CConstaterende datEersel
Koppel je AI →
Document · PDF

[26.18403] Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse

Commissievergadering 1 december 2026, gemeente EerselBij agendapunt: Herstelcentrum voor mensen met een psychische kwetsbaarheid13.244 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

LP3L MKBA Herstelboerderij de Hooiberg - Het maatschappelijke rendement van een indicatievrije dagbesteding - Opgesteld door: LPBL: Merei Lubbe en Veroni Larsen Op verzoek van: Stichting de Hooiberg Datum: juni 2025

Inhoud 1. Inleiding................................................................................................................................. 1 1.1. Aanleiding en vraagstelling.............................................................................. 1 1.2. Aanpak en leeswijzer......................................................................................... 1 2. Herstelboerderij de Hooiberg.......................................................................................... 3 2.1. Probleemanalyse en werkwijze....................................................................... 3 2.2. Effecten in beeld...................................................................................................5 3. Effectiviteit............................................................................................................................ 8 3.1. Doelgroep...............................................................................................................8 3.2. Kosten Herstelboerderij....................................................................................11 3.3. Effectiviteit............................................................................................................12 4. Resultaat MKBA............................................................................................................... 16 4.1.

Terugkijkend op het 1e jaar..............................................................................16 4.2. Doorkijk naar de toekomst (ambitie)............................................................ 20 5. Conclusie en advies........................................................................................................24 Bijlagen: Bijlage I. Acht stappen van een MKBA................................................................27 Bijlage II. Werkwijze EffectenArena en dossieranalyse..................................29 Bijlage III. Toelichting doelgroep en zorgconsumptieprofiel...........................32 Bijlage IV. Kengetallen zorg- en trajectkosten...................................................34 Bijlage V. Kengetallen ziektelast- RIVM...............................................................34 Bijlage VI. Cockpit Potentie-scenario.................................................................... 1 1

■■a 1. Inleiding 1.1. Aanleiding en vraagstelling De Hooiberg is al een aantal jaar een boerderij waar mensen naar toe kunnen om te werken aan hun herstel. Het ging daarbij om deelnemers met een zorgindicatie. In de praktijk bleek het moeilijk om mensen te ondersteunen die direct zorg nodig hebben of die niet zelf de stap zetten naar zorg. Ook het leveren van nazorg was in veel gevallen niet mogelijk (vanuit de beperking van de looptijd van de indi­ catie). Vanuit hier ontstond de behoefte om de zorgboerderij voor een bredere doelgroep open te stellen. Vanaf de zomer van 2024 is de Herstelboerderij bij de Hooiberg met dit doel doorontwikkeld. De Her- stelboerderij is daarmee een plek, waar mensen met een psychische kwetsbaarheid laagdrempelig, zónder zorgindicatie, naartoe kunnen, als ze vast lopen in het leven. De visie daarbij is dat mensen met psychische klachten op hun eigen tempo werken aan herstellen in een veilige en ondersteunende plek. Onderdeel van de Herstelboerderij zijn drie soorten herstelproducten: dagbesteding, hersteltrainingen en logeerbedden (een soort rusthuisconcept). De subsidie hiervoor loopt nog tot januari 2026. Er zijn een aantal verwachte effecten van deze laag­ drempelige en veilige inloopplek, zoals o.a. het eerder in beeld krijgen van psychisch kwetsbare men­ sen, waardoor mogelijk een zwaardere vorm van begeleiding niet nodig is.

De vraag vanuit de betrokken gemeenten en ook het bestuur van de Hooiberg is dan ook om meer zicht te krijgen in de effecten die daadwerkelijk optreden en de maatschappelijke impact hiervan. LPBL is gevraagd om hiervoor een maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) op te stellen van de nieuwe werkwijze zoals die tot nu toe (terugkijkend) is uitgevoerd. Een MKBA brengt op systematische wijze alle voor- en nadelen van een interventie onder één noemer. Dat gebeurt door de effecten van Herstelboerderij te vergelijken met de situatie waarin de drie indica- tievrije producten er niet zouden zijn (en de zorgboerderij op de oude manier zou zijn doorgezet). De baten worden net als de kosten uitgedrukt in euro’s. Dit geldt ook voor de zaken die niet direct een prijskaartje hebben, zoals kwaliteit van leven of je veilig voelen. Een MKBA kijkt dus naar zowel finan­ ciële als ook immateriële waarden. Daarnaast worden alle partijen betrokken in de analyse, dus niet alleen de partijen die investeren, maar ook de deelnemers zelf en hun omgeving. Tot slot geeft een MKBA inzicht in de belangrijkste sleutels voor succes: welke werkzame mechanismen dragen bij aan het succes? Deze inzichten kunnen worden toegepast bij het verder opschalen en doorgroeien. 1.2.

Aanpak en leeswijzer Voor onze aanpak houden wij op hoofdlijnen het stappenplan aan uit de handreiking ‘Werken aan maat­ schappelijk rendement, een handreiking voor opdrachtgevers van MKBA’s in het sociale domein’ gepu­ bliceerd door het Ministerie van BZK1, zie ook de bijlage voor een korte toelichting op de methodiek. De MKBA is dan ook uitgevoerd in onderstaande drie stappen: 1 LPBL i.o.v. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Den Haag, februari 2011 1

Figuur 1: aanpak in 3 stappen 1. Interventie en effecten in beeld. Dit betreft het voorbereidende werk voor het opstellen van het mo­ del. Op basis van toegezonden stukken en een workshop EffectenArena op 18 maart 2025 met direct betrokkenen (medewerkers Herstelboerderij, wmo-consulenten, huisarts en psychiater i.o., een praktijkondersteuner GGZ, beleidsmedewerkers van de gemeenten, oud directeur van GGzE de boei en een deelnemer), is de werkwijze beschreven en afgezet tegen de oude manier van werken. De verwachte effecten van de nieuwe werkwijze voor de deelnemers, de betrokken instan­ ties en andere leden van de maatschappij zijn beschreven (beleidstheorie). Hoofdstuk 2 geeft het resultaat hiervan. 2. Doelgroep en effectiviteit. In stap twee hebben we de doelgroep en de effectiviteit in kaart gebracht door een data- en dossieranalyse: wie zijn de personen in de aanpak en in hoeverre leidt de inter­ ventie tot effecten (bijvoorbeeld voorkomen kosten, stabilisatie of uitstroom naar vormen van werk) die anders niet waren opgetreden? Het gaat daarbij om de neíto-effectiviteit, dus ten opzichte van het nulalternatief. Immers, als de Herstelboerderij er niet was geweest, hadden sommige mensen ook dagbesteding gehad (in de oude vorm) en/of waren geholpen op een andere wijze. Hoofdstuk 3 geeft hiervan de resultaten. 3. Opstellen MKBA. In de derde stap is het MKBA-model opgesteld.

Het effectenschema is daarbij te zien als de ‘architectuur’ van het model. Op basis van de aangeleverde informatie zijn kosten en netto-effectiviteit bepaald. Daar waar geen cijfers bekend zijn doen we onderbouwde aannames op basis van kengetallen. We laten zien wat dit betekent in termen van maatschappelijke kosten en baten. Tevens geven we hierbij een doorkijk naar de toekomst wanneer de Herstelboerderij op het maximaal aantal deelnemers per dag zit. De resultaten hiervan staan in hoofdstuk 4. De rapportage sluit af met een aantal conclusies (hoofdstuk 5). 2

■■a 2. Herstelboerderij de Hooiberg In dit hoofdstuk beschrijven we de probleemanalyse en werkwijze van de Herstelboerderij (paragraaf 2.1). Daarna gaan we dieper in op de verwachte effecten (de beleidstheorie, paragraaf 2.2). 2.1. Probleemanalyse en werkwijze Probleemanalyse Als gevolg van de vergrijzing en een toename van de GGZ-problematiek is de verwachting dat de zorg- kosten de komende jaren blijven stijgen. Deze toenemende kosten vragen om andere manieren van werken, ondersteunen en begeleiden. Op veel plekken is hier ook al ervaring mee op gedaan. Het blijkt mogelijk om zorg te leveren die zowel effectiever als ook goedkoper kan. Zo kunnen mensen, die lang wachten met hulp vragen of niet goed de weg weten, eerder en sneller bereikt worden. Problemen lopen hierdoor minder op en steunsystemen raken minder snel overbelast. Hierdoor wordt zwaardere zorg in veel gevallen voorkomen. Daarnaast (vanuit hetzelfde perspectief) is ook al een aantal jaren sprake van een afbouwen van zware (intramurale) zorg. Dus naast het voorkomen van zwaardere zorg, is er ook behoefte aan lichtere vormen van ondersteuning om naar af te schalen. Hiervoor zijn op moment (nog) weinig mogelijkheden. Kortom, een toename van de problematiek, in combinatie met het afbouwen en de tekorten in de zorg, geeft een grote druk op de beschikbare trajecten en plekken.

