
kon
een
aansluitend
economiegedeelte
hebben. Ingangen bevonden zich in de $
Uiteraard zijn
er
ook
onder hetzelfde
lange gevel. Bij uitbreiding
uitzonderingen, waarbij de
ontstond. Dorpsstraat 83 te Eckelrade is daar
dak
een
hoofdvorm voorbeeld
in één van
hoofdfase
(geanonimiseerd) (2012) CHBRRUND.
de
2. Bouw-
gebruiksgeschiedenis
en
hoeve Dorpsstraat 83 te Eckelrade Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed De
de Tranchotkaart
we
er
op
na, dan
zien
we
bebouwing ingetekend. geen
(1804-05)
echter dat
maar
stal vernieuwd werd in baksteen. De
te
de
en
het register van de boek als 18%-eeuws. Slaan
staat in
kadastrale minuut
plaatse boomgaard van
een
ter
van
de
ene
poortgevel
was
voor
de
bedrijfsvoering aanvankelijk immers niet essentieel, en kon gerealiseerd worden toen er meer middelen beschikbaar kwamen.
(1828)
hoeve destijds nog es (geanonimiseerd) NN
(geanonimiseerd) EN, gehuwd met (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) ter plaatse van deze boomgaard een hoeve liet met dwars optrekken op de straat georiënteerd woonhuis in baksteen’, links daarvan een parallel aan het huis gelegen stal in Het
1843 toen
was
vakwerk
en
de
aan
noordzijde
vakwerk. Het kadaster
de
U-vormige
eveneens
in
hoeve in in juli 1843.
en richten van de mogelijk economiegebouwen in mei en juni geschiedde met hulp van boer (geanonimiseerd) PD, toen de werkzaamheden op het land wat rustiger waren.
Het
is goed
dwarsdeelschuur
een
tekende
dat het opzetten
In 1862
ging
de hoeve
over
1918),
welke
gehuwd
was
op met
zoon
(geanonimiseerd) (1842GN
(geanonimiseerd) (2-1014). GN
Il. Uitsnede
De vensters die
vandaag bij in de kopgevel aan de straat worden aangetroffen, zijn met de gemetselde togen van een type dat voor de periode rond 1843 erg sober is. Het is waarschijnlijker dat deze
7
uit
‘Moderner’
zoals
o.m.
de
was
te zien
jaren 1860,
toen
de hoeve
II, De kadastrale
in
het woonhuis op te trekken met de lange gevel aan straat, is bij het woonhuis van Dorpsstraat 42 uit 1854. Hoewel men
de kadastrale minuut
boomgaard ter plaatse zou verrijzen
gebruik werd genomen door zoon MM (geanonimiseerd) verder is het aannemelijk dat ook de toen poortgevel pas pas werd toegevoegd, en de kopgevel van de stammen
van
met daarin aangegeven de locatie
hoeve
met
van
mutatie
de drie
waar
van
van
(1828), de
later de hoeve
1843, waarbij de
hoofdgebouwen
is
ingetekend
daarvoor
bij Dorpsstraat 83
middelen
om
een
woonhuis
had kunnen met
een
opteren, ontbrak het waarschijnlijk
voorname
gevel op
te trekken
aan
Vervolgens kwam de hoeve in 1892 in bezit van de uit Rijckholt afkomstige MN, (geanonimiseerd) gehuwd met Maria Elisabeth (geanonimiseerd) EN Beuchoms.® In
1931, één jaar na het overleiden
door het kadaster betrof
een
(geanonimiseerd) werd NN
van
uitbreiding tegen de schuur ingetekend. staluitbreiding in baksteen, waarbij in elk geval het een
aansluitende deel binnen de schuur
eveneens
Dit
als stal dient deed.
eigendom van (geanonimiseerd) dochter van (geanonimiseerd) welke gehuwd was met (geanonimiseerd) MN, DE, (geanonimiseerd) (of kort voor) deze periode werd het huis Nn In de opnieuw gemoderniseerd, ditmaal voor het gezin (geanonimiseerd) BN In 1938 werd
keuken
de hoeve officieel
resteert thans nog
een
terrazzovloer uit deze fase.
(geanonimise(rgde)anonimise rd) (geanonimiser(dg)eanonimiserd)
Waarschijnlijk werd ook de indeling van de gevel aan de binnenplaats destijds gewijzigd. De vensters van de keuken hebben kunststenen lateien die uit die periode lijken te stammen.
IV. De met
staluitbreiding 8
Leggerartikel
3389
(geanonimiserd)
kadastrale mutatie uit 1931, van de
de bouw
(geanonimiseerd) «interen MN, (geanonimiseerd) MNN (geanonimiseerd) en MNN, (geanonimiseerd) jaren 1930 BN vi. (geanonimiseerd) en de B (geanonimiseerd) bij voordeur, eveneens jaren 1930 BN VIT. BN in de (geanonimiseerd) jaren 1950, met in de achtergrond de staluitbreiding
uit 1931
In het midden
van
de 20°
eeuw
vonden
nog
enkele functionele
uitbreidingen plaats. Tegen de schuur werd een stalling voor landbouwwerktuigen gebouwd. Op de binnenplaats verrees tegen de stal
rudimentaire garage. Aan de noordwestkant werden schuur aaneengehecht middels nog een staluitbreiding. In een
stal
en
de
bedrijfsvoering lag in die tijd de nadruk op varkenshouderij.
(geanonimiseerd) Hij legger van die periode
werd eigenaar staat vermeld det (geanonimiseerd) BEN
In 1972 werd
nog
onder
kadastrale
(geanonimiseerd) Nn
leiding tot
van
en (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) GN en verbouwing van de woning.
architecten
de renovatie
ingrijpendere herstelwerkzaamheden aan de gevels noodzakelijk, zoals bij de zuidoosthoek en een deel van de poortgevel. In de oostgevel werd een venster verplaatst. In elke langsgevel werd op de verdieping (voorheen zolder) een drietal kleine vensters toegevoegd. In de kopgevel aan de achterzijde werden drie vensters dichtgemetseld. Alle kozijnen en ramen werden vernieuwd. Inwendig kwam op de verdieping een geheel nieuwe indeling met bovenliggend een nieuwe zoldervloer. Ook werd het dak geheel vernieuwd, met nieuwe kepers, isolatie en dakpannen. waren
onder
In de
inwoonde.
(geanonimiseerd) B overgegaan Er
in 1968.
(geanonimise(rgde)anonimise rd)
(geanonimise rd) (geanonimise rd)
bedrijf werd voortgezet door zoon (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (1934-2004), die getrouwd was met (geanonimiseerd) TN Het
meer
(geanonimiserd)
(geanonimise rd)
(geanonimise rd) Jaren 1960.
VIIL t/m
Xl.
(geanonimiseerd)
(geanonimiserd)(geanonimiserd)
(geanonimise rd)
(geanonimiseerd) (of foto 'X EN en (geanonimiseerd) ON (geanonimiseerd)
Zoons
achtereenvolgens voor de gevel van het woonhuis aan de binnenplaatszijde, de kopgevel aan de straat en voor de aan de binnenplaats gelegen wanden van de stal en schuur
vergezeld
Het De
bedrijf werd
in deze
periode omgevormd tot fruitteeltbedrijf. gerenoveerde schuur ging daarbij dienstdoen als
fruitsorteerschuur. De
voormalige varkensstallen in het stalgebouw maakten plaats garage en berging. Daartoe werden in de wand aan binnenplaatszijde brede deuren toegevoegd, ten koste van enkele oorspronkelijke stijlen. De in baksteen opgetrokken staluitbreiding uit 1931 werd getransformeerd tot fruitwinkeltje. voor
een
Achter de schuur werd in 1978-79 nog een vrijstaande hedendaagse fruitsorteerschuur opgetrokken. XII+XIIL.
Uitsneden
bestektekening grond, rechts de verdieping) In
volgende fase werden
een
gerenoveerd
van
de
verbouwd.
van
oktober
in 1978 de stal
en
1971
(links begane
schuur in vakwerk
gebouwen waren plaatselijk tot een slechte vervallen. (geanonimiseerd) en onder leiding van architect BM toezicht en advies van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed werd het vakwerk gedeeltelijk ontmanteld. Beide gebouwen kregen nieuwe vloeren van stampbeton; de sokkels werden geheel en
in baksteen.
vernieuwd
De
Onder
staat
Rotte of verdwenen
houtskeletdelen
werden
vernieuwd; de noordelijke kopgevel van de stal moest gereconstrueerd worden. Ter vulling van de vakken werden platen van
tempex
werden
typerend
met
en
houtwolcement
cementstuc.
voor
de
periode
Onder in de
(Heraklith) gebruikt, meer
deze
die
afgewerkt
bestektekening van oktober toestandtekening van januari 1978 XVI+XV.
De
1971
en
nieuwe
materiaalkeuze,
jaren 1970, heeft
daaropvolgende decennia geleid tot veel schade van het oorspronkelijke houtskelet.
in de aan
wat
Het resteerde
EN,
overgenomen door zoon (geanonimiseerd) welke 2000 zijn intrek nam in de woning. Vanaf de jaren 1970
bedrijf werd
het jaar
hebben geen
ingrijpende wijzigingen
afgezien
enkele
jaren
van
1970
ramen
reeds vernieuwd
meer
die vernieuwd waren.
in
plaatsgevonden, werden
maar
welke in de
(geanonimiserd) XVI
t/m
meer
XIX.
te zien
Fotoreeks
van
de
is de slechte staat
ontmanteling van
de
en herbouw in 1978. Onder
kopgevels
aan
de
_
t/m XXIII. Voortzetting van gewijzigde staluitbreiding van XX
noordoostzijde
te zien
10
dezelfde reeks. 1931
en
Hierop zijn onder
de nieuwe brede deuren
meer
de
in de stal
3. Beschrijving actuele toestand Hoofopzet De hoeve heeft een U-vormige aanleg met aan de straat een poortgevel (1) , een dwars op de straat georiënteerd woonhuis (2) , een dwarsdeelschuur (3) en een voormalige stal (4). Het woonhuis en de schuur zijn aaneengehecht met een overkapte tweede entree. Achter de schuur bevindt zich een in 1979 opgetrokken fuitsorteerschuur (5). Deze laatste valt uiteraard buiten de bescherming als rijksmonument.
Overzicht van het complex vanaf de Dorpsstraat 5
3 4
2 1
N
Luchtfoto uit 2022 Overzicht van de achterzijde vanuit noordoostelijke richting 11
3. 1. Poortgevel De poortgevel bestaat uit in kruisverband opgetrokken baksteen en is waarschijnlijk niet met de primaire bouw (in 1843) maar niet lang daarna (ca. 1860) opgetrokken. Rechts van de grote poort is een deur voor voetgangers. Deze is pas verwezenlijkt in de periode rond 1970 (of met de renovatie in 1972). Oorspronkelijk voldeed een geïntegreerde deur de grotere poort. De huidige houten deuren van zowel de grote poort als de kleine toegang stammen uit de jaren 1970. De muur links is voorzien van een gecementeerde plint , zoals kenmerkend voor het midden van de 20 ste eeuw. Het hoger opgaand muurdeel links van de poort is grotendeels vernieuwd in de jaren 1970. De lagere geveldelen links en rechts van de poort zijn afgesloten middels dekstenen van mergel. De huidige stenen stammen van de renovatie in de 1972. Deze zijn bovendien geplaatst op zinken deklijsten met kraal. Foto’s uit de jaren 1960 tonen echter dat van oudsher vergelijkbare dekstenen aanwezig
1. De poort met rechts de secundaire toegang voor voetgangers
waren.
De poort is afgesloten middels een eenvoudige nog voor de 19 de eeuw oorspronkelijke dakconstructie. Deze is belegd met grijze (opnieuw) verbeterde holle pannen , welke opnieuw stammen uit de jaren 1970.
2. De oorspronkelijke dakconstructie
12
3. De muur links van de poort
4. De binnenzijde. Bemerk het vernieuwd metselwerk rechts
4. Detail van de in de jaren 1970 vernieuwde dekstenen
5. Detail van de vernieuwde deuren en een taatsgeheng
13
3. 2. Woonhuis
segmentbogen , zoals bijvoorbeeld bij tegenovergelegen Dorpsstraat 122). Als zodanig zijn ze meer kenmerkend voor de jaren 1860 of -70 , toon de zoon van de eerste exploitant de hoeve overnam. Ook sporen in het metselwerk lijken erop te wijzen dat de gevelindeling gewijzigd is.
Algemeen Het woonhuis is opgetrokken uit in kruisverband verwerkte baksteen en stamt in de hoofdopzet uit 1843 of de periode kort daarvoor. Het kent kelder , begane grond en een voor bewoning geschikt gemaakte zolder met in de top van de kap een vliering. In de actuele bouwtekeningen en die van 1972 wordt echter aan deze zolder gerefereerd als verdieping. De benaming als zolder zal ook in dit rapport gehanteerd worden.
De huidige kozijnen en T-ramen hebben een roedeverdeling die op hoofdlijnen aansluit bij de periode. De huidige exemplaren zijn vernieuwd in de jaren 1970 en later nogmaals vernieuwd of in elk geval voorzien van dubbelglas. De top van de gevel loopt uit in een schoorsteen welke in de huidige vorm eveneens stamt uit 1972.