De wachtlijsten en tijden lopen op, en daarbij komt dat problemen vaak acuut zijn. Door het hele indicatieproces, dat zo een aantal weken kan duren (wettelijke termijn binnen 6 weken), kunnen deze mensen ook niet direct ergens terecht. Voor de zorgboerderij de Hooiberg was dit alles mede aanleiding om te starten met een doorontwikke- ling naar de Herstelboerderij (ook van de Hooiberg)2. Dit is een laagdrempelige, indicatievrije en veilige plek waar mensen op hun eigen tempo kunnen werken aan (meer duurzaam) herstel. En vanuit daar ook weer kunnen bijdragen, zonder het gevoel een patiënt te zijn. Werkwijze Herstelboerderij Vanaf juli 2024 is de Herstelboerderij met de nieuwe werkwijze van start gegaan. Het is ingericht en bedoeld voor mensen met een psychiatrische aandoening. De Herstelboerderij is niet uitgerust voor mensen met een (licht) verstandelijke beperking, gehandicapten of eenzame ouderen zonder psychi­ sche problemen. Als er sprake is van bijkomende verslavingen gaat het er om dat dit zodanig onder controle is dat ze niet onder invloed zijn als ze komen. Mensen kunnen met andere woorden niet terecht als ze nog vol in gebruik zijn. Verder blijkt in de praktijk dat de Herstelboerderij minder geschikt is voor mensen met een autistische beperking of waarvoor prikkels snel te veel zijn. De intake is altijd op maat.

Er wordt gekeken of je mee kan in de groep, zodat je kunt werken aan je herstel. De nadruk ligt op het weer durven pakken van je eigen verantwoordelijkheid, en het is gericht op wederkerigheid. De Herstelboerderij bestaat concreet uit drie ‘producten’ die we hieronder kort toelichten. Het gaat in de eerste plaatst om dagbesteding. De herstelboerderij is een indicatievrije plek waar mensen direct naar 2 In het rapport wordt verder ‘de Herstelboerderij’ gebruikt als verwijzing naar de nieuwe werkwijze t.o.v. de oude werkwijze v an de zorgboerderij met dagbesteding op indicatie. 3

■■a toe kunnen. Er is geen indicatie(proces) nodig, mensen hoeven niet eerst hun verhaal bij de gemeente te doen en er is geen wachtlijst. Het is dus op verschillende manieren laagdrempelig. Daarnaast kunnen mensen komen als het nodig is. Ze zijn daarin flexibel. De dagdelen (zoals bij een indicatie) staan niet vast. Je kunt komen zoveel als je wil. Er is plek voor 60 deelnemers op een dag. Op dat moment zijn er zes begeleiders aanwezig. Elke begeleider heeft een aantal deelnemers op zijn of haar ‘lijst’. Daarvan weten ze wie er wanneer zou komen. Als een deelnemer er niet is, nemen de begeleiders contact op en als ze er zijn is er extra aandacht. De begeleiders weten dus goed hoe het met iemand gaat. Als een deelnemer komt op een moment dat de betrokken begeleider er niet is, wordt dit overgenomen door een ander. Daarbij geldt dat er, naast professionele begeleiding, ook met elkaar in de groep wordt ge­ werkt. De benadering en bejeging van de deelnemers is heel belangrijk en staat centraal in de werk­ wijze. Deelnemers worden, zoals gezegd, niet als patiënten of cliënten aangesproken. Het gaat om mensen onder en met elkaar. Het uitstroom-moment ligt ook niet vast. Er wordt niet gewerkt met een vooraf ingeschatte hersteltijd. Dit is anders dan de situatie met een indicatie.

In dat geval is ook altijd sprake van een looptijd en een einddatum, of er moet een verlenging aangevraagd worden. Bij de Herstelboerderij is dit uitstromen een meer organisch proces. Mensen voelen dat ze er klaar voor zijn om bijvoorbeeld een nieuwe of andere stap te maken (“er gaat een vuurtje aan’’). Het kan ook zijn dat sommige anderen een blijvende behoefte hebben om af en toe te komen. Als iemand is uitgestroomd, blijft er ook vaak nog een lijntje, waardoor iemand bij een eventuele terugval snel terug kan komen. Het kan zijn dat iemand van deelnemer door­ groeit naar vrijwilliger op de Herstelboerderij. Overigens is het wel duidelijk wie de officiële vrijwilligers zijn. Zij hebben een vrijwilligers-contract en krijgen ook een kleine vergoeding. Er zijn ook deelnemers die zich vrijwilliger ‘voelen’. Dit zijn mensen die vanuit het wederkerigheids-principe verschillende klusjes of taken verricht en bijdragen vanuit hun kennis en expertise tijdens de dagbesteding (zogenaamde ‘taakhouders’). Tijdens de uren van de dagbesteding is er ook de mogelijkheid om deel te nemen aan een hersteltrai- ning. Gemiddeld zijn er ongeveer tien trainingen per week. Iedereen kan hieraan deelnemen. Er zijn ook deelnemers die niet voor de dagbesteding komen maar enkel voor de training. Veel trainingen zijn op maat, dat wil zeggen dat ze aansluiten bij de behoefte van de deelnemers.

Andere trainingen zijn meer gericht op educatie en kennen een strakkere opbouw. Ook voor de trainingen geldt dat er geen wachtlijsten zijn. Andere trainingen (buiten de Herstelboerderij) hebben dat vaak wel, zoals de trainingen die gericht zijn op angst en herstel. Tot slot zijn er vijf logeerbedden. Het idee is dat de logeerbedden tijdelijk rust geven voor mensen waar de (thuis)situatie teveel stress en spanning geeft. Het lijkt op het oude idee van rust- of respijthuizen. De Herstelboerderij voorkomt hiermee mogelijk escalatie naar opname in een PAAZ of HIC-voorziening, dat wil zeggen een tijdelijke spoedopname met zeer intensieve zorg en/of het voorkomen of uitstellen van een beschermd wonen-plek. Tussen tijdelijk even niet thuis kunnen wonen en een crisisopname zit nog een groot grijsgebied. De Herstelboerderij biedt met de logeerbedden een laagdrempelige manier om het systeem even te verlichten zonder dat dit meteen een crisisopname wordt met zware begeleiding en behandeling. Ook in de beeldvorming naar buiten en het effect op het zelfbeeld van mensen is er een belangrijk verschil. 4

■■a Nulalternatief Voor een goede beschrijving van het nulalternatief, de situatie waarin de Herstelboerderij er niet zou zijn, onderscheiden we verschillende groepen. Zij hadden in de nulsituatie ieder iets anders gekregen of juist niets: 1. Groep met indicatie dagbesteding. Als de Herstelboerderij er niet zou zijn, zouden deze mensen een indicatie krijgen voor dagbesteding met een gemiddeld aantal dagdelen (6 dagdelen). In dat geval zouden er minder plekken zijn voor mensen. Doordat het aanbod nu wisselend is, kunnen er meer mensen komen en is het bereik groter (op dit moment zijn er circa 130 deelnemers in beeld). Inhoudelijk zouden zij minder bezig zijn met herstel. De traditionele dagbesteding is meer gericht op bezig zijn en een daginvulling hebben. Waarschijnlijk is dit minder duurzaam dan wanneer er gelijktijdig wordt gewerkt aan het onderliggende probleem. 2. Complexe groep die vaak bestempeld wordt als ‘uitbehandeld’ en/of als zorgmijder. Voor dege­ nen die zijn uitbehandeld is in het nulalternatief niets meer beschikbaar (alle behandeling al een keer gehad). Het beeld dat hier bij past is de ‘draaideur GGZ’. Deze mensen komen door een tijde­ lijke crisis, via huisarts, politie en/of crisisdienst weer in beeld, waarna het even wat beter gaat waarna het opnieuw, bijvoorbeeld door een life-event, weer verslechtert.