Enkele jaren geleden is het voegwerk vernieuwd om bouwfysische problemen te verhelpen die ontstaan waren als gevolg van de 1972 aangebrachte voeg. Als gevolg resteert thans nog enkel witte afwerking op de bakstenen. Die witte afwerking was in 1972 aangebracht om herstelwerkzaamheden en bouwsporen in het metselwerk te verhullen. De gebruikte verf was van een soort die eveneens in bouwfysisch opzicht niet optimaal was. Historische foto’s tonen dat het woonhuis oorspronkelijk niet gewit was. Het dak is belegd met grijze opnieuw verbeterde holle pannen. Deze stammen eveneens uit 1972. Kopgevel aan straatzijde De gevel aan de straatzijde kent drie verticale vensterassen met op de begane grond drie en op de verdieping twee vensters. Deze vensters hebben uitspringende hardstenen onderdorpels en zijn afgesloten met licht getoogde strekken (geen volwaardige
6. De kopgevel aan de straat
14
Langsgevel aan oostzijde De gevel aan de oostzijde heeft op de begane grond twee en op de verdieping drie vensteropeningen. Enkel het venster op de begane grond links is oorspronkelijk voor de 19 de eeuw of het begin van de 20 ste eeuw (doch niet primair voor de bouw in 1843). Het rechter venster is in 1972 verplaatst t. b. v. de bijkeuken. Sporen in het metselwerk wijzen nog op de plek van het oude. Rechts beneden bevindt zich nog een oorspronkelijke kelderkoekoek. De drie vensters op de verdieping zijn pas toegevoegd in 1972. Ter hoogte van de inwendige verdiepingsvloer zijn twee muurankers met eenvoudige schieter en geklonken strop (/veer) , zoals typisch voor de bouwtijd in het midden van de 19 de eeuw. Bovenaan verwezenlijken uitstekende kepers een kort dakoverstek. Deze kepers betreffen in 1972 vernieuwde exemplaren met in profiel gezaagde uiteinden. Die profilering is waarschijnlijk niet gebaseerd op voorgangers maar een frivole toevoeging uit de jaren 1970.
7+8. Detail van een venster met scharnierpunt voor een thans
verdwenen luik 9. De in 1972 verwezenlijkte schoorsteen
15
10. Blik op de oostelijke
langsgevel 11. Detail van het 19 de -eeuws venster , met in 1972 vernieuwd kozijn en ramen 12. Het in 1972 verplaatste venster ter plaatse van de bijkeuken 13. Een van de in 1972 toegevoegde vensters op de verdieping 14. Detail van één van de voor de bouwtijd in het midden van de 19 de eeuw kenmerkende muurankers
16
Kopgevel aan noordzijde Tussen de noordelijke kopgevel van het woonhuis en een secundaire staluitbreiding tegen de schuur is een overdekte tweede toegang tot de binnenplaats. De toegang stamt in de huidige vorm (de deuren en rudimentaire dakconstructie) geheel uit 1978. De kopgevel van het woonhuis kent op de begane grond een toegang tot de bijkeuken en een klein venster behorend bij een inwendig toilet. De huidige indeling is pas tot stand gekomen in 1972. Oorspronkelijk was er een toegang die iets meer naar links zat. Kozijnen , deur en raampje stammen bijgevolg uit 1972. Ter hoogte van de verdieping en zolder is de gevel blind. Vóór 1972 bevonden zich daar echter drie kleinere vensters. 15. De vernieuwde toegang 16. De in 1972 verwezenlijkte toegang en toiletraampje 17. De sinds 1972 blinde gevel
Ook aan deze zijde loopt de top van de gevel uit in een in 1972 nieuw opgemetselde schoorsteen.
daarboven
.
17
Gevel aan binnenplaats De gevel aan de binnenplaats wordt op de begane grond gedefinieerd door een toegang die behoort bij de oorspronkelijke opzet met middengang. Links daarvan zijn twee vensters voor de woonkeuken. Op de verdieping zijn opnieuw drie kleinere vensters. De toegang moet zich op de oorspronkelijke plek bevinden , al lijkt er wel aan het omliggend muurwerk gewerkt. Het huidige kozijn en deur zijn van relatief recente datum. Er is een bovenlicht met voor het midden van de 19 de eeuw passende indeling , doch het huidige exemplaar is later bijgemaakt. De twee vensters zijn afgesloten met gemetselde togen en zijn secundair. Beneden hebben deze bovendien dorpels van kunststeen. Het is waarschijnlijk dat de vensters in de huidige vorm in de jaren 1930 zijn aangebracht. In de keuken resteert thans nog een terrazzovloer welke wijst op een moderniseringscampagne destijds. Onder de vensters bevinden zich twee kelderkoekoeks.
18. De gevel aan de binnenplaatszijde 19. De toegang met kozijn en deur van relatief recente datum
Ter hoogte van de verdieping stammen de kleine vensters (ook aan deze zijde) pas uit 1972.
18
20+21. Eén van de keukenvensters met detail van de
22. Een kelderkoekoek. Het roostertje stamt uit de jaren 1970 of later
kunststenen dorpel
19
Interieur , begane grond Achter de deur ontvouwt zich de middengang welke aan twee zijden nog gevormd wordt door voor de bouwtijd oorspronkelijke houtskeletwanden. De huidige baksteenvulling stamt echter 1972. Oorspronkelijk zowel de vulling als het hout niet zichtbaar maar
afgewerkt. Voor het overige wordt de gang bepaald door de renovatie van 1972. De vloertegels zijn typisch voor die tijd en er is een verlaagd vlak plafond aangebracht. De deuren en kozijnen stammen uit die tijd. In het verlengde van de gang is een bovenkwart trap , eveneens uit 1972. Ter plaatse van een meterkast rechts is te zien dat in elk geval een deel van kinderbinten van de bovenliggende verdiepingsvloer zijn vernieuwd door industriële naaldhouten balken.
23+24. De middengang met authentieke houtskeletwanden 25. Detail van de bovenliggende balklaag ter plaatse van de
20
meterkast
In de kamer aan de straat is een uitgemetselde boezem uit 1972 waarvoor een kachel staat. Eén moerbalk uit de bouwtijd in het midden van de 19 de eeuw ligt vrij in het zicht. Oorspronkelijk was deze voorzien van afwerking. De kinderbinten zijn niet te zien want daaronder is in 1972 een vlak plafond aangebracht. Oorspronkelijk moet men zich een gespelderd plafond van tussen de kinderbinten aangebrachte troggewelfjes indenken. In de keuken aan de andere kant van de gang resteert een terrazzovloer uit de jaren 1930. Verder zijn ook hier de contouren van een oorspronkelijke moerbalk te zien. Deze is echter voorzien van een secundaire omtimmering. Er is een schrootjesplafond aangebracht , zoals vrij kenmerkend voor de jaren 1970. 26. De woonkamer aan de straatzijde ; rechts de kachelboezem
Aan de oostzijde is een bijkeuken. De wand tussen keuken en bijkeuken gaat vooraf aan 1972 en correspondeert met de onderliggende indeling van de kelders. Binnen de bijkeuken is 1972 een toilet verwezenlijkt. De verdere afwerkingen stammen alle uit 1972.