Het gaat om veel kosten van GGZ, politie, huisarts, crisisopvang tot ook kwaliteit van leven en veiligheid in de buurt. De zorgmijders zouden in de nulsituatie ook geen andere zorg hebben gehad. Het gaat in dit geval om verborgen psychisch lijden (van hunzelf en het steunsysteem), voor een groot deel achter de voor­ deur en met een grote kans op escalatie. 3. Mensen die tijdelijk of sinds kort lijden aan bijvoorbeeld depressie, burn-out of stress, maar die hier (nog) niet chronisch last van hebben en/of geen psychiatrische diagnose hebben. Voor deze groep geldt dat ze misschien een psycholoog of ondersteuning hadden gehad of in afwachting zijn hiervan, maar in de meeste gevallen thuis zouden zitten. Dus voor deze groep geldt dat ze door de Herstelboerderij (mogelijk) eerder in beeld zijn en sneller kunnen werken aan herstel. 4. Deelnemers die stabiel of gestabiliseerd zijn en/of relatief lichte problematiek hebben. Het gaat hier om mensen die vaak al langer dagbesteding hebben gehad en nu relatief stabiel zijn. Zij zouden zonder de Herstelboerderij al eerder ‘los’ gelaten worden. Vanuit de nieuwe werkwijze wordt er met deze mensen een lijntje gehouden. Zij kunnen hierdoor meer op hun eigen tempo werken aan uit­ stroom naar een passende en duurzame (werk)plek, zonder dat dit moet omdat de indicatie is af­ gelopen. Ook bij eventuele terugval kunnen zij sneller weer even terecht.

Deze groep loopt ook vaker als vrijwilliger in plaats van als deelnemer rond op de Herstelboerderij. Tot deze groep behoort ook een klein groep mensen met relatief lichte problemen waarvoor er weinig kans op escalatie is maar waarvoor de Herstelboerderij een veilige plek is, wat bijdraagt aan hun kwaliteit van leven. 2.2. Effecten in beeld De nieuwe werkwijze van de Herstelboerderij leidt tot een aantal bedoelde en onbedoelde effecten ten opzichte van het beschreven nulalternatief. Deze zijn onderzocht in een MKBA Arena-bijeenkomst op 18 maart 2025. De effecten zijn in onderstaande figuur gevangen in één schematische weergave. We noemen dit de beleidstheorie. Door de pijlen in de figuur te volgen, kan een beeld worden gevormd van de effecten die van de Her­ stelboerderij worden verwacht. Links in de figuur staan de drie indicatievrije producten met daarnaast 5

de directe effecten hiervan. De resulterende maatschappelijke kosten en baten staan in het schema helemaal rechts in de blauwe blokken. Figuur 2.1. Effecten van nieuwe werkwijze van de Herstelboerderij Bron: LPBL Op hoofdlijnen heeft de Herstelboerderij vijf verwachte directe effecten (A tot en met E) die hieronder besproken worden. - Meer en eerder bereik. Door de flexibiliteit in het aantal dagdelen komen deelnemers enkel wan­ neer ze willen en niet omdat ze moeten. Dit leidt er toe dat mensen gemiddeld twee dagen komen, waar voorheen het gemiddelde van de indicatie drie dagen was. Daarnaast was er voorheen geen hersteltraining. Met hetzelfde aantal begeleiders kunnen nu meer deelnemers geholpen worden. Het eerder bereik is zoals gezegd een resultaat van de laagdrempeligheid. Ook is er een effect te verwachten van de nauwe samenwerking met de ambulante begeleiders. Zij nemen ook nog wel eens deelnemers mee die anders niet naar de dagbesteding zouden gaan. Het eerder bereik zorgt direct voor meer kosten maar leidt in sommige gevallen ook tot het voorkomen van escalatie en daarmee gepaard gaande zwaardere zorg. - Meer kwaliteit van leven. In andere gevallen zit het effect met name in het eerder werken aan herstel en dus sneller stabiliseren, minder lang teruggetrokken thuis, eenzaam en/of weer eerder meedoen.

In het meest extreme geval kan het gaan om een voorkomen suïcidepogingen. Er zijn ook mensen die hun traject bij de levenseinde kliniek hebben beëindigd omdat ze weer zingeving ervaren. Al deze effecten resulteren in meer kwaliteit van leven voor de deelnemers. Ook het deel­ nemen aan de hersteltraining kan dit effect hebben. Door letterlijk ventileren, het in relatie waar laten zijn wat er in je leven speelt, kunnen deelnemers opluchting ervaren. Het is ruimte geven aan wat leeft, waardoor je dit niet meeneemt naar huis. Daarmee kan het positieve effect dus ook verder 6

■■a verspreiden, waardoor mogelijk ook leden van het gezin of de omgeving baat ondervinden. Het kan voor mantelzorgers van deelnemers betekenen dat ze zich minder overbelast voelen. - Werken vanuit wederkerigheid en in een community. De positieve verhalen over de Herstelboer- derij kunnen bijdragen aan een andere beeldvorming over dagbesteding. Het beeld van een traditi­ onele dagbesteding voor mensen met een psychische aandoening kan namelijk ook afschrikken. Deelnemers die bijvoorbeeld tijdelijk mentaal lijden kunnen zich hier wellicht minder goed in vinden. Zodra het beeld wijzigt kan het zijn dat ook deze mensen eerder geneigd zijn om te komen. Een mix van de groep van licht tot meer zwaar, van beginnend herstel tot al meer gestabiliseerd, draagt bij aan het gevoel onderdeel te zijn van een community. Ook de bejegening helpt hierbij. Je wordt gezien als mens, en niet als patiënt. Er is meer rust en ruimte voor wat je wel wil. Hier word je ook op aangesproken (je bent niet je ziekte). Het effect is dat mensen zich weer onderdeel voelen en dat er vanzelf weer meer perspectief komt. Er is (h)erkenning voor wat er speelt. Je bent hierin ook niet alleen (je hebt lotgenoten). Ook dit helpt bij acceptatie, rust, herstellen en een meer duurzame uitstroom. Niet je ziekte staat centraal maar wat je wil en kunt staat centraal.

Je krijgt meer inzicht in en een ruimer beeld op jezelf en wat je kan. - Kostenbesparing en voorkomen escalatie. Zoals genoemd bij de nulsituatie, zou er zónder de Herstelboerderij voor een aantal deelnemers ook kosten gemaakt worden voor dagbesteding. In dit geval is er sprake van substitutie. De kosten voor de Herstelboerderij zijn met andere woorden niet extra maar in plaats van het oude. Er is ook een groep die anders met een grote kans (steeds) opnieuw gebruik zouden maken van de crisisdienst ed. Het gaat om het voorkomen van de draai- deur-GGZ-kosten. Voorkomen kosten van escalatie, voorkomen van een spoedopname (PAAZ of HIC) als gevolg van de loggeerbedden, beschermd wonen en mogelijk het voorkomen van andere meer lichte vormen van ondersteuning, bijvoorbeeld psychologen en/of individuele ambulante be­ geleiding. Er zijn ook gezinnen waarvan het met de kinderen beter gaat, waar Veilig Thuis niet langer betrokken is, en waar de kinderen zich beter voelen doordat ze zich geen zorgen meer om hun vader of moeder hoeven te maken. - Meer duurzaam herstel. De hele benadering van de Herstelboerderij is gericht op duurzaam her­ stel en het werken hieraan vanuit je eigen tempo vanuit het vertrouwen dat er op gegeven moment als er meer rust en ruimte komt ook het vuurtje van ‘weer-wat-willen’ aangaat. De begeleiders kijken en denken ook met de deelnemers mee over de vervolgstap.

Dat kan zijn naar vrijwilligerswerk, werken als ervaringsdeskundigen of het kan gaan om vormen van (betaald) werken. Op de langere termijn draagt dit ook bij aan minder maatschappelijke kosten, denk aan voorkomen uitkeringen en meer welzijn en welbevinden van de deelnemers. Het staat in het schema met een stippellijn omdat dit effect zich nog moet bewijzen op de meer langere termijn. Wel is zichtbaar wat de effecten van meer stabilisatie van de deelnemers als gevolg van duurzaam herstel zijn op de korte termijn en op de omgeving. Een deel is al beschreven bij de kostenbesparing en kwaliteit van leven, maar het gaat ook om het verminderen van alcohol- en drugsgerelateerde overlast, zoals het rijden onder invloed. 7

3. Effectiviteit Om de maatschappelijke kosten en baten te kunnen bepalen is inzicht nodig in de effectiviteit. Hoeveel deelnemers blijven duurzaam psychisch stabiel? Bij hoeveel treedt een verbetering op in één of meer leefgebieden? En bij hoeveel komt dit door de nieuwe werkwijze van de Herstelboerderij ? Om deze vragen te beantwoorden konden we beschikken over een uitgebreid bestand van 85 deelnemers in de periode van juli 2024 tot en met mei 2025. Het bestand bevat naast persoonskenmerken als leeftijd, geslacht en huishoudsamenstelling, ook informatie over de manier waarop ze bij de Herstelboerderij zijn aangemeld, de problematiek bij aanvang en de huidige en ingezette vormen van zorg en ondersteu­ ning. Voor 60 deelnemers is ook een uitgebreide effectmeting na verloop van tijd ingevuld, zodat we ook de ontwikkeling van deze deelnemers in kaart konden brengen. Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de belangrijkste resultaten van de analyse: wie zijn de deelnemers (3.1)? Wat zijn de kosten (3.2) en tot welke effecten heeft de nieuwe werkwijze geleid (3.3)? 3.1. Doelgroep Aanmelding Bij de start van de Herstelboerderij in juli 2024 waren er al ongeveer 40 deelnemers, die voorheen bij de Hooiberg kwamen voor dagbesteding. Daar zijn er een paar van gestopt, maar vanaf de start met de nieuwe werkwijze in juli zijn er in 2024 ongeveer 35 nieuwe deelnemers bij gekomen.