27. Detail van de oorspronkelijke moerbalk
21
29. De keuken , gezien richting binnenplaats
28. Een venster aan de straat met vernieuwd kozijn en ramen
30. De terrazzovloer uit de jaren 1930
22
33. De bijkeuken 34. Detail van de moerbalk met secundaire omtimmering aldaar 31. De secundair omtimmerde
moerbalk 32. Een keukenvenster met in 1972 vernieuwd kozijn en ramen
23
Kelder
Grofweg de noordelijk helft van het woonhuis is onderkelderd , met twee naast elkaar gelegen uit baksteen gemetselde tongewelven ,
welke oorspronkelijk zijn voor de bouwtijd in of kort voor 1843. De toegang , met een uit baksteen gemetselde bovenkwart trap , is eveneens nog oorspronkelijk voor de bouwtijd. Wel zijn de treden later gecementeerd. Aan de westkant bevindt zich de grootste kelder , met tongewelf in de noord-zuidrichting en dwarse troggewelven t. b. v. de toegang en verbinding met de andere kelder. Die andere kelder aan de oostzijde is iets kleiner maar heeft een tongewelf met dezelfde oriëntatie. In die laatste tekent zich een funderende kolom af voor een bovenliggend kanaal voor de in 1972 gerealiseerde centrale verwarming en keukenafvoer.
35+36. De toegang gezien op de begane grond en in de kelder 37. De oostelijk gelegen kelder , gezien richting noorden
24
38. Een van de buizen die
uitkomen bij de koekoeks en welke gebruikt kunnen zijn als stortkokers voor kolen 39. De kleinere kelder aan de oostzijde 40. De kolom ter ondervanging van in 1972 gerealiseerde afvoer c. v. en keuken 41. Een in ongebruik geraakte koekoek aan de noordzijde
25
Verdieping De trap landt aan bij een overloop die enkele kamers en twee badkamers ontsluit. De huidige indeling is geheel in 1972 en later tot stand gekomen maar wordt wel bepaald door twee oorspronkelijke kapspanten. In de wanden van de overloop tekenen zich die spanten nog af. Het betreffen spanten met jukbenen en dekbalken ; blokkeels verbinden de jukbenen met de muurplaten. Op de jukbenen zijn in 1972 horizontale baddings (industriële naaldhouten balken) bevestigd. Die dragen een in dat jaar nieuw gerealiseerde zoldervloer. Er resteren verder geen historische structuren noch afwerkingen. Een trap uit een noch jongere fase voert naar de zolder.
42+43. Blik op de overloop , met detail van een wand waarin
26
zich nog een oorspronkelijk kapspant aftekent 44. De slaapkamer aan de zuidoostzijde
45. De badkamer aan de westzijde 46. Blik op een gat in de vloer aldaar , met in elk geval een vernieuwde
47. De badkamer aan de
noordwestzijde 48. De slaapkamer aan de noordoostzijde
strijkbalk voor de vloer aldaar
27
Zolder Op zolder zijn de toppen van de twee kapspanten zichtbaar. Deze zijn vervaardigd uit eikenhout ; de nokstijen zijn slechts aan één zijde zijn afgeschoord , hetgeen past bij de bouwtijd in de 19 de eeuw. De nokbalk is afgeschoord op de stijlen ; beneden zijn die schoren bevestigd met gesmede spijkers , hetgeen opnieuw past bij de bouwtijd. Een deel van een oorspronkelijke dekbalk is weggezaagd om een gemakkelijkere doorgang te verkrijgen. De zolder wordt in tweeën gedeeld door een lichte wand. Deze stamt opnieuw uit 1972.
49. De zolder gezien richting straatzijde , met voor in beeld
het tweede kapspant 50. Het weggezaagde deel dekbalk
De kap is van binnen afgewerkt met schrootjes. Daarachter gaan in 1972 vernieuwde kepers schuil met volgens de bestektekeningen daartussen aangebrachte glaswolisolatie.
28
51. De markering ‘II’ van het
tweede kapspant 52. De gespijkerde verbinding van een nokbalkschoor 53. Het eerste kapspant (met pengat dat wijst op hergebruik van het hout)
29
3. 3. Schuur Algemeen De schuur betreft een dwarsdeelschuur in vakwerk met drie traveeën (en dus twee inwendige gebinten). De bakstenen sokkel is rondom geheel vernieuwd in 1978. Alle voetplaten zijn eveneens vernieuwd en de onderste vakken zijn lager dan oorspronkelijk omdat de ondereinden van de stijlen en schoren in de loop der jaren weggerot waren. De mate waarin de overige houtskeletdelen vernieuwd zijn verschilt per wand. De vakken zijn in 1978 gevuld met een plaatmateriaal bestaande uit tempex en houtwolcement (Heraklith) en gestuct met een cementpleister. Het dak is in 1978 belegd met rode opnieuw verbeterde holle pannen.
54. Blik op de noordelijke langswand
Langswand aan noordzijde De noordwand heeft net als oorspronkelijk een poortopening in e middelste travee. Thans zijn hier schuifdeuren van OSB ; in 1978 waren de deuren ook reeds vervangen door schuifdeuren. Beide hoekstijlen van de poortopening (welke eveneens gebintstijlen zijn) zijn vernieuwd in 1978. Voor het overige zijn de houtskeletdelen hoofdzakelijk oorspronkelijk , m. u. v. bijvoorbeeld een deel van de hoekstijl bij de westelijke kopgevel. Links van de poort vinden we in het vakwerk een secundaire wandstijl t. b. v. een staldeur die waarschijnlijk in 1931 werd verwezenlijkt. De staldeur is met de renovatie in 1978 vervallen ; de stijl is bewaard gebleven. Boven de poort is een dakoverstek vervaardigd uit hergebruikte houtdelen. Dat overstek is eveneens in het midden van de 20 ste eeuw verwezenlijkt en met de renovatie in 1978 behouden.