Eind vorig jaar stonden er ongeveer 70 deelnemers op de lijst, waarvan de helft nieuw en de andere helft van de peri­ ode daarvoor. Op dit moment (begin juni ‘25) zijn er ongeveer 130 deelnemers in beeld. Gemiddeld waren er het afgelopen jaar 100 deelnemers. We gebruiken dit aantal in de MKBA als we de kosten en baten terugkijkend op het eerste jaar in kaart brengen. Figuur 3.1. Overzicht aanmeldingen, verwijzers en deelnemers Bron: Deelnemersbestand HB, bewerking LPBL Van alle deelnemers komt tweederde via een GGZ-behandelaar (360Zo), een Wmo-consulent of clienton- dersteuner (220Zo) of via de huisarts (90Zo). Daarnaast vindt ongeveer een kwart de weg zelf, komt via iemand anders of is doorverwezen via een ambulant begeleider van de Herstelboerderij. Nog een kleine tien procent wordt via overige partijen aangemeld. 8

Kenmerken In onderstaande figuren zijn de belangrijkste kenmerken van de deelnemers zichtbaar gemaakt, bij aan­ vang. De meerderheid van de deelnemers is een vrouw (60oZo). Dit aandeel is gelijk verdeeld over de verschillende huishoudtypen: alleenstaand (20oZo), met kinderen onder de 18 jaar (20oZo) en samenwo­ nend zonder kinderen (20oZo). De mannelijke deelnemers zijn in de meeste gevallen alleenstaand. De meeste deelnemers zijn tussen de 27 en 65 jaar. Toch zijn er ook nog relatief veel jongeren (210Zo) en ouderen (24Z). De belangrijkste inkomensbron is een uitkering: bijstand, UWV of AOW. Afgerond heeft slechts 5 procent van de deelnemers werk bij aanvang en 10 procent heeft geen (officieel) inkomen. Figuur 3.2. Kenmerken doelgroep huishoudsamenstelling, leeftijd, inkomensbron en problematiek3 De deelnemers hebben voor meer dan 80 procent te maken met meervoudige problematiek3 4. Daarvan is 60 procent niet zelfredzaam. Dit is een indicatie voor de kans op escalatie. Aan deze indeling hangen verschillende zorgconsumptieprofielen. Het geeft een indicatie voor de zwaarte van de doelgroep. Onderscheid naar vier type deelnemers De verdeling van de vier type deelnemers, die we in het vorige hoofdstuk beschreven hebben, is als volgt: 1. Groep met een (indicatie-)dagbesteding (45Z); 2. Complexe groep, zorgmijders of ‘uitbehandeld’, zonder (of weigering) dagbesteding (10Z); 3.

Kwetsbaar vanwege beginnende en/of tijdelijke psychische problemen (20Z); 4. Relatief lichte(re) groep, die stabiel of gestabiliseerd is (25Z). Binnen de groepen verschillen de kenmerken. Zo zitten er in de laatste groep relatief veel ouderen (boven de 65 jaar) en zitten er duidelijk meer vrouwen dan mannen. Bij de eerste groep valt op dat er juist weinig gezinnen zijn en de tweede groep bestaat bijvoorbeeld voornamelijk uit mannen. Ook de zwaarte van de problematiek en daarmee de kans op escalatie verschilt logischerwijs. Zo laat onder­ staand figuur duidelijk zien dat de kans op escalatie het grootst is in de eerste twee groepen. De laatste 3 Aan deze indeling hangen zorgconsumptieprofielen, zie bijlage voor een toelichting. EV= enkelvoudig probleem, V^ meervou­ dig met het onderscheid naar wel (ZR) of niet (NZR) zelfredzaam. In de top zit de zware vaak intramurale zorg. 4 Zie bijlage voor een toelichting en een relatie met de leefgebieden. 9

groep is relatief gezien het lichtst vanwege de stabilisatie en/of de enkelvoudige problematiek. Overi­ gens wil enkelvoudig niet zeggen dat er geen behoefte is aan zorg en ondersteuning. Figuur 3.3. Verdeling van de groepen naar problematiek en verwijzers Doelgroep naar problematiek Verwijzers, of aanmelding via. Type 1 Type 2 Type 3 Type 4 totaal type 1 type 2 type 3 type 4 Totaal ■ EV MVZR bMVNZR «Top «GGZ «Wmo Huisarts «Zelf, via of HB i Politie of overig Bron: Deelnemersbestand HB, bewerking LPBL Ook de wijze waarop ze bij de Herstelboerderij zijn aangemeld verschilt per groep. Type 1 komt voor ruim 70 procent via een zorgprofessional, waarvan het grootste deel via de Wmo. Type 2 wordt uitslui­ tend aangemeld via een zorgprofessional en dan met name via de GGZ. Zij zijn deelnemers die de hulp en dagbesteding zeker nodig hebben maar voorheen, in de oude werkwijze, geen gebruik zouden ma­ ken van de indicatie en/of deze zouden weigeren. Type 3 komt relatief vaak zelf of via iemand anders die ze kennen. Dat geldt overigens ook voor de laatste groep. Deze groep bestaat voor een deel uit lichte deelnemers en deelnemers die eerst in de eerste twee groepen zaten maar die na verloop van tijd stabiel zijn geworden. Figuur 3.4.

Type trajecten zorg en ondersteuning totaal en per groep (L: in aantal & R: in euro’s) Gemiddeld aantal trajecten bij aanvang 3.5 3,0 2.5 2,0 1.5 1,0 0,5 0,0 20V, 3507o 45V, Jeugdhulp i Re-integratie/UWV ■ Wmo-HBH « AMW/wijkteam Langd.-Verblijf » Reguliere opname ■ Crisis-opname i Groep-Consult i Indiv.- Consult Dagbesteding «Indiv « psych/poh Gemiddelde zorgconsumptie bij aan vang HB «50.000 « 40.000 «30.000 «20.000 «10.000 e- 5Ũ/. I 50"Zo lil X- type 1 type 2 type 3 type 4 ■ Wmo/poh «GGZ «Overig Totaal Bron: Deelnemersbestand HB, bewerking LPBL Om een indicatie te krijgen voor de zwaarte van de doelgroep kan ook gekeken worden naar de gemid­ delde zorgconsumptie in de periode voorafgaand aan de Herstelboerderij (i.p.v. op basis van de proble­ matiek per leefgebied). Dit is echter voor type 2 een minder geschikte methode omdat ze minder zorg consumeren dan de feitelijke behoefte. Voor de overige drie groepen geeft het wel een goed beeld. 10

Voor de totale deelnemerspopulatie geldt dat ze gemiddeld 3,3 trajecten en C 30.000 euro per deelne­ mers aan zorg- en ondersteuning krijgen. De helft is voor rekening van de zorgverzekeraar. Overigens is dit in aantal trajecten minder namelijk zo’n 35 procent. Het geeft aan dat deze trajecten relatief duur zijn. Onderstaand figuur geeft de bijbehorende trajectprijzen. Figuur 3.5. Overzicht kengetallen trajectprijzen per jaar Kengetallen trajectprijzen 6 80.000 6 70.000 6 60.000 6 50.000 6 40.000 630.000 620.000 6 10.000 A Wmo/poh GGZ ! WLZ I Overig - m mm 1U i - 1 --■II — H oiŵ WMO- begeleiding ŴXŴ ,P0 pS cŕM «f JT, GGZ-Behandeling 6' Overige ondersteuning Bron: database LPBL 3.2. Kosten Herstelboerderij Zoals eerder aangegeven gaan we voor het eerste jaar uit van 100 deelnemers. Gemiddeld waren er zo’n 40 deelnemers per dag aanwezig op de Herstelboerderij. In de beginperiode was dit iets minder en aan het eind van het jaar was dit gemiddeld iets meer. Over de hele periode was de frequentie van de deelnemers iets meer dan twee dagen. Ook hiervoor geldt dat sommige vijf dagen in de week komen en anderen komen maar één keer in de week of ze komen (nog) enkel naar de hersteltraining. De totale kosten bij gemiddeld 40 deelnemers per dag zijn C 685.000 euro, waarvan de personeelskos­ ten voor begeleiding de grootste post zijn (C 436.100).

We zijn hierbij uitgegaan van de opgestelde begroting van de Herstelboerderij. De kosten voor begeleiding zijn hier iets minder omdat het aantal deelnemers een andere ingroei heeft dan vooraf ingeschat. Gemiddeld per deelnemer zijn de kosten afgerond zo’n C 7.000 euro per jaar. Figuur 3.6. Totale kosten Herstelboerderij 1e jaar van juli ’24 t/m juni ‘25 Kosten Herstelboerderij 1e jaar Begl. per dag/fte Kosten begeleiding e 436.100 Tarief D1 ē 87.441 1 Tarief D2 ë 106.835 1 Tarief B3 6 241.825 2 Huisvestingskosten C 127.300 Operationele kosten e 93.800 Overhead ed Ě 28 200 685.400 4,0 Nodig aantal fte begeleiding 6,0 Bron: Uitgewerkte begroting Herstelboerderij, bewerking LPBL 11

Kosten van overige inzet Naast de kosten voor de Herstelboerderij worden er nog overige kosten gemaakt. Dit zijn kosten voor de ambulante begeleiding door begeleiders van de Herstelboerderij. Gemiddeld zijn deze kosten C 3.800 per deelnemer per jaar. Daarnaast zijn er ook overige kosten zoals een opname, bewindvoering, be­ handeling of jeugdhulp die ingezet wordt als gevolg van deelname aan de Herstelboerderij. Er wordt meer gezien en/of deelnemers zijn juist ‘klaar’ of hebben meer ruimte voor een behandeling. Gemiddeld zijn deze overige kosten zo’n C 670 per deelnemer per jaar. Onderstaand figuur laat deze gemiddelden ook zien voor de vier afzonderlijke groepen. Figuur 3.7. Gemiddelde kosten voor ambulante begeleiding HB en overige extra inzet a.g.v. HB 3.3. Effectiviteit Het schema uit figuur 2.1. uit hoofdstuk 2 laat zien dat er verschillende effecten worden verwacht van de Herstelboerderij. De belangrijkste zijn op hoofdlijnen: 1. voorkomen maatschappelijke kosten, 2. een toename aan kwaliteit van leven en 3. een toename van de productiviteit. In het onderstaande onder­ zoeken wij in hoeverre deze effecten ook daadwerkelijk worden bereikt. We presenteren eerst de totaal gemeten effecten (bruto-effectiviteit) en maken vervolgens een inschatting van het deel dat toe te schrij­ ven is aan de nieuwe werkwijze van de Herstelboerderij (netto-effectiviteit). 1.

Voorkomen maatschappelijke kosten Voor het bepalen van de voorkomen kosten kijken we als eerst naar de zogeheten substitutie. Dat zijn de kosten die anders (als de nieuwe werkwijze van de Herstelboerderij er niet zou zijn geweest) óók zouden zijn gemaakt. Het gaat om dagbesteding en ambulante begeleiding. De uitgespaarde dagbe- stedingskosten vallen enkel in de eerste groep deelnemers (10007o). De deelnemers in deze groep zijn immers de enige die in de nulsituatie ook dagbesteding zouden hebben gehad. Voor de overige groepen is de dagbesteding in deze nieuwe vorm nieuw. In de MKBA rekenen we met een standaard trajectprijs van C 13.000 euro voor gemiddeld 3 dagen (6 dagdelen). Bij 100 deelnemers gaat het dus om een besparing van 45 dagbestedingstrajecten en in totaal circa C 600.000 euro. Bij ongeveer de helft komen hier ook nog voorkomen vervoerskosten bij (zo’n C 65.000). Daarnaast zou een deel van de deelnemers ook ambulante begeleiding hebben gehad (zie ook eerder in figuur 3.4). Onderstaand figuur laat aan de rechterkant het percentage zien dat begeleiding heeft in 12

de oude situatie. Aan de linkerkant is het verschil in begeleiding zónder (lichtgrijs) en mét de Herstel- boerderij (donkergrijs) zichtbaar. Dit maakt inzichtelijk dat er naast substitutie ook sprake is van voorko­ men kosten. Er wordt per saldo minder begeleiding ingezet dan voorheen, waarschijnlijk vanwege de toename in synergie tussen de dagbesteding en de begeleiding op en van de Herstelboerderij. Bege­ leiders zien de deelnemers soms ook al op de Herstelboerderij. Het komt overigens ook voor dat er daardoor juist (tijdelijk) iets meer wordt ingezet. Terugkijkend zien we per saldo een besparing van ongeveer C125.000 euro. Deze ‘winst’ zit met name in de eerste en in de derde groep. In de gevoelig­ heidsanalyse rekenen we ook een keer door wat het betekent als er géén besparing is op ambulante begeleiding. Figuur 3.8. Totale besparing op voorkomen maatschappelijke kosten Totale besparing (zonder vervoerskosten) 6 700.000 6 600.000 6 500.000 6400.000 6 300.000 6 200.000 6 100.000 6­ 6-100.000 ------type 1-------------type 2------------ type 3------------ type 4 ■ Dagbesteding n Begl. zonder HB b Begl. met HB ■ Verschil in begl. u Escalatie 10Q0Zo 800Zo 6O0/0 40O/0 20oZo Qo/o Totale besparing type 1 type 2 type 3 type 4 ■ dagbesteding •Vo met amb begleiding VT "“/c.

voorkomen escalatie Bron: Deelnemersbestand HB, bewerking LPBL Verder is er sprake van voorkomen (escalatie)-kosten. Het gaat dan bijvoorbeeld om een voorkomen (crisis)opname: kort, regulier of langdurig, maatschappelijke opvang, beschermd wonen, een onder toe- zichtstelling, geëscaleerde schulden, kosten voor politie en justitie et cetera5. In de steekproef was er in 20 procent van de gevallen sprake van een voorkomen escalatie. Niet alles is echter toe te schrijven aan de nieuwe werkwijze van de Herstelboerderij. Voor type 1 was er in veel gevallen ook een voorko­ men escalatie in de nulsituatie geweest. En soms zijn er naast de dagbesteding ook nog andere zorg­ professionals betrokken. Het figuur 3.8 laat zien dat de meeste voorkomen escalatie in de tweede groep zit (bijna 70 procent). De attributie, dat deel dat we toe kunnen schrijven aan de nieuwe werkwijze, ligt gemiddeld voor alle groepen op dit moment op 50 procent, zie hiernaast. Wel zien we een moge­ lijkheid dat dit percentage hoger is. In de gevoeligheidsanalyse laten we ook de bovengrens zien (650Zo). De voorkomen escalatie-kosten in het basissce­ nario zijn de C 207.000. 2. Toename kwaliteit van leven Uit de dossieranalyse blijkt dat op vrijwel alle leefgebieden sprake is van een verbetering na verloop van tijd. Figuur 3.9 laat dit zien voor de belangrijkste problemen en verbeteringen.

Zo heeft 95 procent te maken met een dagbestedingsprobleem, na afloop is dit (logischerwijs) voor 90 procent van de deel­ nemers verbeterd. Maar ook hier kijken we welk deel toe te schrijven is aan de indicatievrije dagbeste- 5 Zie bijlage voor de verschillende kostprijzen 13

ding, hersteltraining en de bedden. Voor de meeste deelnemers van type 1 betekent de nieuwe werk­ wijze bijvoorbeeld wel een andere bejegening maar ook in de oude situatie zou de problemen met dag­ besteding zijn verbeterd. Het deel dat we meenemen als netto-effect is in dit geval 45 procent (verschil tussen blauwe en groene staafje). Figuur 3.9. Percentage deelnemers met probleem per leefgebied Bron: Deelnemersbestand HB, bewerking LPBL In het algemeen zien we op de overige leefgebieden meer stabiliteit, een verbetering van de mentale gezondheid, een toegenomen sociaal netwerk (niet alleen met de overige deelnemers, maar er is ook meer contact in de eigen leefwereld) en een verbetering van de huiselijke relaties. 3. Toename productiviteit Verschillende studies laten zien dat wanneer mensen meer rust en stabiliteit ervaren er ook weer meer ruimte komt om na te denken over mogelijke vervolgstappen en een zinvolle bijdrage. Zo is een groot deel van de deelnemers (460Zo) al in meer of mindere mate actief op de Herstelboerderij. Dit loopt uiteen van het delen van het eigen verhaal als ervaringsdeskundige, het meedenken over de aanpak, het doen van de was of de post, het bijhouden van de presentielijst, het helpen in de bouw, tuin, bij de dieren of in de keuken. Het is dit doen zelf dat al bijdraagt aan zingeving en kwaliteit van leven (zoals hierboven aangegeven).