55. De huidige schuifdeuren ter plaatse van de oorspronkelijke poort
30
56. Het deel van de wand links van de poort , met duidelijk secundair in het vakwerk ingepaste stijl , t. b. v. een later
verwezenlijkte staldeur 57. Een vak boven de poort waarvan een deel van de vulling verdwenen is. Merk de gaten voor staken/vlechtstokken op in de regel 58. Detail van het plaatmateriaal uit tempex en houtwolcement , dat in 1978 werd toegepast en in de daaropvolgende decennia voor veel schade heeft gezorgd 59. Het overstek uit hergebruikte houtdelen 31
Kopgevel aan westzijde De kopgevel bestaat in de basis uit een ankerbalkgebint met daarop een nokspant in de vorm van een standjuk met tussenbalk. Diverse regels en de schoren zijn vernieuwd in 1978. Aan deze zijde heeft het houtskelet (zowel wat resteerde van het oorspronkelijke hout alsook het in 1978 vernieuwde) sterk geleden door de vulling van gecementeerde platen tempex en houtwolcement. Op de plek van een bijna geheel weggerotte wandstijl is te zien dat een in 1978 vernieuwde regel zonder verbinding met toognagel is aangebracht. Dit roept vragen op bij de algehele kwaliteit van het timmerwerk destijds.
60. Blik op de westelijke kopgevel
32
61. De deels vernieuwde (en deels weggerotte) linker hoekstijl 62. Een sterk beschadigde oorspronkelijke wandstijl 63. Detail van een pen zonder toognagelgat , aangetroffen bij een in 1978
vernieuwde regel 64. Detail van het nokspant , met een grotendeels weggerotte nokstijl en schoor
33
Langswand aan binnenplaats De zuidwand heeft net als de wand aan de tegenzijde de poort op de oorspronkelijke plek in de middelste travee. De opening is in 1978 echter dichtgemetseld omdat de schuur met de nieuwe bestemming geen functionele relatie met de binnenplaats meer kende. De huidige houten deuren zijn er enkel voor de sier en stammen daarbij uit 1978. De hoekstijlen van de poort (welke tevens gebintstijlen zijn) en de poortbalk zijn vernieuwd in 1978. Beneden is goed zichtbaar dat de onderste vakken aanzienlijk zijn ingekort t. o. v. de oorspronkelijke situatie. De twee schoren zijn geheel vernieuwd in 1978 , evenals diverse regels. Rechts van de poort is een oorspronkelijke toegang voor voetgangers. Ook deze is dichtgemetseld met daarvoor een niet functionerende deur. Geheel rechts is een secundaire maar oude toegang , zeer waarschijnlijk verwezenlijkt in 1931 , met de staluitbreiding in baksteen aan de oostzijde.
65. Blik op de wand aan de
binnenplaats 66. Detail van een vernieuwde schoor. Merk daarbij de verkorte vakken beneden op
34
70. Detail van een deel van de wand , waarin de oorspronkelijke en vernieuwde regels duidelijk van elkaar te onderscheiden zijn
67. Het wanddeel van de travee ten oosten van de poort 68. De oorspronkelijke toegang met niet functionele deur 69. De toegang geheel rechts
35
Kopgevel en aanbouw aan oostzijde De oostelijke kopgevel bestaat net als de westelijke in de basis uit een ankerbalkgebint met daarop een nokspant met standjuk met tussenbalk. De houtskeletdelen zijn aan deze zijde nog grotendeels oorspronkelijk. Ter hoogte van de begane grond is er een staluitbreiding in baksteen die volgens de kadastrale hulpkaart te dateren is in 1931. Oorspronkelijke betrof het een staluitbreiding. De oostelijk gevel heeft thans een indeling met twee deuren en twee vensters , welke tot stand gekomen is in 1978 , toen het gebouwtje ging dienen als fruitwinkel. Het is afgesloten middels een lessenaarsdak belegd met oude holle pannen. Het is mogelijk dat dit een selectie is van pannen die vrijkwamen bij de renovatie van de sta ; en schuur.
71. Het nokspant , met overwegend authentiek houtwerk
72. De aanbouw uit 1931 , waarvan de gevelindeling in 1978 gewijzigd is
36
Interieur Het interieur van de schuur is geheel open. De vloer is in 1978 vernieuwd met stampbeton. Na de herbestemming tot fruitsorteerschuur is er een koelcel in aanwezig geweest. Er zijn twee kapspanten van het type met afgeschoorde jukbenen en dekbalken ; de nokstijlen zijn maar aan één zijde afgeschoord. Als zodanig passen ze bij de bouwtijd in de 19 de eeuw. De oorspronkelijke spant- of gebintbalken waarop de kapspanten rustten zijn niet meer aanwezig. De jukbenen zijn thans tussen industriële vurenhouten balken gebout. Alle kepers zijn vernieuwd in 1978. De wand tussen de schuur en de staluitbreiding in baksteen heeft beneden een in 1978 uit betonblokken opgetrokken muur. De voetplaat ligt duidelijk hoger dan in de oorspronkelijke situatie , maar deze kan ook reeds in 1931 zijn gewijzigd , t. b. v. het plaatselijk inrichten van een stal. De dakconstructie van de staluitbreiding is in 1978 eveneens geheel vernieuwd.
73. Het interieur van de schuur , gezien richting westen
74. Blik richting oosten
37
77. Het interieur van de
aanbouw (ofwel staluitbreiding) uit 1931 78. Het in 1978 in
betonblokken opgetrokken muurdeel onder de verhoogde voetplaat
75. Een kapspant met gekromde jukbenen en een dekbalk
76. De in 1978 door industriële vurenhouten balken vervangen spantbalk
38
3. 4. Voormalige stal Algemeen De voormalige stal is een in vakwerk opgetrokken gebouw van oorspronkelijke vijf traveeën , met twee inwendige kapspanten. De bakstenen sokkel is rondom geheel vernieuwd in 1978. Ook hier zijn alle voetplaten vernieuwd en de onderste vakken zijn lager dan oorspronkelijk vanwege het feit dat de ondereinden van de stijlen en schoren in de loop der jaren weggerot waren. De mate waarin de overige houtskeletdelen vernieuwd zijn , verschilt ook hier per wand. De vakken zijn in 1978 gevuld met het plaatmateriaal bestaande uit tempex en houtwolcement (Heraklith) , gepleisterd met cementstuc. Het dak is in 1978 belegd met rode verbeterde holle pannen. Kopgevel aan straatzijde
79. De bakstenen kopgevel aan de straat 80. De wijze waarop een regel van de westwand is opgelegd in de muur lijkt te wijzen op de secundaire aard van de muur
De kopgevel aan de straatzijde is opgetrokken uit in kruisverband verwerkte baksteen. Het is waarschijnlijk dat deze niet primair met de bouw in 1843 is opgetrokken , maar kort daarna in (of omstreeks) de jaren 1860 , toen ook de poortgevel werd verwezenlijkt. De wijze waarop een regel van het vakwerk in de muur is opgelegd (en inwendig een pengat van een korbeel bij het uiteinde van een gording wordt aangetroffen) lijken op de secundaire aard van de stenen kopgevel te wijzen.
39
Langswand aan westzijde De westelijke wand heeft een hoofdzakelijk gesloten karakter , zoals ook in de oorspronkelijke situatie. Over de volledige breedte zijn er negen vakken. De houtskeletdelen zijn grotendeels oorspronkelijk , m. u. v. de vernieuwde voet- en wandplaat. In het eerste en vierde vak van links bevinden zich oorspronkelijke schoren. Bij de stijlen doorstekende pennen markeren de inwendige ankerbalken. In het derde vak vanaf links is een secundair stalvenster dat in elk geval stamt van voor de Tweede Wereldoorlog. In het tweede vak van rechts is een secundair venster ter grootte van een leeggehaald vak.
81. De westelijke langswand , gezien vanaf de noordzijde
40
82. Detail van de vernieuwde sokkel en voetplaat
83. Het venster in het derde vak van
links 84. Het wanddeel aan het zuidelijk uiteinden , met het secundair venster in het tweede vak van rechts
41
Kopgevel aan noordzijde Bij de noordelijke kopgevel treffen we een constructie aan die in principe lijkt op die van de kopgevels van de schuur , maar toch afwijkend is. De basis wordt gevormd door een ankerbalkgebint. Het nokspant heeft echter een doorlopende nokstijl (i. t. t. een standjuk met tussenbalk en een daarop rustende kortere nokstijl). De houtskeletdelen aan deze zijde zijn vrijwel helemaal vernieuwd in 1978. Op de begane grond is links een toegang en rechts een venster. De foto’s van voor de renovatie tonen dat in elk geval de toegang reeds destijds aanwezig was. Op zolderniveau bestaat een venster ter grootte van een leeggehaald vak.
85. Blik op de noordelijke kopgevel
42
86. De vernieuwde linker
hoekstijl 87. Het grotendeels
vernieuwd houtwerk ter hoogte van de zolder 88. De boven de ankerbalk over de volledige hoogte doorlopende nokstijl. Bemerk dat ook dit deel een in 1978 vernieuwd deel is
43
Langswand aan binnenplaats De wand aan de binnenplaats wordt thans bepaald door twee brede poorten , gesitueerd in het tweede en derde en het vijfde en zesde vak van links. Deze zijn gerealiseerd in 1978 , met het vervallen van de stalfunctie , en waarvoor oorspronkelijke stijlen deels zijn weggegaagd. De lateibalken zijn duidelijk secundair. Voor de rest zijn de houtdelen van de wand hoofdzakelijk oorspronkelijk , m. u. v. vernieuwde voet- en wandplaten. Aan de resterende stijlen is (door plaatselijk ontbrekende toognagelgaten van regels) af te lezen dat waarschijnlijk in het tweede en vijfde vak van links oorspronkelijk staldeuren waren. In het zesde vak van links was een schoor. Foto’s uit jaren 1960 tonen dat in het midden van de 20 ste eeuw links een garage was aangebouwd en dat de wand destijds enkele secundaire stalvenster uit de jaren 1930 had.
89. De gevel aan de binnenplaatszijde
Aan de rechterzijde , in het tweede vak van rechts , resteert een oorspronkelijke staldeur. De deur zelf stamt uit 1978. Op zolderhoogte bevinden zich drie openingen. Deze reiken bijna tot het niveau van de zoldervloer en moeten gediend hebben als hooiluiken. Interessant is dat de “onderdorpels” gewoon zijn uitgevoerd als regels , met daarin gesneden gleuven voor staken (t. b. v. vlechtwerk voor wandvullingen). De timmerman heeft dus geen rekening gehouden met de openingen ; men kon eenvoudigweg later nog bepalen welke vakken men open wilde laten. Het is aannemelijk dat er van meet af aan openingen waren. 90. De secundaire deuren aan de linkerzijde
44
91. De deuren in het midden
93. De linker opening op zolder 94. De rechter opening , boven
de wand 92. De oorspronkelijke staldeur rechts van
de oorspronkelijke staldeur
45
Interieur De voormalige stal is inwendig thans geheel open. De vloer is in 1978 vernieuwd met stampbeton. De ankerbalken voor de bovenliggende zoldervloer zijn nog grotendeels oorspronkelijk. Interessant zijn de pengaten van inmiddels verwijderde korbeels. Enkele moerbalken zijn uit oudere constructies hergebruikt , zoals één met gaten van staken (ofwel vlechtstokken). Op de ankerbalken rust een in 1978 aangebrachte secundaire balklaag van industrieel vurenhout. Op de zolder zijn twee oorspronkelijke kapspanten met gekromde jukbenen , dekbalken en elk een nokstijl die slechts aan één zijde is afgeschoord. Het spanttype is hetzelfde als dat van de schuur en dus opnieuw typisch voor de bouwtijd. Wel toont de dekbalk van het eerste spant (vanaf het noorden) sporen van een cirkelzaag , en is als zodanig herkenbaar als geplaatst in 1978 maar vervaardigd uit hergebruikt ouder hout.
95. Blik richting noorden
De gordingen (of flieringen) zijn van grofgeschild naaldhout en authentiek voor de bouwtijd. Aan de straatzijde liggen deze opgelegd in de baksteengevel. De linker gording toont nog een pengat van korbeel welke erop lijkt te wijzen dat de kopgevel oorspronkelijk uit vakwerk bestond. Die gording aan de rechterzijde toont echter geen pengat. De kepers zijn wederom alle vernieuwd in 1978
96. Een ankerbalk met pengat van een verwijderd korbeel en latere reparatie m. b. v. ijzer
46
97. Een ankerbalk met pengat gezien bij de wand aan de westzijde
99. De zolder gezien richting straatzijde , met oorspronkelijke kapspanten
98. Blik op de grotendeels vernieuwde kopgevel aan de noordzijde
100. De zaagsporen bij een uit oud hout vernieuwde dekbalk
47
101. De kopgevel aan de straatzijde , met in de muur opgelegde
103. Eén van de openingen aan de binnenplaats. De vlechtstokgleuf in de regel beneden onderstreept de secundaire aard van de opening
gordingen van grofgeschild naaldhout
102. Detail van de gording met pengat
48
4. Waardering
Delen met een positieve waarde zijn van belang voor de structuur , de cultuurhistorische betekenis en/of afleesbare ontwikkeling van het object , maar wijziging ervan betekent niet zonder meer een fundamentele aantasting van de cultuurhistorische waarde van het geheel. Vanuit het oogpunt van de monumentenzorg gaat de voorkeur uit naar behoud. Indien echter een nieuwe planvorming wijziging van delen met een positieve waarde impliceert , moet gekeken worden of dit mogelijk is op een wijze waarbij de integriteit van het geheel (en zijn cultuurhistorische betekenissen en waarden) gewaarborgd blijven.