Maar het is ook het eerste stapje naar een passende (werk)plek of opleiding buiten de Herstelboerderij. Figuur 3.10. Percentage deelnemers met een toename aan productiviteit Bron: Deelnemersbestand HB, bewerking LPBL 14

■■a Uit de dossieranalyse blijkt dat ongeveer 14 procent aan het werk is gegaan. Op basis van kengetallen over de kans op uitstroom zou een deel van de deelnemers ook met een andere vorm van dagbesteding en/of zonder extra ondersteuning aan het werk zijn gegaan. Als we dit als uitgangspunt nemen is het extra effect door de nieuwe werkwijze twee procent. Voor vrijwilligerswerk en het (terug) gaan naar school bestaan eenzelfde soort kengetallen. We rekenen met respectievelijk drie en twee procent extra uitstroom. In de gevoeligheidsanalyse laten we ook zien als dit meer of minder is. 15

4. Resultaat MKBA In dit hoofdstuk presenteren we de resultaten van de MKBA. We zetten de (extra) kosten die worden gemaakt af tegen de totale maatschappelijke baten die daar tegenover staan. Deze baten worden net als de kosten uitgedrukt in euro’s. Dit geldt ook voor zaken die niet direct een prijskaartje hebben, zoals kwaliteit van leven. In het algemeen geldt dat de (maatschappelijke) baten te bepalen zijn door “hoe­ veelheid x prijs", bijvoorbeeld “1 persoon minder in een crisis-opname” x “prijs van een crisisopname”. Het MKBA-model is dan ook gebaseerd op twee soorten input: - gegevens over de effectiviteit van de aanpak (hoeveelheid); - informatie over de waarde (prijs). Om de effectiviteit te bepalen is gebruik gemaakt van gegevens van 60 deelnemers, zie voor de resul­ taten het voorgaande hoofdstuk. Dit hoofdstuk start met een overzicht van de maatschappelijke kosten en baten van de Herstelboerderij en een toelichting op de baten (4.1), gevolgd door een gevoeligheids­ analyse, inclusief een doorkijk naar de toekomst, als de Herstelboerderij op het maximaal aantal deel­ nemers zit (4.2). 4.1. Terugkijkend op het 1e jaar Maatschappelijke kosten en baten - terugkijkend 1e jaar Wanneer we de kosten voor 100 deelnemers afzetten tegen de baten resulteert een positief maatschap­ pelijk rendement. De maatschappelijke kosten-batenverhouding is 1,8.

Dat wil zeggen dat iedere geïn­ vesteerde euro terugkijkend ongeveer C 1,80 euro oplevert. Ook zonder de immateriële baten van meer kwaliteit van leven voor de deelnemers, is het rendement positief. De financiële kosten-batenverhouding is in dat geval 1,3. Figuur 4.1. Resultaat MKBA Herstelboerderij: 3 indicatievrije producten - Terugkijkend 1e jaar KOSTEN NCW Totale kosten c 1.130.700 1. Kosten Herstelboerderij c 685.300 Kosten begeleiding c 436.100 Huisvestingskosten c 127.300 Operationele kosten c 93.800 Overhead ed e 28.200 2. Kosten overige ondersteuning fE 445.400 Ambulante begeleiding HB C 379.000 Overige extra inzet C 66.500 BATEN Totale baten 2.004.200 1. Voorkomen maatschappelijke kosten É 1.363.100 a Substitutie dagbesteding c 664.800 b Voorkomen of minder Wmo-begeleiding c 502.700 c Voorkomen escalatie c 195.600 2. Kwaliteit van leven ť 538.800 a. Deelnemers c 366.000 b. Gezinsleden 8t mantelzorgers e 172.800 3. Productiviteit É 102.300 a Uitstroom naar werk c 29.300 b Uitstroom naar vrijwilligerswerk c 7.700 c Naar school c 65.300 873.500 Financieel K-B-verhouding Maatschappelijk K-B-verhouding ■ Financiële baten (kt) «Financiële baten (It) Immateriële baten m Kosten HB b Overige kosten Bron: LPBL 16

m mmm Kosten en baten per partij Naast de totale maatschappelijke kosten en baten is het in het geval van de Herstelboerderij ook be­ langrijk om naar de kosten en baten per betrokken partij te kijken. Onderstaand figuur geeft dit overzicht. Het laat zien dat alle betrokken partijen een positief saldo van kosten en baten hebben. Figuur 4.2. Verdelingseffecten: kosten en baten per actor Bron: LPBL De deelnemers en hun omgeving ‘profiteren’ het meest van de Herstelboerderij in de vorm van een toename aan kwaliteit van leven als gevolg van meer stabiliteit, minder verslavingen en terugval, een verbeterde mentale gezondheid, minder eenzaam, verbeterde huiselijke relaties en ook de fysieke ge­ zondheid neemt in sommige gevallen toe. De gemeente investeert (7 ton voor de Herstelboerderij en 4 ton met name ambulante begeleiding), maar daar staat voorkomen dagbesteding en begeleiding (in de oude situatie) tegenover, en daarbij is er ook minder zorg nodig en zijn er voorkomen (dure) escalatie- kosten (C 1,2 miljoen). Het saldo voor de gemeente is dan ook positief. Ook de zorgverzekeraar heeft een positief saldo van kosten en baten. Er zijn kosten voor extra trajecten (opnames en behandelingen) die mogelijk zijn omdat deelnemers meer stabiel zijn, een plek hebben na de behandeling en/of omdat ze door de hersteltrainingen bereid zijn te werken aan duurzaam herstel (C 51.000).

Daartegenover staan ook baten voor de zorgverzekeraar. Ze hebben een kosten- en baten saldo van 3,26. De baten: - voornamelijk minder (geëscaleerde) GGZ-kosten, zoals crisisopnames, behandeling en in sommige gevallen meer langdurige opnames (C 128.000); - tevens is er sprake van een potentiële baat voor deelnemers die elders bijvoorbeeld in een WLZ- voorziening zitten en daarbij dagbesteding ontvangen maar hiervoor in de plaats naar de dagbeste­ ding van de Herstelboerderij. Deze baat dient dus nog wel verzilverd te worden. Afspraken met de verschillende aanbieders, de gemeenten en de zorgverzekeraars is hiervoor nodig (C 33.000); - Tot slot is er nog een klein baat (C 5.000) op de meer lange termijn als deelnemers uitstromen naar werk en/of opleiding. Meer maatschappelijk meedoen leidt tot productiviteitswinst, maar ook blijkt uit onderzoek dat mensen die werken gemiddeld een lager beroep doen op zorg en ondersteuning: hun mentale en fysieke gezondheid is beter. 6 Zonder de potentiële baat aan voorkomen dagbesteding GGZ is de verhouding voor de zorgverzekeraars 2,6. 17

■■a Voorkomen maatschappelijke kosten Op hoofdlijnen zijn er dus drie type baten, zie ook het effec­ tenschema in hoofdstuk 2 en de effectmeting in hoofdstuk 3. De belangrijkste baten zitten in de voorkomen maatschap­ pelijke kosten en dan met name de substitutie van dagbe­ steding en begeleiding. Het plaatje hiernaast geeft een sa­ menvatting van de bevindingen uit het vorige hoofdstuk. Het verschil in begeleiding van de deelnemers van de Herstel- boerderij tussen de nieuwe en oude werkwijze kan ook meer of minder of nul zijn. Het is een aandachtspunt voor de ver­ der doorontwikkeling. We zien op andere plaatsen namelijk ook dat er in plaats van minder juist méér begeleiding bijkomt omdat je ook meer ziet. Een goede se­ lectie en afbouw is ook hier nodig. Terugkijkend waren er wel aanwijzingen voor een synergievoordeel. In de toekomst zou het goed zijn om dit bij te houden in een monitor. Dit geldt ook voor de voorkomen escalatie, waarbij we erop wijzen dat gerekend dient te worden met een attributie. Zonder de indicatie- vrije dagbesteding, trainingen en logeerbedden zouden de meeste deelnemers niet helemaal niets ont­ vangen hebben aan hulp en ondersteuning. Toename kwaliteit van leven Het belangrijkste effect (waarom je als gemeente ook investeert) is het welbevinden van je inwoners.

Zoals zichtbaar in de effectmeting verbetert de situatie van de deelnemers zich op vrijwel alle leefge­ bieden. De concrete dagbesteding en daginvulling, maar ook de rust, ruimte, het gezien worden en de onderlinge betrokkenheid geven samen een toename van de mentale gezondheid. Als er (mentale) ruimte komt, worden er ook stappen gezet op andere leefgebieden. Zo wordt er weer contact opgeno­ men met familieleden of vrienden, wordt er letterlijk meer bewogen zodat ook de fysieke gezondheid toeneemt en verbetert de relatie met partner of huisgenoten. We waarderen dit in de MKBA onder de noemer ‘Kwaliteit van leven’. Om deze baat in euro’s uit te drukken maken we gebruik van Quality Adjusted Life Years (QALY’s): een begrip dat afkomstig is uit de gezondheidseconomie en een maat vormt voor de kwaliteit van leven (zie box). Box 4.3. QALY’s QALY’s (Quality Adjusted Life Years) zijn gewonnen gezonde levensjaren, waarbij de kwaliteit van leven wordt uitgedrukt in een getal tussen 0 en 1. Eén staat daarbij voor de waarde van één volledig gezond levensjaar. Een lagere waarde geeft de waarde van leven met een ziekte. Een levensjaar met een waarde van bijvoorbeeld 0,5 QALY betekent dat iemand evenveel waarde hecht aan een jaar met een bepaalde ziekte als aan een half jaar in volle gezondheid. In de QALY indicator zitten ook zaken als levensgeluk of zelfstandigheid.

Hoewel QALY’s vaak discussie oproepen -zowel over de waarde van een QALY als over het principe- is het gebruik ervan we­ tenschappelijk gangbaar en goed gefundeerd. Voor het bepalen van de ziektelast worden enquêtes uitgevoerd. Het RIVM heeft hiervoor een lijst met kengetallen per ziekte of aandoening. Het verlies aan kwaliteit van leven door b.v. angst-, persoonlijkheids-, en stemmingsstoornissen en burn­ out ligt rond de 0,2. Dat geldt ook voor het verlies door aandoeningen gerelateerd aan alcohol of drugs7. In totaal gaat het afgerond om een winst van 20 gewonnen gezonde levensjaren. Dit is inclusief het 7 Bron RIVM ziektelastmodellen en MKBA van overleven naar leven, zie ook bijlage voor een toelichting 18

■■a effect van de verbetering op de directe omgeving van de deelnemers: gezinsleden en mantelzorgers. We nemen aan dat de helft hiervan toe te schrijven is aan de Herstelboerderij. Voor MKBA’s worden QALY’s vaak in euro’s gewaardeerd. De bedragen die hiervoor gebruikt worden variëren van C 20.000 tot C 100.000 per gewonnen levensjaar. Inmiddels is hiervoor een richtlijn ontwikkeld waarbij een waarde van C 50.000 wordt voorgeschreven8. In voorliggende MKBA gebruiken we deze waarde. Aldus in euro’s uitgedrukt is de winst in kwaliteit van leven ruim C 540.000. Toename productiviteit In het vorige hoofdstuk hebben we de netto-effectiviteit voor de uitstroom naar (vrijwilligers)werk en school bepaald. In totaal is het extra netto-effect van de Herstelboerderij op meer mensen die aan het werk gaan twee procent van de deelnemers die jonger zijn dan 65 jaar. Terugkijkend gaat het dus om 1,6 extra deelnemer, die anders niet of later aan het werk was gegaan. We nemen aan dat de mensen die uitstromen naar werk het minimumloon gaan verdienen (bruto C 22.800) en voor de helft in deeltijd gaat werken. Dat levert voor henzelf een hoger inkomen op, maar ook de gemeente heeft baten. De gemiddelde kosten voor een volledige bijstandsuitkering zijn C 18.000 per jaar9. Gecorrigeerd voor het percentage dat in deeltijd gaat werken komt dit neer op gemiddeld C12.000 aan voorkomen uitkerings­ kosten.

De totale baten zijn C 29.300 euro, deze nemen we één jaar mee. In de toekomst kan dit mogelijk meer worden. We komen hier op terug in de doorkijk en gevoeligheidsanalyse. Naast regulier werk vinden deelnemers ook een passende plek als vrijwilliger buiten de Herstelboer­ derij. De maatschappelijke waarde hiervan wordt berekend aan de hand van de waardering voor de geleverde diensten. Gemiddeld levert een vrijwilliger 170 uur per jaar. Het totaal aantal uren extra vrij- willigershulp in het afgelopen jaar ten opzichte van het nulalternatief komt daarmee op ongeveer 510. De waardering van één uur vrijwilligershulp bedraagt C 12,508 9 10. De totale waardering van het extra vrijwilligerswerk komt daarmee op C 6.000 euro. Daarbij komt nog een extra waardering voor de vrijwil­ liger. Ze investeren hun tijd, maar ontlenen hier ook waarde aan - in de vorm van zingeving. Anders zou men het immers niet doen. Wij rekenen met een surplus van 25 procent11. Dit is het stukje dat vrijwilligers meer waarde ontlenen dan dat hen dit in bestede uren kost. Per saldo gaat het om nog C 1.500 euro. We weten uit verschillende onderzoeken12 naar o.a. voortijdig schoolverlaten dat het weer terug gaan naar school en het behalen van een diploma en/of startkwalificatie maatschappelijk veel baten heeft. Gemiddeld levert een extra startkwalificatie (diploma mbo 2) maatschappelijk C 68.000 euro op.

Deze baten vallen vaak pas na verloop van tijd als de jongere of deelnemer starten met hun werkzame leven, maar werkt wel in veel gevallen een heel leven door. De genoemd waarde is netto-contant gemaakt, dat wil zeggen dat de toekomstige baten zijn teruggerekend naar een waarde van nu. Voor de Herstel­ boerderij rekenen we terugkijkend met 20Zo extra terug naar school, wat overeen komt met bijna 1 extra startkwalificatie. Dit heeft een baat van C 65.000 euro. 8 Werkwijze voor kosten-baten analyse in het sociale domein, Koopmans e.a., 2016. 9 Inclusief uitvoeringslasten 10 Time Is Money: Investigating the Value of Leisure Time and Unpaid Work, Verbooy et al (dec 2018), gecorrigeerd met de consumentenprijsindex 11 Gemiddelde verschil tussen ‘willingness to pay’ en ‘willingness to accept’ (zie Verbooy et al, dec 2018). Dit komt overeen met de gehanteerde kengetallen van het CPB voor dit surplus. 12 Zie ook LPBL: Meta-analyse investeren in kwetsbare jongeren i.o.v. ministerie van OCW en SZW 19

4.2. Doorkijk naar de toekomst (ambitie) De belangrijkste meerwaarde van de uitgevoerde analyse is niet het getal onder de streep maar de mogelijkheden die het opgestelde model biedt voor het doorrekenen van scenario’s voor doorontwikke- ling, opschaling en verduurzaming. Dit staat centraal in deze paragraaf. We starten met een potentie- scenario met daarin een doorrekening van het maximaal aantal deelnemers dat bij de Herstelboerderij in beeld kan zijn. Vervolgens bepalen we een scenario voor de meest optimale samenstelling van de groep vanuit maatschappelijk rendement. En we eindigen met een scenario waarin de belangrijkste sleutels of randvoorwaarden voor de effectiviteit van de aanpak naar voren komen. Dit is ook te be­ schouwen als een gevoeligheidsanalyse op de uitkomsten. 1. Ambitie verduurzamen Met meer unieke deelnemers worden de gemiddelde kosten per deelnemer logischerwijs lager. Door de flexibiliteit in het aantal dagdelen komen deelnemers enkel wanneer ze willen en niet omdat ze moe­ ten. Daarnaast is er plek voor een meer gemengde groep dan in de oude situatie (zie ook de beschrij­ vingen van de verschillende typen). Dit leidt er beide toe dat mensen gemiddeld minder komen dan voorheen. Toen was het gemiddelde van de indicatie drie dagen (gemiddelde type 1). Dat wil zeggen dat met hetzelfde aantal begeleiders nu meer deelnemers geholpen kunnen worden.