4. 1. Toelichting Van het gebouw is een waardering uitgewerkt naar de Richtlijnen voor Bouwhistorisch Onderzoek (2009). Deze richtlijnen kwamen tot stand in een samenwerkingsverband tussen de Stichting Bouwhistorie Nederland , de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Binnen de richtlijnen wordt onderscheid gemaakt tussen een contextuele cultuurhistorische waardering en een zogenaamde ‘interne’ waardestelling. Bij de cultuurhistorische waardering worden de waarden van het gebouw als geheel in bredere cultuur- , architectuur- en bouwhistorische context gewogen. Met de interne waardestelling worden de verschillende onderdelen waaruit het gebouw is opgebouwd specifiek en afzonderlijk gewaardeerd , naar de betekenis die deze voor het object als geheel vertegenwoordigen.
Delen of elementen met een indifferente waarde voegen weinig of niets toe , of doen afbreuk aan de cultuurhistorische betekenis en waarde van het object. Vanuit het oogpunt van de monumentenzorg is behoud niet noodzakelijk. In sommige gevallen kan het verwijderen of wijzigen van dergelijke delen of elementen bijdragen aan de beleefbaarheid van de monumentale kwaliteit van de delen met een hoge of positieve waarde.
Binnen de interne waardestelling onderscheiden we delen met een hoge , positieve en indifferente monumentwaarde. Bouwdelen waaraan een hoge monumentwaarde wordt toegekend , zijn van wezenlijk belang voor de structuur , de cultuurhistorische betekenis en/of afleesbare historische ontwikkeling van het object. Voor de delen die deze waarde krijgen , geldt dat vanuit het oogpunt van de monumentenzorg behoud van een maximum aan historisch materiaal de voorkeur verdient.
49
4. 2. Cultuurhistorische waardering
context kenmerkende materialen en constructieve oplossingen. Zo is het in baksteen opgetrokken woonhuis , met kelders met
Algemene cultuurhistorische waarde
baksteengewelven , binnenwanden in houtskelet en nog traditioneel vervaardigde kapspanten. De vakwerkconstructies van stal en schuur zijn representatief als voorbeelden van later vakwerk , getimmerd in een kwaliteit zoals te doen gebruikelijk in de periode. Het vakwerk heeft echter plaatselijk sterk geleden door de in de jaren 1970 aangebrachte vakvullingen (uit niet met traditionele houtskeletbouw compatibele materialen) , hetgeen de bouwhistorische waarde in enige mate aangetast heeft. De bouwhistorische waarde is thans nog ‘redelijk’ te noemen.
In de hoeve zijn tal van aspecten van het cultureel , maatschappelijk en economisch leven belichaamd , zoals zich dat in de afgelopen twee eeuwen ontvouwd heeft. Het complex is specifiek van typologisch van belang als voorbeeld van een voor het ZuidLimburgs cultuurlandschap zo kenmerkende geworden (min of meer) gesloten hoeve. Met de nog voor de 19 de eeuw oorspronkelijke hoofdopzet geeft het uitdrukking aan de ordening en ruimtelijke samenhang die gepaard gingen met de woon- en werkcultuur destijds en gedurende de 20 ste eeuw. In deze en andere hoedanigheden vormt de hoeve een object van hoge algemene cultuurhistorische waarde.
Situationele- / stedenbouwkundige waarde Het dorp Eckelrade wordt gekenmerkt door twee bebouwingslinten , met als langste dat van de Dorpsstraat. Het tracé daarvan werd bepaald door een droogdal in het plateau. De historische structuur is goeddeels behouden en de parcellering van en bij de resterende oudere hoeves is nog deels terug te voeren tot de periode van het ‘Ancien Régime’ , met daarbij gebruikelijke wijzigingen en toevoegingen in de 19 de eeuw. Na de Tweede Wereldoorlog heeft een aanzienlijke verdichting van de bebouwingslinten plaatsgevonden , met moderne huizen. Toch spelen de monumentale en oudere hoeves vandaag de dag nog een belangrijke rol in het bebouwingsbeeld. De hoeve Dorpsstraat 83 ligt op een markante plek , daar waar de Dorpsstraat een lichte knik maakt , en is van considerabele betekenis voor de historische structuur en het bebouwingsbeeld. In deze hoedanigheden kent ze een hoge situationele waarde.
Architectuur- en bouwhistorische waarde Het complex is een voorbeeld van een minder voorname hoeve met min of meer gesloten aanleg , waarvan de vormgeving goeddeels bepaald is door functionele en economische overwegingen. Het woonhuis geldt in architecturaal opzicht als bescheiden en pretentieloos en kent slechts weinig specifieke vormgeving. Voor de economiegebouwen , welke in vakwerk zijn opgetrokken , geldt dat deze in het geheel bepaald zijn door functionele en economische factoren. Strikt genomen is de architectuurhistorische betekenis derhalve beperkt. Als bouwhistorische bron is het complex van betekenis als illustratief voor de lokale 19 de -eeuwse bouwpraktijk , met voor die 50
4. 3. Interne waardering
de indeling geheel uit de jaren 1970 en later en is indifferent. De kapspanten zijn echter nog authentiek en hoog gewaardeerd. De vloerconstructie van de zolder (/vliering) en de kepers van de dakconstructie zijn weer indifferent.
Het complex is in de hoofdopzet in één fase in het midden van de 19 de eeuw ontstaan , met waarschijnlijk niet lang daarna de toevoeging van de poortgevel. Samen brengen woonhuis , schuur , stal en de poortgevel de ‘voltooide’ historische hoeve tot stand. Deze hoofdopzet wordt hoog gewaardeerd. De daken zijn in de jaren 1970 belegd met (opnieuw) verbeterde holle pannen. Deze passen niet bij het 19 de -eeuws karakter (waarbij de oude holle pan oorspronkelijk was) en krijgen daarom het predicaat indifferent.
Voor wat betreft de schuur is wat resteert van de het oorspronkelijk houtskelet van hoge waarde. Delen die vrijwel geheel vergaan zijn , zoals bij de kopgevel aan de westzijde , zijn uiteraard niet beschermenswaardig. De bakstenen sokkel , voetplaten , wandplaten en vakvullingen zijn vernieuwd en indifferent. De kapspanten zijn nog oorspronkelijk en van hoge waarde ; de kepers zijn vernieuwd en indifferent. De staluitbreiding in baksteen uit 1931 markeert een voor de ontwikkeling van de bedrijfsvoering relevante fase en is positief geklasseerd. Wel zijn daarvan de openingen in de lage gevel in 1978 gewijzigd.