Terugkijkend was het bereik gemiddeld zo’n 100 deelnemers. Op dit moment bestaat de lijst van men­ sen die in beeld zijn (al) uit 130 deelnemers. Wanneer we uitgaan van een gemiddelde frequentie van twee dagen en een beschikbaarheid van 60 plekken per dag, betekent dit dat er plek is voor circa 150 deelnemers. Overigens hangt de gemiddelde frequentie nauw samen met de samenstelling van de groep. We gaan hier onder punt 2 verder op in. Bij eenzelfde samenstelling van de groep - dat wil op hoofdlijnen zeggen dat het merendeel (550Zo) te maken heeft met complexe (GGZ)problematiek - wordt de kosten-batenverhouding beter als er meer deelnemers zijn. Een geïnvesteerde euro levert het dub­ bele op! En ook het saldo voor alle betrokken partijen is positief. Onderstaand figuur laat dit zien. Figuur 4.4. Potentie-scenario Herstelboerderij - doorkijk naar Ambitie Bron: MKBA-model Herstelboerderij 20

In dit scenario is het maatschappelijk rendement aanzienlijk en ook de businesscase voor de gemeente is duidelijk positief. Het levert meer op dan dat het kost. Ten opzichte van de oude werkwijze is er sprake van een besparing van ruim 20 procent. De uitkomsten bieden daarnaast handvatten om afspraken te maken met de zorgverzekeraar over cofinanciering (belangrijk in het kader van de verduurzaming). Zij hebben duidelijk baat bij deze aanpak in voorkomen kosten voor behandeling en (crisis)opnames. Men­ sen blijven meer en langer stabiel, hebben de mogelijkheid om terug te komen als er even sprake is van een terugval, of kunnen terecht in de logeerbedden als behoefte is aan directe opvang. Dit alles draagt bij aan minder GGZ-kosten. 2. Selectie en samenstelling van de groep Door de flexibiliteit, de laagdrempeligheid van de Herstelboerderij en de bejegening (je wordt niet als patiënt benaderd) komt er ook een andere groep naar de dagbesteding dan voorheen. Zoals hierboven besproken is een van de gevolgen dat er dus plaats is voor meer mensen. Tegelijkertijd stelt het eisen aan de intake en de selectie. Cruciaal in nieuwe indicatievrije werkwijze is namelijk de samenstelling van de groep. Het is enerzijds belangrijk vanwege de balans in draagkracht, veiligheid en zelfredzaam­ heid in de groep maar anderzijds ook vanwege het maatschappelijk rendement.

Onderstaand figuur laat de gemiddelde kosten-batenverhouding per type zien. Aangezien je die ene plek en die ene euro maar één keer kunt uitgeven gaat het erom om een zo optimaal mogelijke samenstelling te behouden. Het gaat bij de doorontwikkeling dus om aandacht voor de instroom (voor wie is dit wel en voor wie niet?) maar ook om extra inzet en aandacht voor een meer bewuste uitstroom. Voor dit laatst adviseren wij meer samenwerking met andere partijen, zoals jobcoaches, klantmanagers en re-integratieconsulenten van de gemeenten. Figuur 4.5. Kosten- en batenverhouding per type Kosten-en batenverhouding per type İ - I I Type 2 Type 3 Type 4 Totaal ■ Voorkomen kosten i Kwaliteit van leven ■Productiviteit Bron: MKBA-model Herstelboerderij In het algemeen geldt dat de ondersteuning van zowel type 1 als type 2 meer maatschappelijke baten oplevert dan er kosten zijn. Met name type 1, de deelnemers die anders ook dagbesteding hadden gehad, maar ook type 2 (waar in veel gevallen sprake is van voorkomen escalatie) hebben een positief financieel saldo. Zij komen veelal bij de Herstelboerderij na een doorverwijzing van een zorgprofessio­ nal. Voor type 3 geldt dat zij vaker zelf of ‘via via’ bij de Herstelboerderij terecht komen.

Het vraagt een goede intake om vervolgens te bepalen of de Herstelboerderij de beste plek is of dat er ook andere vormen van ondersteuning en/of vrije inloopmogelijkheden zijn. Dit geldt ook voor type 4. Het belang­ 2,5 2,0 Type 1 21

■■a rijkste aandachtspunt daar is echter de gezamenlijke inzet die nodig is voor een meer duurzame uit­ stroom naar een passende plek buiten de Herstelboerderij, zie hiervoor het advies in het volgende hoofdstuk. Onderstaand figuur laat zien waar de omslagpunten liggen. Wanneer type 1 en 2 samen onder de 35 procent komen, wordt het financieel saldo voor de maatschappij als geheel negatief. Bij een aandeel van 45 procent (en specifiek voor type 1 van 35 procent), is de businesscase van de gemeente break­ even. Daaronder wordt deze negatief. Beide omslapunten geven een globale inschatting en moet meer gezien worden als richtlijn, dus niet als iets absoluuts. Het is namelijk niet zo dat het bij aanvang direct duidelijk is welk ‘type’ iemand is. In de praktijk is deze indeling niet eenduidig en afhankelijk van om­ standigheden die niet iedere dag hetzelfde zijn. Wel is het goed om deze meer kostenbewuste blik mee te nemen in de afweging en samenstelling van de groep. Het is wellicht goed om daarin meer sturend te zijn dan op dit moment, ook wat betreft de frequentie van deelname. 22

Figuur 4.6. Scenario Herstelboerderij - omslagpunten 3507o | 450Zo Type | 1 | 250Zo | Type 1 | 350Zo Type 2 | 10"Zo | Type 2 | 10O/O 650/0 | 550Zo Type 3 | 20ovó | Type 3 | 200/0 Type 4 | 450/0 | Tv De 4 | 350Zo m Financiële baten (kt) " Financiële baten (It) | a Financiële baten (kt) a Financiële baten (It) Immateriële baten a Koeten HB | Immateriële baten a Kosten HB Overige kosten | m Overige kosten 713.300 | 1.037.700 Financieel K-B-verhouding | Financieel K-B-verhouding Maatschappelijk K-B-verhouding | Maatschappelijk K-B-verhouding Saldo Gemeente begroting | ë 244.700-Į | Saldo Gemeente begroting | C 38.500 Bron: MKBA-model Herstelboerderij 3. | Sleutelfactoren voor (meer) succes Terugkijkend zijn er nog enkele beslissende succesfactoren te benoemen. Dat zijn: de betrokkenheid van de begeleiders (inclusief het synergievoordeel), de voorkomen escalatie (met name als er complexe deelnemers bereikt worden die anders niet of in een laat stadium in beeld komen), zoals hierboven al genoemd: de samenstelling van de groep en tot slot aandacht voor duurzame uitstroom (in samenwer­ king met de gemeenten). In een wat-als scenario laten we zien wat het effect is als deze vier factoren optimaal zijn ingevuld. We ‘draaien’ daarbij aan de volgende knoppen van het model: - | Het synergievoordeel is 45 i.p.v. 35 procent (besparing t.o.v.

de oude inzet); - | Het aantal extra voorkomen escalaties gaat omhoog van 12 naar 17 procent ; - | De complexe groep neemt nog iets toe in de samenstelling: 60 i.p.v. 55 procent; - | De netto-uitstroomresultaten zijn verdubbeld naar resp. 407o (werk), 607o (vrijwilligers) en 407o (school). Figuur 4.7. Scenario Herstelboerderij- alle sleutelfactoren in beeld Bron: MKBA-model Herstelboerderij 23 ■■a 5. Conclusie en advies Herstelboerderij: snel indicatievrij werken aan herstel voor een brede groep De verwachte toename aan GGZ-problematiek en bijbehorende zorgkosten vraagt om andere manieren van werken, ondersteunen en begeleiden van kwetsbare mensen. De Herstelboerderij is zo’n initiatief om anders te gaan werken met voor een deel dezelfde doelgroep en voor een deel ook een andere of bredere groep dan voorheen. In de nieuwe groep zitten mensen die lang wachten met hulp vragen, zorg mijden of niet goed de weg weten. Maar het kunnen ook mensen zijn die beginnende of acute (tijdelijke) problemen ervaren en waarvoor het hele indicatieproces (inclusief de wachttijden) te lang duurt. Tevens biedt de nieuwe werkwijze de mogelijkheid om langer betrokken te blijven bij iemand die al min of meer stabiel is. Dus te doen wat nodig is voor een duurzame uitstroom zonder de beperking van de looptijd van de indicatie.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://eersel.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/b534dd60-9d92-4fad-987f-f10af7c7ebff?agendaItemId=65cd3199-d917-4502-b7ff-6a34b525e2a6