Van het woonhuis is de indeling van de gevels meermaals gewijzigd. De indeling van de kopgevel aan de straat is nog authentiek voor de 19 de eeuw en wordt hoog gewaardeerd. De indeling van de langsgevels aan de oost- en binnenplaatszijde is in de jaren 1970 ingrijpend gewijzigd , met toevoeging en verplaatsing van enkele vensters. De waarde van de gevels kan in die context enigermate gerelativeerd worden. Wel is de centrale toegang aan de binnenplaats van cultuurhistorische betekenis. De huidige kozijnen , ramen en deuren stammen alle van de jaren 1970 of later en zijn opnieuw indifferent.
Voor de voormalige stal geldt eveneens dat wat resteert van de oorspronkelijke houtskeletdelen van hoge waarde is. Ook hier zijn de sokkel , voet- en wandplaten vernieuwd en indifferent. De noordelijke kopgevel is als reconstructie uit 1978 indifferent aangemerkt. De gevel aan de binnenplaatszijde is in 1978 ingrijpend gewijzigd met het aanbrengen van de brede deuren. De huidige indeling is derhalve niet beschermenswaardig. Inwendig resteren de oorspronkelijke anker- of moerbalken ; de kinderbinten en vloerplanken zijn vernieuwd. Ook hier zijn de oorspronkelijke kapspanten bewaard gebleven , welke hoog gewaardeerd zijn , met vernieuwde kepers , die op hun beurt weer indifferent zijn.
Inwendig wordt de hoofdindeling met middengang in houtskeletwanden hoog gewaardeerd. Voor het overige zijn weinig tot geen relevante afwerkingen of elementen aanwezig. De trap naar de verdieping is vernieuwd in de jaren 1970 ; er resteren geen historische deuren. Wel resteren de oorspronkelijke moerbalken van de verdiepingsvloer. De kinderbinten zijn thans niet te zien. De kelders zijn oorspronkelijk voor de primaire bouw in het midden van de 19 ste eeuw en hoog gewaardeerd. Op de verdieping stamt 51
4. 4. Waarderepresentatietekeningen In de bijgevoegde plattegronden zijn de ‘interne’ waarden per bouwlaag in kleur aangegeven. Bovenliggende balklagen en kapconstructies zijn aangegeven met gekleurde kruisen. Trappen , deuren en ramen zijn als speciale elementen gemarkeerd met gekleurde bolletjes. Beschermenswaardige vloeren zijn aangemerkt met VL ; beschermenswaardige plafonds zijn niet aanwezig of met de huidige afwerkingen niet zichtbaar.
52
53
De kapspanten zijn
De westelijke kopgevel van de schuur bevindt zich in een zeer slechte staat. De hoge waardering heeft
oorspronkelijk (exclusief spant- of gebintbalken) en van hoge waarde ; de kepers zijn vernieuwd en indifferent
vanzelfsprekend geen betrekking op houtskeletdelen die vrijwel geheel zijn weggerot
De wand aan de
binnenplaatszijde heeft grotendeels de oorspronkelijke houtskeletdelen behouden. De indeling is echter in 1978 ingrijpend gewijzigd (met het plaatsen van brede deuren) en zoals die nu bestaat grotendeels indifferent
De noordelijke kopgevel van de stal betreft een reconstructie uit 1978 en krijgt derhalve het predicaat indifferent
VL
De (anker-/) moerbalken van de zoldervloer zijn nog
grotendeels oorspronkelijk ; de kinderbinten en vloerplanken zijn vernieuwd in 1978 en indifferent De moerbalken zijn
oorspronkelijk en van hoge waarde ; de kinderbinten zijn thans niet zichtbaar
NB: Van stal en schuur zijn bakstenen sokkels , voetplaten en wandplaten geheel 54 vernieuwd in 1978. Deze kunnen aangemerkt worden als indifferent
De kapspanten zijn
oorspronkelijk en van hoge waarde ; de kepers zijn vernieuwd en indifferent De balklaag van de
bovenliggende zoldervloer stamt geheel uit 1972 en is indifferent
De balklaag van de
bovenliggende zoldervloer stamt geheel uit 1972 en is indifferent
55
De kapspanten zijn
oorspronkelijk en van hoge waarde ; de kepers zijn vernieuwd en indifferent De balklaag van de
bovenliggende zoldervloer stamt geheel uit 1972 en is indifferent 56
Bronnen Archieven
Literatuur
en
Buro4
(2021) Cultuurhistorisch Onderzoek Eckelrade, Roermond, | Monument en Ruimte, cultuurhistorische analyse gemaakt in opdracht van Gemeente Eijsden-Margraten
websites
Buro4
Delpher database Nederlandse kranten, boeken en tijdschriften Krantenarchief: https://www.delpher.nl/nl/kranten
(2015) Vakwerkbouw. 600 jaar bouwen in Zuid-Limburg en omstreken, Vantilt, Nijmegen Eggen,
GenWiki
Limburg Genealogieën:
C.
Rijksdienst
https://genwiki.nl/limburg/index.php?title=Genealogie%C3%ABn
voor
het Cultureel
bouwhistorisch onderzoek,
Centrum
leem
Erfgoed (2009) Richtlijnen Richtlijnen Haag
Limburg (Maastricht)
Beeldbank
(geanonimiseerd) R. et al. (2003) Monumenten TN,
Bouwdossiers
Waanders, Zwolle
tekeningen
en
(Te raadplegen https://www.cultureelerfgoed.nl/binaries/cultureelerfgoed/docum enten/publicaties/2009/01/01/richtlijnen-bouwhistorischonderzoek/richtlijnen-bouwhistorisch-onderzoek.pdf)
Hulpkaarten Leggerartikels
Collectie
hout
via:
Kadaster archiefviewer
Regionaal Historisch
Den
met
en
prenten
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Beeldbank: https://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/
57
in Nederland:
Limburg,
Colofon
Adres:
Dorpsstraat 83, Eckelrade
(gemeente Eijsden-Margraten) Bouwhistorische verkenning met waardestelling (geanonimiseerd) er (geanonimiseerd) 23 oktober 2023 (h.v.)
Onderwerp: Opdrachtgever: Datum:
— EN
Actuele
tekeningen:
De
Tekst
foto’s:
(geanonimiseerd) |
en
(geanonim(geanonimiseerd) ise rd) OE
Nieuwe
Context, Maastricht
(geanonimiseerd) eenen | MN
(geanonimiseerd) 58
Bijlage 1: Tekeningen in dossiers bouwarchief (RHCL)
Bestektekening , 25-10-1971
59
Nieuwe toestand , 23-1-1978
60
Bijlage 2: Plattegronden met locaties en kijkrichtingen van foto’s
74
75+76 73
78
77
32
98
30
34
31
97
33
29 25
23
24
26 96 95
27 28
61
40
38
39 35 36
62
41
37
99
100
47 48 43 46
101
45 44
103
102
63
42
49 53 50+51 52
64